Morgunblaðið - 30.09.2021, Síða 36

Umhverfismála-
umræðan
Yfir 40% hnatt-
rænnar hlýnunar eru
rakin til mann-
virkjagerðar; steypa,
stál og grjót. Bara
sement telur um 8% á
heimsvísu. Hlutur bíla
sem knúnir eru jarð-
efnaeldsneyti er 5% í
þessari mynd. Stærst-
ur hluti dægur- og
stjórnmálaumræðu um
umhverfismál á Íslandi
hverfist um bíla og málefni með jafn-
vel enn minni umhverfisáhrif.
Mannvirkjahönnuðir taka ákvarð-
anir um lausnir á umhverfis- og
mannvirkjasviði og eru sem fagstétt
mögulega stærsti einstaki áhrifavald-
urinn þegar hnattræn hlýnun er ann-
ars vegar. Af nýjum verkum að
dæma eru fáir meðvitaðir um mikil
umhverfisáhrif hönnunarákvarðana
sinna. Mannvirkjahönnuðir eru enn
fremur gjarnan neðarlega í gogg-
unarröð um stefnumótun og stjórnun
mikilvægra ákvarðana sem skapa
gróðurhúsalofttegundir. Hærra settir
á umhverfis- og mannvirkjasviði hins
opinbera eru um þessar mundir
nokkrir dýralæknar.
Efnissóun í mannvirkjagerð svipar
á margan hátt til matarsóunar. Á Ís-
landi finnast fyrirmyndarfrum-
kvöðlar sem hafa helgað sig baráttu
gegn matarsóun – talið að yfir 30%
matarframleiðslu heimsins sé sóað.
Ætla má að efnissóun í mann-
virkjagerð sé að minnsta kosti á pari
við sóun í matvælaiðnaði. Of mikið
efni og röng efnisnotkun er helsti
vandinn í þessu samhengi. Hér skort-
ir rannsóknir, sem á reyndar við
flestalla málaflokka byggingariðn-
aðarins hérlendis. Ólíklegt verður að
teljast að dýralæknar sem þessi miss-
erin hafa mikil áhrif í íslenskri mann-
virkjagerð beri kennsl á rétt og rangt
við stjórnun þessara tæknilega
flóknu viðfangsefna. Erlendis þykir
það víðast hvar eðlilegt að lykilstjórn-
endur hafi þekkingu á viðfangsefnum
sínum.
Margvíslegur grænþvottur er
áberandi þessi misserin og virkar vel.
Á stundum virðist kerfið sjálft mesti
blekkingarmeistarinn þegar kemur
að umhverfismálum og mann-
virkjagerð. Skilaboðin eru ekki í sam-
ræmi við viðurkenndar rannsóknir.
Þekkingu er víða ábótavant og end-
urspeglast með skýrum hætti, s.s. á
samgöngu-, orku- og húsbygg-
ingasviði. Mögulega þess vegna
byggjum við lífshættuleg samgöngu-
mannvirki, ónýtar verksmiðjur og
myglandi stórhýsi með ónýtum burð-
arkerfum. Samhliða eykst hnattræn
hlýnun sem aldrei fyrr.
Frá árinu 2009 hef ég fengist við
þróun lausna sem
minnka losun gróð-
urhúsalofttegunda í
mannvirkjagerð – meðal
annars með stuðningi
Rannís – og fjárfest
hálfum starfsferlinum í
þau málefni. Lagðar
hafa verið til lausnir sem
minnka losun gróð-
urhúsalofttegunda um
tugþúsundir tonna á
hvejru ári. Á Íslandi hef
ég að mestu uppskorið
árásir og níð sérhags-
munagæsluliðasveita fyrir - þetta
bara til upplýsingar um þýðingu þess
stundum að vinna að nýsköpun og
umhverfismálum á Íslandi. Lengst af
snerust rannsóknir umhverfisáhrifa
mannvirkja um rekstur og orkuþörf –
passív hús varð til dæmis vinsælt
þema. Í kjölfar bylgjunnar frá Gretu
Thunberg færðist áherslan á efn-
ismassann; sjálf byggingarefnin.
