Morgunblaðið - 24.07.2020, Blaðsíða 17

17
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 24. JÚLÍ 2020
Bátar á Breiðafirði Þeim þótti ekki hávaxin aldan, sem lögðu í stutta siglingu við Flatey í blíðviðrinu. Vonskuveðrið síðustu helgi er fljótt að gleymast og það er spáð rólyndisveðri um helgina.
Kristinn Magnússon
Í danska blaðinu Jyl-
lands-Posten birtist
sunnudaginn 5. júlí
leiðari undir fyrirsögn
um að viðvörunar-
bjöllur hefðu átt að
hringja í Kaupmanna-
hafnarháskóla en þar
hefði hið gagnstæða
gerst. Telur blaðið að
stjórnendur háskólans
hefðu átt að gæta sín
vegna samstarfs danskra vísinda-
manna við „kúgunarvél“ Kína-
stjórnar.
Í stuttu máli er sagan þessi: Sér-
fræðingar við Kaupmannahafnar-
háskóla hafa rannsakað lífsýni (dna)
úr Uighurum og Kasakherum í
Xinjiang-héraði í Kína. Uighurar
eru minnihlutahópur múslima sem
kommúnistastjórnin kúgar með öll-
um ráðum. Talið er að um ein og hálf
milljón Uighura hafi verið neydd til
að fara í endurhæfingarbúðir, það er
ríkisrekin heilaþvottahús. Fyrst
sögðu kínversk yfirvöld að engar
slíkar búðir væru starfræktar en
lýstu þeim síðar sem eins konar
endurmenntunarstöðvum. Amnesty
International birtir upplýsingar um
Uighura sem kínversk stjórnvöld
láta elta uppi í útlöndum; sumum
þeirra eru sendar morðhótanir, aðrir
eru sendir til Kína til dæmis af
Egyptum.
Blaðið segir að Niels Morling pró-
fessor fari fyrir rannsóknarhópi í
Kaupmannahöfn. Hann hafi frá 2012
verið ráðgjafi erfðavísastofnunar á
vegum kínverska öryggismála-
ráðuneytisins. Morling segi allt í
himnalagi. Uighurarnir hafi sam-
þykkt að taka þátt í rannsókninni.
Jyllands-Posten er ósammála pró-
fessornum og segir danskar mennta-
stofnanir alltof opnar
gagnvart kínverskum
stjórnvöldum og
Konfúsíusar-stofnun
þeirra.
Svar rektors
Henrik C. Wegener,
rektor Kaupmanna-
hafnarháskóla, skrifar
langa grein í blaðið
miðvikudaginn 15. júlí
um alþjóðlega sam-
vinnu vísindamanna og
segir að ekki sé unnt að
krefjast þess að einstakir vísinda-
menn starfi auk þess eins og grein-
endur við utanríkismálastofnanir.
Til að auðvelda þeim þátttöku í al-
þjóðasamstarfi hafi mennta- og
vísindamálaráðherra Dana ákveðið
að skipa með hraði nefnd til að
athuga mörkin fyrir danskt vísinda-
samstarf við útlendinga með hliðsjón
af siðfræði og öryggismálum. Það
virðist skynsamleg ákvörðun. Mestu
skipti þó að vísindastefna Dana sé í
samræmi við kröfur líðandi stundar
og falli að skipan heimsmála eins og
þau séu á hverjum tíma.
Í greininni fjallar rektorinn um
nauðsyn þess að vísindamenn hafi
svigrúm og frelsi til að stunda rann-
sóknir sínar þótt vissulega beri að
virða ýmsar siðareglur bæði alþjóð-
legar og innlendar. Þær eigi ekki
síst við um heilbrigðisvísindi þar
sem vísindasiðanefndir eigi að
tryggja að rannsóknarverkefni séu
unnin innan siðferðilegra marka.
Wegener segir að rannsókna- og
menntasamstarf Dana við Kínverja
hafi þróast á mörgum áratugum. Í
fyrstu hafi það borið svip þróunar-
aðstoðar en síðan mótast af auknu
ríkidæmi Kínverja. Nú hafi Kaup-
mannahafnarháskóli myndað sam-
starfsvettvang með 11 bestu háskól-
um heims, þar á meðal háskólanum í
Peking. Kínverjar verji nú á tímum
hærri fjárhæð til rannsókna en
ESB-ríkin samtals og aðeins í
Bandaríkjunum birtist fleiri vísinda-
ritgerðir en í Kína.
Rannsóknastefna Dana og starf-
semi danskra háskóla taki mið af
þessu. Danir hafi til dæmis unnið að
því að koma á fót dansk-kínversku
mennta- og rannsóknasetri í Kína.
Þá hafi danska utanríkisráðuneytið
stofnað nýsköpunarsetur í Shanghai
til að aðstoða dönsk fyrirtæki og vís-
indamenn við að sigrast á ýmsum
hindrunum í Kína.
Henrik C. Wegener lýsir eftir því
að nefndin sem danski ráðherrann
skipaði fari ekki aðeins í saumana á
boðum og bönnum vegna Kína held-
ur fjalli einnig um heildarstefnu og
markmið alþjóðlegs vísindasam-
starfs. Rannsóknum og vísindum
hafi um langt árabil verið beitt sem
diplómatískum verkfærum. Rætt sé
um Science Diplomacy en í hugtak-
inu felist að rannsóknasamstarf milli
þjóða sé nýtt til að takast á við sam-
eiginleg verkefni og stofna til alþjóð-
legra bandalaga og vináttu. Nauð-
synlegt sé að átta sig á stöðu þessara
mála við núverandi aðstæður.
