Morgunblaðið - 03.09.2016, Blaðsíða 28

28 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 3. SEPTEMBER 2016
SCHEPPACH SLÍPIVÉLAR
FÁST Í BRYNJU
Slípivél osm 100
Kr. 44.150
Slípivél bts 800
Kr. 45.190
Laugavegi 29 | sími 552 4320 | www.brynja.is
verslun@brynja.is | verzluninbrynja.is
Opið
virka
daga
frá 9
-18
lau f
rá 10
-16
Slípivél BD7500
Kr. 22.900
Ífílabeinsturni fræðanna efumst við ekki um mikilvægi viðfangsefnaokkar. Við tökumst á um uppruna landsmanna og fornsagna, þróuntungunnar, hvort fjallið í Mývatnssveit heiti Hverfell eða Hverfjall,hver hafi skrifað tiltekið handrit og hvenær, hvaða forrit hafi legið til
grundvallar og hvernig skrifarar á 13. öld hafi táknað uppgómmæltu
lokhljóðin sín – uns áhugi almennings fer að dofna. En það er einmitt smá-
smygli fræðimannsins sem heldur áhuganum vakandi og knýr eimreið þekk-
ingarleitarinnar áfram. Á endanum vonumst við til að koma upp úr kafinu
með nýjar hugmyndir sem breyta heildarsýn á hin stærri viðfangsefni. Þegar
okkur greinir á í þessum fræðaturni snýst ágreiningurinn aldrei um mik-
ilvægi sjálfrar iðjunnar þótt útífrá geti fólk efast um einstök atriði.
Það var því hressandi að
taka sér sumarfrí til að kom-
ast út á meðal fólks sem er
ekki sjálfkrafa á sama máli
um nauðsyn þess að sinna
öllum kimum fræða og
menningar af kostgæfni. Í
sumar hitti ég upplýstan
mann sem komst á snoðir um að ég myndi vera íslenskufræðingur og tókst á
loft um að hann styddi verndun tungunnar; hvatti mig áfram í starfi á meðan
hann sinnti sínum íþróttamálum sem væru undirfjármögnuð miðað við fjár-
austurinn í alls kyns snobbmenningu. Sérstaklega var honum uppsigað við
listdans.
Viðmælandi minn var vel með á nótunum um að verndun íslenskunnar fæl-
ist ekki í að geyma tunguna í minningunni um sveita- og árabátasamfélag 19.
aldar heldur í því að tryggja að tungumálið væri nothæft sem lifandi mál á
öllum sviðum nútímasamfélags. Ekki nægði að nota gamla málið til að segja
sögur af því þegar amma og afi voru ung en grípa til annarra mála þegar talið
bærist að öðrum umræðuefnum. Þessi sannindi blasa við öllum og eftir að
gróðærisórar Viðskiptaráðs um upptöku ensku á vinnustöðum gufuðu upp
með hruninu ríkir samstaða um þau meðal almennings, jafnvel þótt kosta
þurfi töluverðu til (eins og Benedikt Jóhannesson sem kallaður er Bensinn í
pólitíkinni reiknaði út í afmælisriti Indriða Gíslasonar árið 1998).
Af þessari afstöðu leiðir að við þurfum líka að iðka sem flest svið mennta
og menningar; kunna að smíða flókinn stiga í timburhúsi, breyta ósnortinni
náttúru í ferðamannagull, veiða fisk, rækta jörðina, iðka knattspyrnu og
handbolta, reikna út burðarþol, syngja, fljúga flugvélum, tefla skák, beygja
óreglulegar sagnir í útdauðum tungumálum, spila á hljóðfæri, lækna sjúka,
forrita tölvur og dansa listdans, eitt glæsilegasta form líkamlegrar tjáningar,
langþróað frá ómunatíð. Tungumálið og mannlífið verða á öllum tímum að ná
yfir ólíka kima allra áhugasviða til að hér verði áfram lífvænlegt innan þess
menningarheims sem íslensk tunga hefur byggt upp frá því að Garðar son
Svavars sænska „kom á fjörð þann er hann kallaði Skjálfanda“ eins og Hauk-
ur Erlendsson segir í Landnámu sinni.
Listdans og málræktin
Tungutak
Gísli Sigurðsson
gislisi@hi.is
Það verður ekki lengur um það deilt að við búumvið góðæri. Uppsveiflan í samfélaginu er allsstaðar sýnileg. Miklar verklegar framkvæmdirúti um allt, nýir bílar á götum o.s.frv. Þær efna-
hagslegu þrengingar sem þjóðin lenti í þegar bankarnir
hrundu eru að baki að verulegu leyti þótt hreinsunar-
starfinu sé ekki lokið.
