Íslenskt mál og almenn málfræði - 01.01.2017, Page 126

Hvernig skýrum við þetta? Fyrst gæti manni dottið í hug að á fyrri tíð hafi
áherslu lausa sérhljóðið ekki verið greinilegt [ɪ] eins og nú er heldur hljóð
á milli [ɪ] og [ɛ] sem við getum táknað [e]. Þegar áherslulausa atkvæðið er
dubb að upp í áhersluatkvæði er þá jafnrétt að gera úr því [ɪ] og [ɛ] og
skáld in geta nýtt sér þetta tvísæi. Það er nokkur veikleiki á þessari skýr -
ingu að við myndum þá búast við að hið sama gilti um kringda áherslu-
lausa hljóðið. Vegna samhverfu í sérhljóðakerfinu myndum við búast við
að það hefði þá ekki verið [ʏ] heldur [ø] og rímað jafngreiðlega við [œ] og
[ʏ]. En ég þekki engin dæmi um rím á borð við *lífsfögnuð — blöð. Þetta
eru þó veikustu rökin enda er ekki hægt að ábyrgjast að þróun sérhljóða -
kerfisins sé alltaf í samræmi við formgerðarleg rök af þessu tagi.
Verri galli á þessari skýringu er að við höfum beina heimild um fram -
burðinn í mállýsingu Jóns Magnússonar (1662–1738) en hann segir (Jón
Magnússon 1997:5; þýðing Jóns Axels Harðarsonar):
e í enda orðs og beygingarendingum á undan viðskeyttum greini nafnorða er
borið fram sem grannt i5
Samkvæmt rannsóknum Bjarka Karlssonar (2014) stóð e-rím af þessu tagi
einmitt með mestum blóma meðan Jón Magnússon var á dögum. Frá
sjónarmiði Jóns hefur þetta rím greinilega ekki verið í samræmi við eðli-
legan framburð.
Nú mætti geta þess til að Jón hafi lýst sínum framburði réttilega en að
til hafi verið önnur mállýska þar sem framburðurinn var [ɛ] og að þar með
sé tvískinnungurinn skýrður. Bjarki Karlsson (2014) hefur sýnt fram á að
þessi skýring stenst ekki. Það er enginn landfræðilegur mismunur í gögn-
unum eins og vænta mætti ef um mállýskumun væri að ræða. Sömu skáld-
in grípa einatt til beggja möguleika eins og gögnin að ofan sýna.
Eftir stendur sú skýring að að rímið við [ɛ] hafi verið hefð sem studdist
við stafsetningu. Rímið var í samræmi við stafsetningu þeirra alda sem
það tíðkaðist á en þá var áherslulausa sérhljóðið sem um ræðir ýmist ritað
„i“ eða „e“. Stafsetningin með „e“ var rökrétt í upphafi ritaldar (Hreinn
Benediktsson 2002:53, 56–57) en lifði sem hefð fram eftir öldum og kann
að hafa stuðst við erlend áhrif. Rímið við [ɛ] hverfur síðan úr sögunni eftir
því sem samræmdri nútímastafsetningu vex ásmegin. Þessi skýr ingar -
kostur er í samræmi við öll gögnin og gegn honum þekki ég engin mót-
rök. Það er líka greinilegt í eiginhandarritum Guðmundar Berg þórs sonar,
Haukur Þorgeirsson126
5 Á frummálinu: „e in fine vocis et flexionibus finalibus crementi Nominum pron-
unciatur ut i tenue“ (Jón Magnússon 1997:4).