Gerðir kirkjuþings - 1997, Síða 74

1997
AUKA-KIRKJUÞING
2. mál
„Bóndi er bústólpi, bú er landstólpi. En eitt af aðalskilyrðunum fyrir því, að svo
megi verða, er, að bændur leggi sem mesta rækt við ábýlisjarðir sínar. En sé það
heimtað, að bændur leggi fé og aðra krafta í ábýli sín, verður að tryggja þeim, ekkjum
þeirra og afkomendum, sem best ávexti af fyrirhöfn þeirra. Sú trygging fæst ekki nema
með sjálfsábúð. Því er rétt að styðja hana sem mest. “
Þessi ágæta hugvekja minnir okkur á, að lögin frá 1907 fólu ekki einvörðungu í
sér nauðsynlega bót á launakerfi sóknarpresta, heldur var lagður fram myndarlegur
skerfur til að efla íslenska bændastétt. Gat þá fyrir alvöru hafist ræktun lýðs og lands.
Álit kirkjueignanefndar frá 1984 og eignarréttur á kirkjujörðum.
Kirkjueignanefnd er skipuð var árið 1982 og birti fyrri hluta álits síns árið 1984,
kemst að þeirri niðurstöðu, að þær eignir kirkna sem ekki hafi gengið undan með
lögmætum hætti séu enn kirkjueignir. Störf þessarar nefndar mörkuðu þannig
þáttaskil í samskiptum ríkis og kirkju varðandi kirkjueignir og verða því seint ofmetin.
Störf núverandi viðræðunefnda ríkis og kirkju hafa að miklu leyti byggst á niðurstöðu
nefndarinnar frá 1984, enda vísar dóms- og kirkjumálaráðherra beinlínis til þeirrar
niðurstöðu í bréfi sínu til biskups íslands frá 10. febrúar 1992, þar sem ráðherra óskar
eftir því, að biskup skipi nefnd, fyrir hönd þjóðkirkjunnar, til viðræðna við samsvarandi
nefnd ríkisins er hann hafði þá skipað.
Sérstök ástæða er til að vekja athygli kirkjuþings á áliti kirkjueignanefndar frá
1984. Varðandi eignarhald og ráðstöfun kirkjujarða er rétt að benda sérstaklega á XI
kaflann í álitinu frá 1984. Nú er það svo, að viðræðunefndir ríkis og kirkju eru á einu
máli um, að kirkjujörðunum verði ráðstafað í einu lagi í þágu kirkjuheildarinnar. Ekki
er víst að allir séu sammála þessari skoðun ; sú skoðun kynni að koma fram, að jarðir
gömlu kirkjulénanna séu eign þeirra og engra annarra; þess vegna sé heildstæð
ráðstöfun þeirra í þágu þjóðkirkjunnar óheimil. Afstaða kirkjueignanefndarinnar nú
varðandi þetta atriði mótast hins vegar af því, að allt frá 1907 og reyndar fyrr, með
sérstökum hætti, var eignum einstakra kirkna ráðstafað í þágu kirkjuheildarinnar og
ekki gerður munur á ríkum eða fátækum kirkjulénum. Um þetta efni segir í áliti
kirkjueignanefndar frá 1984:
„Þegar óhjákvæmilegt var orðið að leita úrbóta á ágöllum hins forna
lénsskipulags í kirkjumálum, hlaut það að nokkru að ganga út yfir rétt eða stöðu
einstakra kirkna, til þess að unnt væri að rétta hlut hinna,sem höfðu alls ónógar tekjur
af eignum sínum. Á síðustu öld var farið að jafna tekjur kirkna eða prestakalla með því
móti, að skylda tekjuhá brauð til þess að leggja hluta tekna sinna til hinna fátækari.
Forsenda þeirra ráðstafana var sá skilningur, að arður af kirkjueignum væri almenn
eign þjóðkirkjunnar. Þeim skilningi var ekki andmælt af neinum. Lögin um
Kirkjujarðasjóð byggja á sama skilningi.“
Við þetta má bæta, að lögin um kristnisjóð frá 1970 byggja á svipuðum skilningi
og birtist í tiivitnuninni hér að framan. Þannig rennur nú andvirði seldra kirkjujarða í
68