Samkvæmt þýskum vísindamönnum
er umræðan um 1,5 eða 2,0 gráðu
hlýnun jarðar á verulegum villigöt-
um, stefnan í dag sé nokkurn veginn
þráðbein á 7,0 til 8,0 gráður miðað við
gildandi reiknilíkön. Enda er mann-
virkjagerð ekki að breytast í þessu
tilliti, í öllu falli ekki á vegum hins op-
inbera. Þá er rétt að spyrja; hver hef-
ur áhuga á málefninu ef ekki stjórn-
málaflokkur sem kennir sig við græn
málefni?
Á opinberum ráðgjafarmarkaði
réttra tengslaneta, þar sem heilbrigð
samkeppni á grundvelli þekkingar,
reynslu og hæfni er kerfisbundið tak-
mörkuð, má enn hagnast á óbreyttu
ástandi – á stöðnun. Þannig er enn
kynnt undir hnattrænni hlýnun og
gerðar stórar áætlanir um að bæta
verulega í í þeim efnum; meiri steypu,
meira stál og meira grjót fyrir jafnvel
hundruð milljarða. Til þess að gull-
tryggja að sótsvörtum sporunum
verði þrykkt með alvörutrukki á um-
heiminn, virðist þess sérstaklega
gætt að stjórnendur á mann-
virkjasviðum stjórnsýslunnar hafi
sem minnsta þekkingu og reynslu af
viðfangsefninu; dýralæknar, lögfræð-
ingar, vélfræðingar, en sérfræðingar
í umhverfis- og mannvirkjaverkfræði
hvergi sjáanlegir. Samtímis er frum-
kvöðlum og stjórnendum í umhverf-
isvænni mannvirkjagerð markvisst
úthýst – umhverfisvænar lausnir
jafnvel bannaðar sérstaklega í
stórum opinberum útboðsverkum.
Og þykir nákvæmlega ekkert tiltöku-
mál, við hlæjum að þessu. En það er
einhver sem greiðir reikninginn.
Að mínu mati er talsvert svigrúm
til þess að dýpka umhverfismála-
umræðuna á Íslandi og setja fókus á
mannvirkjagerð, mannvirkjahönnun,
nýsköpun og tækniþróun. Umhverf-
ismálaumræðan hverfist enn í dag
um pínulítinn hluta þess sem orsakar
hnattræna hlýnun. Jafnvel fleiri út-
varps- og sjónvarpsþættir, kvik-
myndir eða annað miðlunarefni, um
pínulítinn hluta þess sem skapar
vandann, mun aldrei gera meira en
breyta pínulitlu – og þá bara ef vel
tekst til. Framþróun á sér stað á sam-
keppnisforsendum hæfni, þekkingar
og reynslu – og frjórrar hugsunar.
Þannig er umhverfisvandinn leystur.
Líklegast er tímabært að stofna
nýjan grænan stjórnmálaflokk sem
tekur loftslagsmál alvarlega. Að út-
hýsa markvisst þekkingu á umhverf-
ismálum heilt kjörtímabil er ófyr-
irgefanlegt og við því ber að
bregðast. Gefum nýju fólki tækifæri.
Eftir Magnús
Rannver Rafnsson
Magnús Rannver
Rafnsson
»Mannvirkjahönnuðir
taka ákvarðanir um
lausnir á umhverfis- og
mannvirkjasviði og eru
sem fagstétt mögulega
stærsti áhrifavaldur
hnattrænnar hlýnunar.
Höfundur er verkfræðingur.
36 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 30. SEPTEMBER 2021
Landskjörstjórn kemur saman til fundar föstudaginn 1. október nk.,
kl. 16 til að úthluta þingsætum á grundvelli kosningaúrslita í
kjördæmum eftir almennar alþingiskosningar sem fram fóru
25. september sl.
