Skólavarðan - 2021, Síða 29

HAUST 2021 SKÓLAVARÐAN 29
S á sem þetta
ritar heyrði
nafn Péturs
Þorsteinssonar
fyrst eftir að
hafa starfað
við kennslu í nokkur ár. Brátt fór
hann að heyra nafnið ítrekað,
ævinlega í því samhengi að
eitthvað nýtt og spennandi í
skólaþróun væri nú ekki nýrra
en svo að Pétur hefði gert það
nákvæmlega sama í skólanum á
Kópaskeri fyrir áratugum. Eftir að
hafa flett í gegnum gömul blöð var
upplifunin eitthvað á borð við það
sem ímynda má sér að fanginn
í hellislíkingu Platóns hafi reynt
þegar hann losaði af sér böndin
og gekk út úr helli sínum og sá
fyrirmyndir hverra skuggar höfðu
fram að því verið allur veruleiki
hans í botni hellisins. Sá skóli sem
Pétur veitti forystu á Kópaskeri
var stórmerkilegur fyrir margra
hluta sakir. Nýleg netskrif fyrrum
nemanda skólans sem nú býr í
erlendri stórborg lýsa því hve
afburða góður undirbúningur
skólinn var fyrir lífið utan þess
litla kassa sem alltof margir
virðast búa í alla ævi og eru svo
jarðaðir í. Það var ekki alveg
auðsótt mál að fá Pétur í viðtal.
Hann tók því að vísu ljúflega en
honum er lítið um það gefið að
hreykja sér af því sem hann hefur
gert. Hann lifir fyrir líðandi stund
og síðustu misserin hefur barátta
hans gegn útskúfun og refsistefnu
í fíkniefnamálum átt hug hans
allan. Árum saman hefur hann
barist gegn því sem hann telur
miskunnarlausa hörkupólitík gegn
ungmennum og öðru varnarlausu
fólki. Og eftir að hafa lengst af
verið hrópandi í eyðimörkinni er
nú svo komið að margar þjóðir
hafa tekið upp þá mannúðarstefnu
sem Pétur hefur talað fyrir og
umræða á þeim nótum er orðin
hávær hér á Íslandi. Það er ekki
í fyrsta sinn sem Pétur reynist á
undan samtíma sínum.
Fyrsta spurningin til Péturs
var eins hefðbundin og hugsast
getur.
 X Hver er Pétur Þorsteinsson?
„Ég fæddist 6. mars 1949 á
Daðastöðum í Núpasveit. Faðir
minn var af bændum kominn í
allar ættir en móðir mín var dóttir
skútuformanns á Bíldudal. Í henn-
ar ættum voru sjómenn, smiðir og
jafnvel fálkafangarar Danakóngs.
Nágrannar mínir í æsku voru
nítjándualdarfólk af bestu skúffu
og bókmenntir og ljóðlist voru í
hávegum höfð á flestum bæjum.
Kaupfélag Norður-Þingeyinga sá
um veraldlegar þarfir fólks en séra
Páll Þorleifsson á Skinnastöðum
þær andlegu. Þetta var ágætis
kokteill. Enginn var ríkur og
enginn bláfátækur – en mikil-
vægast var að heyra aldrei talað
illa um nokkurn mann, fyrir utan
fáeina krata og sjálfstæðismenn
í Reykjavík. Pabbi naut þess að
rífast við þá í útvarpinu og hafði
jafnan betur. Veröld sem var.
Ég var svo stálheppinn að
sleppa að mestu við barnaskóla
og hafði þess í stað tíma til að lesa
Lestrarfélag Núpsveitunga upp til
agna, auk bókasafns heimilisins.
Grímur Thomsen, Þorsteinn
Erlingsson og Steingrímur voru
mínir menn í bernsku, auk Grettis
Ásmundarsonar, Hróa hattar og
Línu langsokks. Unglingaskóla
sótti ég í Skúlagarði og Lundi í Ax-
arfirði og eftir landspróf lá leiðin
í Menntaskólann á Akureyri. Í
MA lærði ég að meta áfengi, kosti
uppreisnargirni umfram þægð, og
umfram allt að efast um viðtekin
sannindi. Satt að segja leiddist
mér staglið svo óskaplega að ég
sagði mig ítrekað úr skóla til að
sleppa við að vera rekinn. Mér
hefur alla tíð verið fyrirmunað að
læra samkvæmt fyrirmælum, en
haft yndi af því að sökkva mér í
viðfangsefni sem heilla mig.
Eftir stúdentspróf innritaði
ég mig í líffræði í HÍ og ætlaði mér
að verða fuglafræðingur. Verteraði
yfir í félagsfræði þegar mér varð
ljóst að fugla eða aðrar skepnur
í heilu líki bæri sennilega ekki á
góma fyrr en undir lok BS náms.