En einmitt vegna þess að svo mikill árangur hefur
náðst í efnahagslegri endurreisn þjóðarbúsins er nú
tímabært að snúa sér að uppbyggingu annarra innviða
samfélagsins. Af opinberum umræðum í fjölmiðlum, á
hinum nýju samskiptamiðlum og á hinu bráðum 1100 ára
gamla Alþingi má ráða að hverju athygli fólksins í land-
inu beinist helzt. Það eru heilbrigðismál, skólamál, kjör
aldraðra og öryrkja og húsnæðismál ungs fólks. Þetta
eru þau málefni sem kosningabaráttan mun snúast um.
Í sunnudagsblaði Morgunblaðsins, sem borið var út
daginn áður, 16. júlí sl., birtist afar athyglisvert viðtal við
Bjarna Benediktsson, formann Sjálfstæðisflokksins, þar
sem hann sagði m.a.:
„Ég lít þannig á að á meðan við höfum dæmi þess að
fólk leiti sér ekki heilbrigðisþjón-
ustu vegna þess að það treysti sér
ekki til þess að standa undir kostn-
aðinum sem því fylgir, þá erum við
ekki með það stéttlausa samfélag,
sem við viljum búa í. Ég kem aldrei
til með að fallast á að það sé í lagi
vegna þess að það er ekki í lagi og ég mun leggja allt í
sölurnar til þess að allir hafi jafnt aðgengi að heil-
brigðisþjónustu á Íslandi án tillits til efnahags…
…Eitt skref í þá átt er að sjá til þess að sjúklingar finni
ekki fyrir greiðsluþátttökunni sem þröskuldi, þegar
kemur að aðgengi að heilbrigðisþjónustu í landinu.“
Sama dag sagði ég á heimasíðu minni (styrmir.is) af
þessu tilefni:
„Þetta er vel mælt og skynsamlegt. Og við það má því
einu bæta að æskilegt er að Sjálfstæðisflokkurinn sýni
þennan vilja í verki með einhverjum hætti fyrir kosn-
ingar.“
Þessi áherzla á að Bjarni yrði að sýna vilja sinn í verki
strax átti sér rætur í því að síðastliðinn vetur átti ég um
skeið daglegt erindi á Landspítalann. Dag einn komst ég
ekki hjá því að heyra á tal ungrar stúlku sem þar var með
ungum fylgdarmanni sínum. Hún var að lýsa fyrir hon-
um veikindum sínum og sagði: „Ég vona bara að ég verði
lögð inn.“ Af hverju, sagði hann: „Af því að ef ég verð
ekki lögð inn verð ég að borga og ég hef ekki efni á því,“
svaraði stúlkan.
Formaður Sjálfstæðisflokksins sagði réttilega í fyrr-
nefndu viðtali að hann mundi „aldrei“ fallast á að slíkt
væri í lagi. En staðreyndin í samfélagi okkar er sú að
stúlkan sem hér er vitnað til er ekki ein á báti. Þess
vegna er ekki hægt að bíða með aðgerðir fram á næsta
kjörtímabil heldur verður að grípa til þeirra strax og það
vill svo vel til að vegna þess að það árar vel er það hægt.
Og ekki efast ég um að stjórnarandstaðan á þingi mundi
greiða fyrir því að slíkar aðgerðir næðu fram að ganga.
Daglegar heimsóknir á Landspítalann um nokkurra
mánaða skeið opna augu gesta jafnframt fyrir því að of
víða er pottur brotinn í starfsemi spítalans. Það er búið
að ganga of nærri þessari stofnun með kröfum um niður-
skurð í langan tíma. Það vantar augljóslega fleira starfs-
fólk til þess að sinna þörfum sjúklinga nægilega hratt og
vel.
Þessi veruleiki virtist ekki ná nægilega vel til hinna
kjörnu fulltrúa fólksins, sem sitja á Alþingi, við af-
greiðslu fjárlaga undir lok síðasta árs. Það hefur áreiðan-
lega verið ein af ástæðum þess að Kári Stefánsson hófst
handa um undirskriftasöfnun þar sem skorað var á hina
kjörnu fulltrúa að gera betur. Yfir 86 þúsund Íslendingar
skrifuðu undir þá áskorun. Augljóst er að upphafsmaður
söfnunarinnar telur sig bera
ábyrgð gagnvart því fólki sem
skrifaði undir og leggur sig nú
fram um að fylgja henni eftir. En
jafnframt má ráða af skrifum hans
að viljinn til aðgerða af hálfu
stjórnvalda sé að hans mati meiri í
orði en á borði.
Þetta mál snýst ekki um flokkapólitík. Ekki heldur um
það hvort menn eru stuðningsmenn eða andstæðingar
núverandi ríkisstjórnar. Það snýst um það hvort veikt
fólk fær hjálp af því tagi sem við teljum öll að það eigi
rétt á að fá en er ekki að fá.
