Gerðir kirkjuþings - 1997, Blaðsíða 72

1997
AUKA-KIRK JUÞIN G
2. mál
Það samkomulag sem nú hefur verið gert varðar stórt atriði í samskiptum ríkis
og kirkju. Lög um sölu kirkjujarða og laun sóknarpresta frá 1907 mörkuðu skil í
samskiptum ríkis og kirkju á sínum tíma, og eru sennilega ein afdrifaríkasta
lagasetning um málefni kirkjunnar á þessari öld. Með nokkurri einföldun er hægt að
segja, að lagasetningin hafi falið í sér samkomulag milli ríkis og kirkju um ákveðið
fyrirkomulag á launagreiðslum til presta og kirkjan féllst á tiltekna ráðstöfun á
jarðeignum kirknanna í landinu. Með lögunum var stofnaður prestlaunasjóður er átti
að greiða til einstakra embætta þá upphæð er á vantaði til að ákveðinni launaupphæð
væri náð. Áfram var gert ráð fyrir því, að einhvern hluta prestslaunanna tækju prestar
undir sjálfum sér, sbr. 21. gr. laga um laun sóknarpresta. Þar segir: „Þar sem tekjur
þær, sem prestur tekur undir sjálfum sjer samkv.5.gr. hrökkva eigi fyrir launum hans,
ávísar prófastur honum af sóknartekjum í prestakalli hans eða af niðurjöfnunargjaldi
svo miklu sem hann þarf. Hrökkvi sóknartekjurnar eða niðurjöfnunargjaldið eigi, greiðir
prófastur presti það sem á vantar, af þeirri fjárhæð er hann fær úr prestslaunasjóði
samkvæmt 22.grein. “
Prestlaunasjóðurinn átti að fá tekjur sínar af fasteignum prestakallana, sóknartekjum
(preststíund,offur, lausamannsgjald, lambsfóður, dagsverk), vöxtum og framlögum úr
landssjóði.
Kirkjujarðasjóðurinn, sem kveðið er á um í lögum um sölu kirkjujarða, tengist
prestlaunasjóðnum með skýrum hætti. í 15. grein laganna segir: „Andvirði seldra
kirkjujarða og ítaka skal leggja í sjerstakan sjóð, er nefnist kirkjujarðasjóður, og
stendur beint undir landsstjórninniEnnfremur segir í 16. grein: „Eign
kirkjujarðasjóðsins skal ávaxta sem óskerðanlegan höfuðstól, og skal árlega leggja
við innstæðuna 5% af árstekjunum, en að öðru leyti ganga vextirnir í prestlaunasjóð, til
að launa sóknarpresta þjóðkirkjunnar.
Mikið vatn hefur runnið til sjávar frá þessum tíma. Óhætt er að segja að það hafi
runnið sérstaklega hratt í byrjun, því það fyrirkomulag prestslauna sem löggjafinn
hugðist grundvalla, raskaðist fáeinum árum síðar. Nefndir sjóðir rýrnuðu alvarlega
vegna efnahagsþrenginga, þannig að verðmæti sjóðanna fylgdi ekki verðlagsþróun í
landinu, og svo fór, að prestlaunasjóður var afnuminn með lögum 1921. Áður hafði
það gerst, með launalögum árið 1919, að prestar voru settir á föst laun úr ríkissjóði,
ásamt öðrum embættismönnum. Áfram voru þó í gildi lög um sölu kirkjujarða og
kirkjujarðasjóð. Kirkjujarðasjóður lifði allt fram til 1970, óvarinn, óverðtryggður og
peningalítill, er sett voru lög um kristnisjóð. Þá rann kirkjujarðasjóður í kristnisjóð,
ásamt prestakallasjóði.
Þessa atburðarás má túlka á ýmsa vegu. Til dæmis hafa verið uppi þau viðhorf,
að með lögunum frá 1907, hafi kirkjujarðirnar gengið undan kirkjunni, og hún eigi
ekkert tilkall til þeirra lengur. Því sé ekki rétt, að tengja nú saman prestlaun og
kirkjujarðir. Þessa afstöðu má ef til vill kalla „ástandskröfu", sbr. viðureign Jóns
Sigurðssonar og danskra embættismanna í svokölluðu fjárhagsmáli á sínum tíma.
Ríkið greiði því nú laun sóknarpresta, annað hvort af góðvild (sbr.
stjórnarskrárákvæðið um vernd og stuðning ríkis við þjóðkirkju) eða gömlum vana.
Kirkjan eigi þess vegna enga kröfu um greiðslu prestlauna á hendur ríki, byggða á
seldum eða óseldum kirkjujörðum.
66