Undir lok greinar sinnar bendir
rektor Kaupmannahafnarháskóla á
að í umræðum um þessi mál verði
menn að huga að upplýsingaöryggi
samstarfsins. Í því felist að nauðsyn-
legt sé að beina enn meiri athygli en
áður að net- og upplýsingatækni-
kerfum, hvaða far- og tölvubúnað
menn hafi með sér í ferðum til út-
landa og á alþjóðlegar ráðstefnur.
Það verði almennt að sýna mikla
aðgæslu við meðferð gagna hvort
sem menn eigi þau sjálfir eða
háskólastofnanir.
Konfúsíusar-setrin
Sunnudaginn 19. júlí birti
Jyllands-Posten forsíðufrétt um að
nú séu að minnsta kosti 10 danskir
skólar, menntaskólar og háskólar,
aðilar að svonefndu Konfúsíusar-
samstarfi og fái þannig fjárstuðning
frá Kína. Sé komið á fót Konfús-
íusar-stofnun við skóla sé einnig
unnt að fá skólanum að kostnaðar-
lausu kennara frá Kína.
Vitnað er í Luke Patey, Kína-
sérfræðing við Dönsku utanríkis-
málastofnunina (DIIS), sem segir að
hlutverk sendikennaranna sé að
draga upp jákvæða mynd af Kína og
láta hjá líða að ræða umdeild við-
fangsefni eins og fjöldamorðin á
Torgi hins himneska friðar í Peking
fyrir rúmum 30 árum. Patey gagn-
rýnir Konfúsíusar-samstarfið og
segir:
„Að sjálfsögðu er málfrelsi í Dan-
mörku – einnig þegar kínverskar
ríkisstofnanir eiga hlut að máli. Þær
eiga að hafa heimild til að reka sjálf-
stæðar stofnanir í Danmörku en
ekki inni í menntaskólum og háskól-
um, þar sem virða ber réttinn til
opinnar og frjálsrar hugsunar.“
Í svari kínverska sendiráðsins til
blaðsins segir að „ásakanirnar“ gegn
Konfúsíusar-stofnununum séu „til-
hæfulausar“, samstarfið auðveldi
tungumálakennslu og stuðli að vin-
áttu og samkennd.
Undanfarin ár hafa stjórnendur
háskóla víða um heim viljað draga úr
samstarfi við kínversku Konfús-
íusar-stofnunina. Bandarískir pró-
fessorar hvöttu þegar árið 2014 til
þess að binda enda á eða breyta
Konfúsíusar-samstarfinu. Í fyrra
var mörgum stofnunum lokað við
bandaríska háskóla. Kanadíski
McMaster-háskólinn lokaði stofn-
uninni hjá sér í fyrra eftir að
Konfúsíusar-starfsmaður var rekinn
fyrir að iðka falun-gong. Nýlega var
skýrt frá því að fyrrverandi
forstöðumaður Konfúsíusar-
stofnunarinnar við Frjálsa háskól-
ann í Brussel fengi ekki Schengen-
áritun vegna ásakana um að hann
hefði reynt að ráða fólk til starfa fyr-
ir kínversku leyniþjónustunnar. Sví-
ar hafa bannað allar Konfúsíusar-
stofnanir í landi sínu.
Norðurljósin heilla
Eins og oft áður er gagnlegt að
líta til reynslu Dana þegar metin er
staða hér á landi.
Við Háskóla Íslands er Konfús-
íusar-stofnunin Norðurljós. Starf-
semi hennar verður stundum að
opinberu umræðuefni. Má þar til
dæmis nefna sýningu á kínverskum
plakötum undir lok árs 2019. Þau
voru fjarlægð að kröfu námsmanna
við HÍ sem vildu ekki kínverskan
áróður á veggjum skólans.
Rannsóknastöðin, China-Iceland
Arctic Observatory (CIAO), á Kár-
hóli í Reykjadal, er miðstöð fyrir vís-
indamenn sem rannsaka norður-
slóðir í alþjóðlegu samstarfi, s.s. í
háloftarannsóknum, rannsóknum á
gufuhvolfi og veðurfræði, líf- og vist-
fræði, haffræði, jöklafræði, jarð-
fræði, rannsóknum á loftslagsbreyt-
ingum og umhverfisrannsóknum,
fjarkönnun og sjávarútvegsfræði.
Upphaflega átti að rannsaka
norðurljós frá Kárhóli en síðar varð
markmiðið víðtækara.
Hafi menn ekki veruleika alþjóða-
stjórnmála í huga þegar teknar eru
ákvarðanir um vísindalegt samstarf
lenda þeir auðveldlega í ógöngum.
Eftir Björn
Bjarnason »Danir athuga mörkin
fyrir danskt vísinda-
samstarf við útlendinga
með hliðsjón af siðfræði
og öryggismálum.
Björn Bjarnason
Höfundur er fyrrverandi ráðherra.
Um mörk alþjóðlegs vísindasamstarfs