Það er ekki nóg að benda á að hallinn á rekstri Land-
spítalans á þessu ári, sem var fyrirsjáanlegur við af-
greiðslu fjárlaga í desembermánuði síðastliðnum, verði
réttur af með fjáraukalögum. Það er heldur ekki nóg að
benda á að undirbúningur að byggingu nýs sjúkrahúss sé
vel á veg kominn. Og umræður um kosti og galla einka-
rekstrar í heilbrigðiskerfinu, sem ég sé að eru flokks-
bræðrum mínum og flokkssystrum hugleiknar, breyta
engu um þá staðreynd að það þarf verulega auknar fjár-
veitingar til Landspítalans og heilbrigðiskerfisins núna.
Þetta virðist stjórnkerfi okkar ganga illa að skilja. En
það hefur bersýnilega ekkert með flokka að gera. Stjórn-
kerfi Reykjavíkurborgar, sem nú er í höndum Samfylk-
ingar og fleiri vinstriflokka, sýnist heldur ekki skilja
veruleika af þessu tagi, eins og umræður um aðstæður í
leikskólum og grunnskólum borgarinnar að undanförnu
sýna.
Hins vegar vekur það athygli og er til marks um að
Sjálfstæðisflokkurinn hefur ekki alveg misst sambandið
við fólkið í landinu að formaður Hagsmunasamtaka
heimilanna, sem urðu til í hruninu, Vilhjálmur Bjarna-
son, ekkifjárfestir, hefur valið sér Sjálfstæðisflokkinn
sem vettvang til stjórnmálaafskipta með framboði í próf-
kjöri flokksins í Suðvesturkjördæmi.
Það þarf aukið fé
í heilbrigðismál strax
„Ég vona bara að ég verði
lögð inn,“ sagði stúlkan.
Annars þyrfti hún að borga.
Af innlendum
vettvangi …
Styrmir Gunnarsson
styrmir@styrmir.is
Enska orðið „patronage“ er not-að um úthlutun stjórnmála-
gæða, sérstaklega embætta og bit-
linga, í skiptum fyrir fylgi. Íslenska
orðið „valdabrask“ nær hugtakinu
best. Í grein frá 2006 eftir þýska
stjórnmálafræðinginn Wolfgang
Müller um valdabrask stjórn-
málaflokka (party patronage) var
vestrænum lýðræðisríkjum skipt í
fjóra flokka eftir umfangi valda-
brasks. Í fyrsta flokknum, þar sem
sáralítið slíkt brask fyrirfyndist,
væru Danmörk, Finnland, Noregur
og Svíþjóð. Ísland væri hins vegar í
þriðja flokknum, þar sem valda-
brask væri í meðallagi.
Eitthvað er bogið við þessa flokk-
un. Til dæmis höfðu jafnaðarmenn
völd í Svíþjóð nær óslitið í 43 ár, frá
1932 til 1976. Allar opinberar stofn-
anir fylltust af flokksmönnum. Jafn-
aðarmannaflokkurinn notaði jafnvel
leyniþjónustu hersins til að njósna
um kommúnista, sem voru skæðir
keppinautar þeirra um yfirráð yfir
ýmsum verkalýðsfélögum, og varð
úr mikið hneyksli, þegar upp komst
1973. Lagaprófessorinn Erik Ann-
ers skrifaði 1976 bókina Valdavefur
jafnaðarmanna (Den social-
demokratiska maktapparaten).
Í Noregi höfðu jafnaðarmenn
völd nær óslitið 1935-1965 og aftur
1976-1981. Sagnfræðiprófessorinn
Jens Arup Seip flutti frægan fyrir-
lestur 1963 um þróunina í eins-
flokksríki (Fra embedsmannsstat til
ettpartistat). Þar lýsti hann því,
hvernig flokkur jafnaðarmanna
hefði nánast gróið saman við ríkið.
Var Seip þó sjálfur jafnaðarmaður.
Hið sama gerðist þar og í Svíþjóð,
að jafnaðarmenn beittu leyniþjón-
ustunni fyrir sig, og samdi svokölluð
Lund-nefnd um það skýrslu 1996.
Eitt sinn sagði framkvæmdastjóri
norska Verkamannaflokksins, að
flokkur sinn væri örninn í norskum
stjórnmálum. Kári Willoch, leiðtogi
hægri manna, svaraði þá hógvær-
lega, að sér kæmi frekar annað
stórt dýr í hug. Áheyrendur biðu í
ofvæni. „Það er fíllinn,“ sagði
Willoch. „Hann gleymir aldrei nein-
um á sínum vegum.“ Menn skelli-
hlógu. En að öllu gamni slepptu
kom valdabrask sennilega ekki eins
ójafnt niður annars staðar á
Norðurlöndum, þar á meðal á Ís-
landi, því að flokkarnir skiptust þar
á um að hafa völd.
Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar
Hannes H. Gissurarson
hannesgi@hi.is
Fróðleiksmolar úr sögu og samtíð
Valdabrask á Íslandi og
öðrum Norðurlöndum