Hér með er umboðsmönnum þeirra stjórnmálasamtaka sem
buðu fram við alþingiskosningarnar gefinn kostur á að koma
til fundarins, sem haldinn verður á 2. hæð í Austurstræti 8-10,
Reykjavík, húsnæði nefndasviðs Alþingis. Gengið er inn frá
Vallarstræti.
Reykjavík, 29. september 2021
Landskjörstjórn
Fundur um
úthlutun þingsæta
Svartur á leik
Höf. Stefán Máni
Les. Rúnar Freyr Gíslason
Dóttirin
Höf. Anne Birkefeldt Ragde
Les. Margrét Örnólfsdóttir
Kakkalakkarnir
Höf. Jo Nesbø
Les. Orri Huginn Ágústsson
Karitas án titils
Höf. Kristín Marja Baldursdóttir
Les. Kristín Marja Baldursdóttir
Spegilmennið
Höf. Lars Kepler
Les. Kristján Franklín Magnús
Ættarmótið
Höf. Guðrún Guðlaugsdóttir
Les. Sólveig Guðmundsdóttir
Heiður
Höf. Sólveig Jónsdóttir
Les. Álfrún Helga Örnólfsdóttir
Morðið í Drekkingarhyl
Höf. Stella Blómkvist
Les. Aníta Briem
Tími nornarinnar
Höf. Árni Þórarinsson
Les. Hjálmar Hjálmarsson
Kona eldhúsguðsins
Höf. Amy Tan
Les. Margrét Örnólfsdóttir
vi
ka
38
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
TOPP 10 vinsælustu hljóðbækur á Íslandi
Á Íslandi fram-
leiðum við meira raf-
magn á hvern íbúa en
nokkurt annað þjóð-
ríki. Aðeins tæplega
fimmtungur orkunnar
fer til almennra nota,
þ.e. til annars en stór-
iðju. Til að beisla alla
þessa orku hefur ís-
lenskri náttúru verið
fórnað; landslags-
heildum og vatnsföllum hefur ver-
ið umturnað og gróðri eytt. Sam-
félög hafa klofnað vegna illdeilna.
Ljós og orka bættu
hag heimilanna
Fram undir áttunda áratug síð-
ustu aldar voru framkvæmdir við
orkumannvirki almennt fremur
smáar í sniðum. Markmiðið var að
færa ljós og orku inn á heimili
landsmanna og í kjölfarið gjör-
breyttust lífskjör til hins betra.
En síðan Búrfellsvirkjun var reist
fyrir um 60 árum hafa of margar
orkuframkvæmdir valdið djúp-
stæðum og erfiðum deilum. Og
orkan sem hefur verið aflað síðan
þá hefur að mestu farið til orku-
frekrar stóðiðju en hvorki til að
lýsa upp heimili landsmanna né í
almenna atvinnusköpun.
Orkuframkvæmdir til ama
Aðgengi að endurnýjanlegri
orku hefur skipt miklu máli fyrir
almenna velferð á Íslandi. Svo
mun verða áfram. Það er áleitin
spurning hvort velferð Íslendinga í
framtíðinni sé háð því að áfram
verði haldið á sömu braut, eða
hvort þjóðin hefur val. Orkuskort-
ur er ekki fyrirsjáan-
legur ef sýnd er fyr-
irhyggja.
Meginstoðir ver-
mætasköpunar á Ís-
landi voru fram undir
lok síðustu aldar fisk-
veiðar og orkufrekur
iðnaður. Undanfarna
ártugi hafa fleiri stoð-
ir komið til; ferða-
þjónusta, störf sem
byggjast á menntun
og þekkingu svo sem
þróun hugbúnaðar, menning og
listir, þekkingariðnaður og fisk-
eldi, þó umhverfisáhrif hins síð-
arnefnda séu ágalli sem verður að
lagfæra. Hér byggist velgengnin
ekki á stórkarlalegum orkuverum.