Lífræn og dauðræn efnafræði í
tvö ár var ekki heillandi kostur.
Félagsfræðin var skárri, en Fylk-
ingin, Mokka kaffi og Naustið voru
miklu ánægjulegri skólastofur en
Háskóli Íslands. Sleit endanlega
námi í félagsvísindum með
ófrávíkjanlegri kröfu um að skrifa
lokaritgerð fyrsta árs, hjá pró-
fessor Ólafi Ragnari Grímssyni,
um efnið „Þingræðisskipulagið er
prump“. Engu að síður hef ég enn
mikinn áhuga á félagsvísindum,
einkum afbrotafræði, og er sjálf-
menntaður félagsdýrafræðingur
að eigin sögn.“
 X Hvernig stendur á því að þú
varðst skólamaður?
„Það var sögulegt stórslys
enda var ég harður á móti skólum.
Sumarið 1971, eftir mislukkað nám
í líffræði og félagsfræði, ákvað ég
að gerast bóndi í félagi við tvo vini
mína. Við stofnuðum Félagsbúið
á Daðastöðum, þrír ungir hippar
með hár niðrundir olnboga og
rangar skoðanir á öllum hlutum.
Það þótti sveitungum mínum ekki
ónýtur liðsauki og KNÞ lánaði
okkur byggingarefni til að snara
upp stærstu fjárhúsum á landinu,
auk feiknalegrar votheyshlöðu og
fyrsta fjölbýlishúsi í sveit á Íslandi.
Í þá daga hjálpuðust menn að við
byggingar; sveitungarnir hjálpuðu
okkur og við þeim, eftir því sem
unnt var. Engum datt í hug að
nefna peninga.
Til að fjármagna kaup á
International Harvester dráttar-
vél, plóg og herfi, gerðumst við
félagar kennarar veturinn 1971
til 1972, en ég varð skólastjóri
í Grímsey. Þá hafði ég enga
bók lesið um skólamál aðra en
Summerhill. Grímsey var ekki feitt
brauð fjárhagslega en ákaflega
lærdómsríkt og þar kynntist ég
góðu fólki sem enn eru vinir mín-
ir. Nemendur áttu að vera tíu, en
urðu ellefu þegar ungur drengur,
sex vetra, bankaði uppá og sótti
um skólavist. Það var auðsótt
mál. Eldri deildin var í skóla fyrir
hádegi en sú yngri eftir hádegi. Ég
var einn um alla kennslu og það
var talið 80% starf.
Þrátt fyrir óbeit mína á
skólum var ég svo fastur í hefðinni
að ég eyddi löngum tíma í að
semja stundaskrár fyrir deildirnar
mínar tvær á meðan bóndinn á
næsta bæ stóð í heimaslátrun.
Riffilskotin voru viðeigandi
undirleikur við mitt gagnslausa
puð. Eftir viku kennslu rann upp
fyrir mér ljós. Stundaskrár voru
hrein fjarstæða í Grímsey og í
tilefni af þeirri hugljómun bárum
við þær á eld útá tröppum. Þess í
stað ákváðum við að velja verkefni
vikunnar á reglulegum fundum
og þar hafði hver maður eitt
atkvæði og mitt vóg engu þyngra
en atkvæði nemenda. Það kom
fyrir að við tókumst harkalega á
um verkefni vikunnar. Mér er einn
fundur sérlega minnisstæður, en
þá lagði ég til að við notuðum góða
veðrið og stunduðum rannsóknir
í fjörunni. Nemendur í eldri
deild mótmæltu einarðlega og
sögðust bókstaflega ekkert kunna
í málfræði og vildu nota vikuna til
að bæta úr því. Eftir snörp átök
gengum við til atkvæða og tillaga
mín var felld með öllum greiddum
atkvæðum gegn einu. Eftir vikuna
voru nemendur orðnir ansi sleipir
í málfræði og skemmtu sér við
að læra fornöfn utanað. Á öðrum
fundi varð niðurstaðan sú að við
þyrftum bara eina skólareglu
– það á að vera vinnufriður í
kennslustofunni og þeir sem
ekki sætta sig við það verða að
ganga út. Ég var sá eini sem var
rekinn út fyrir að trufla námið
Stundaskrár voru
hrein fjarstæða
í Grímsey og í
tilefni af þeirri
hugljómun bárum
við þær á eld útá
tröppum.
Viðtal
Rottusálfræðin verst
Ragnar Þór Pétursson ræðir við Pétur Þorsteinsson á Kópaskeri.
Pétur Þorsteinsson / VIÐTAL