Málfríður - 15.05.2001, Síða 27

geti skilið.Fyrst byga eg á að láta pilta finna
ensk orð og framburð yfir íslenzku orðin í
lestrarbók minni. Mér reynist það betra að láta
þá finna þau sjálfa, heldur en að segja þeim
strax ensku orðin. Svo læt eg þá sjálfa búa til
setningar úr þeim. Þá tek eg stílaæfingarnar í
bókinni og er eg vanalega búinn með þær
fyrri veturinn. Seinni veturinn tek eg stílaefni
hingað og þangað, helzt sem margbreytilegust,
eða fæ þeim ritgjörðir eða bréfsefni til að skri-
fa upp úr sér. Þeir komast miklu fljótar upp á
að skrifa Ensku frá sínu eigin bijósti heldur en
útleggja svo í lagi. Arangurinn er nú svona, að
flestir geta skrifað enskt bréf, svo Englending-
ur getur vel skilið, en mjög fáir geta skrifað
það gallalaust.
4. Að tala svo Englendingar skili. Þetta
verður nú ekki með öðru móti en fá piltana til
að tala við mig eða sín á milli. Vill það opt
ganga ervitt einkum í byrjuninni. Eg hefi reynt
að segja þeim hlægilegar sögur á Ensku og láta
þá svo segja mér þær aptur. Þetta hefur reynzt
vel. Allir geta talað nokkuð eptir tvö árin og
sumir enda allvel.
Þetta bréf Jóns er afar merkilegt, sennilega
er ekki til nein önnur lýsing íslensks kenn-
ara á kennsluaðferðum sínum frá þessum
tíma. Jón stingur upp á því við Geir T.
Zoéga að þeir beri saman bækur sínar um
þessi mál. Því miður vantar svarið frá
Zoéga. Það hefur sennilega, líkt og flest
önnur skjöl og bréf Jóns Hjaltalíns, eyði-
lagst í brunanum á Möðruvöllum árið
1902.
í bók sinni Norðlenzki skólinn sagði
Sigurður Guðmudnsson að Jón Hjaltalín
hafi líklega verið fyrsti enskukennarinn á
Islandi sem hafði næga kunnáttu til að
bera til að geta kennt talmálið. Hvort sem
það er rétt eða ekki, má telja víst að
Hjaltalín hafi verið fyrsti enskukennari á
Islandi sem kenndi hið talaða mál á skipu-
legan og markvissan hátt.Víst er að fram-
burðarkennslu hefur verið ábótavant hjá
sumum kennurum Reykjavíkurskóla ef
trúa má frásögn Eiríks Magnússonar, sem
kenndur hefur verið við Cambridge.
Hann nefnir hér Halldór Kr. Friðriksson
og Bjarna rektor Jónsson:
Ég byijaði að lesa ensku á 17. ári, nam fram-
burð málsins af Halldóri, vitlausan, og af
Bjarna rektor, stórbættan, en aðalframburðar-
meistararnir voru enskir matrósar, sem komu
til Reykjavíkur, og ég hékk á, er ég átti þess
kost, eins og dauðþyrstur hvolpur á tíkarspena.
Kennsluaðferðir Hjaltalíns sýna hins vegar
ný viðhorf. Eflaust hefur hann haft að-
stöðu til að fylgjast með nýjustu ritum
meðan hann var bókavörður í Edinborg.
Eftir að hann kom að Möðruvöllum lét
hann kaupa til bókasafnsins þar nýjar bæk-
ur, meðal annars um málvísindi.Til dæm-
ist keypti hann Handbook of Phonetics eftir
Henry Sweet og Engelsk Filologi eftir Jo-
han Storm. Bréfið til Geirs T. Zoéga er
skrifað tveimur árum eftir að Þjóðveijinn
Viétor gaf út bækling sinn Der Sprach-
unterricht muss umkehren undir dulnefninu
Quousque Tandem og er freistandi að hugsa
sér að Hjaltalín hafi kynnst efni hans.
BæklingurViétors hafði mikil áhrif á þró-
un tungumálakennslu. í honum krafðist
höfundur þess að algerlega yrði snúið við
blaðinu og talmál en ekki ritmál yrði lagt
til grundvallar í kennslu nútímamála.
Kennslubækur Jóns Hjaltalín
Enska lestrarbók eftir Jón Hjaltalín sem
kom út árið 1882 er á margan hátt athygl-
isverð. I fyrsta lagi virðist hann hafa stuðst
við ótilgreindar rannsóknir á orðaforða
við samningu bókarinnar. Hann segir í
inngangi:
Eptir því hafa menn tekið, að menn hafa eigi
allmikinn orðafjölda í daglegu tali og ekki
heldur í almennu bókmáli. Enginn veit öll orð
í nokkru máli, enda eru margar tungur, sem
hafa á milli 80.000 og 90.000 orð. Hinsvegar
eru fáir rithöfundar orðfleiri en svo, að þeir
hafi fleiri en 10.000 orð; I daglegu tah hafa
menn ekki að jafnaði fleiri en 3.000 orð. Þeir
sem hafa stuttan námstíma, en vilja þó geta átt
tal eða skipti á því máli, sem þcir nema, verða
að kosta kapps um að nema þau orðin sem al-
geng eru, en ofþreyta eigi minnið með hinum,
fyr en þeir hafa meiri námstíma.
Hann segir einnig:
... Eg hef leitast við í málfræðinni að gefa þær
reglur einar sem algengastar eru. Fyrstu 25
lestraræfmgarnar eru allar ritaðar einsatkvæð-
Hvort sem það
er rétt eða ekki,
má telja víst að
Hjaltalín hafi
verið fyrsti
enskukennari á
r
Islandi sem
kenndi hið talaða
mál á skipuleg-
an og markviss-
an hátt.
27