Þvert á móti eru orkufram-
kvæmdir þessum atvinnugreinum
til ama þar sem þær draga til sín
vinnuafl, veikja samkeppnisstöðu
og spilla náttúrulegu aðdráttarafli
landsins. Það er engin ástæða til
að óttast að velsæld á Íslandi
framtíðar verði ógnað þó orku-
framkvæmdir verði takmarkaðar –
heldur er þetta spurning um val á
leiðum. Annars vegar leið mikillar
orkuvinnslu sem mun spilla nátt-
úru landsins enn frekar – eða leið
þar sem hægt verður að styrkja
vernd náttúru, víðerna og lands-
lags um leið og hlúð er að atvinnu-
lífinu almennt.
Nýjar áskoranir kalla
á nýja forgangsröðun
Almenn samstaða ríkir um það
markmið að nýta orkulindir Ís-
lands til nauðsynlegra umskipta í
orkubúskapnum. Verkefnið sem
við stöndum frammi fyrir er að
bæta nýtingu á fyrirliggjandi
mannvirkjum, breyta samgöngu-
kerfum og neyslumynstrum og
forgangsraða í hvað orkan fer, til
að leysa af hólmi jarðefnaeldsneyti
í samgöngum og sjávarútvegi. Það
viðfangefni má leysa án þess að
fórna verðmætri náttúru og lands-
lagi undir stórkarlaleg orkumann-
virki. Rammaáætlun gæti verið til
stuðnings í því verkefni.
Íslands leysir ekki
orkuvanda Evrópu
Þær raddir eru háværar um
þessar mundir að Ísland sé mik-
ilvægt orkubúr fyrir nágrannarík-
in í Evrópu. Það er eðlilegt að
þessar raddir komi úr orkugeir-
anum sem vill að sjálfsögðu vaxa
hratt og mikið. Hitt er verra að
boðskapurinn virðist falla í frjóan
jarðveg hjá nokkrum stjórn-
málamönnum, sem jafnvel vilja
fórna rammaáætlun í þessum til-
gangi. Rétt er að hafa í huga að
orkubúskapur Evrópu er vanda-
mál af þeirri stærðargráðu að
framlag Íslands til lausnar hans
yrði afar léttvægt. Það mál verður
fyrst og fremst leyst í hverju og
einu Evrópuríki fyrir sig og í sam-
starfi þeirra á milli. Lausnirnar
eru þegar á teikniborðinu og munu
komast til framkvæmda á næstu
áratugum án orkuflæðis frá Ís-
landi. Skemmst er að minnast
góðs árangurs Bretlands og Dan-
merkur í sínum orkuskiptum og
Þýskalands sem stefni að því að
vera 100% með endurnýjanlega
orku árið 2030. Leggi íslensk
stjórnvöld hins vegar upp í veg-
ferð aukinnar orkuvinnslu er afar
hætt við að miklu af verðmætri ís-
lenskri náttúru verði fórnað – en
ávinningur í loftslagamálum yrði
lítill sem enginn. Raunveruleg
framleiðsla grænnar orku á ekki
að vera markmið í sjálfu sér og
náttúruvernd og loftslagsvernd
verða að haldast í hendur.
Ísland er sannarlega land tæki-
færanna en hins vegar eru lausnir
gærdagsins ekki það sem við þurf-
um á að halda nú: Tími stórkarla-
legra orkumannvirkja er liðinn.
Framundan er tími fjölbreytts at-
vinnulífs þar sem lögð verður
áhersla á að vernda einstaka nátt-
úru landsins og víðerni. Kjósum þá
framtíð en ekki drauga fortíðar.
Eftir Tryggva
Felixson » Lausnin er minni
losun, að endur-
nýjanleg orka leysi
jarðefnaeldsneyti af
hólmi, og að náttúru-
vernd og loftslagsvernd
haldist í hendur.
Tryggvi Felixson
Höfundur er formaður
Landverndar.
tryggvi@landvernd.is
Lausnir gærdagsins eru úreltar