Sjómannablaðið Víkingur - 01.02.2008, Blaðsíða 27

Sjóm­annablaðið Víkingur­ - 27
Óskar Halldórsson. Hluti myndar. Mynd: Síldarsaga Íslendinga
reyndu Norðmenn í fyrsta sinni fyrir sér
með nýju veiðarfæri, snurpunótinni, sem
líklegast var fyrst reynd á Súlunni frá
Akureyri. Svo var farið að gera togarana
út á síld yfir sumartímann. Þá kom ný
vinnsluaðferð, síldarbræðslan, á Siglufirði
1909.
Steinar segir einnig frá þjóðlífsbreyting-
unum, sem þessar nýjungar í sjávarútvegi
höfðu með sér, fólk flykktist í síldina,
bændur kvörtuðu yfir vinnuaflsskorti,
það gneistaði milli landbúnaðar og sjáv-
arútvegs og erfitt var að halda erlendum
útgerðum réttu megin við lög og reglur.
Í stríðinu voru margir togarar seldir
úr landi, en vélbátaflotinn óx og efld-
ist, línuveiðararnir komu og svo voru
aftur keyptir togarar. Enn var keppt um
vinnuaflið á sumrin og fjármálaráðherra
sagði á þingi, að síldveiðar væru „óhollur
atvinnuvegur.“ Reynt var að koma lagi
á síldarsölumálin, einkasala var stofnuð
1928, um hana urðu harðar deilur og hún
lagði upp laupana þrem árum síðar. 1934
var síldarútvegsnefnd sett á laggirnar. Þá
kom kreppan með öllum sínum stétta-
átökum, s..s Krossanesdeilunni 1930, þar
sem alvarlega skarst í odda með útgerð-
armönnum og verkafólki. Misjafnlega
veiddist þrátt fyrir mikla sókn, en þó
tók steininn úr árið 1935, þegar aðeins
var saltað í um 82 þús. tunnur, sem var
aðeins rúmur þriðjungur þess, sem verið
hafði árin á undan. Svo bágt var, að marg-
ar síldarstúlkur á Siglufirði söltuðu vart
eina einustu tunnu og liðu sáran skort
og ríkissjóður hlutaðist til að verkafólk
fengi ókeypis heimflutning um haustið.
Þá komu vélar í nótabátana, sem létti
sjómönnunum mjög störfin, ekki þurfti
lengur að róa „á þrælaborðið“ og þeir
fengu í þá lensidælur.
Á styrjaldarárunum 1939-1945 lok-
uðust flestir markaðir fyrir saltsíld, eins
og nærri má geta, og mun færri skip
stunduðu síldveiðar en verið hafði.
Söltunin varð því lítil, um 40 þús. tunnur
að meðaltali á ári. Það var einmitt á fyrsta
stríðsárinu, að hringnótin kom til sög-
unnar, en þá þurfti aðeins einn nótabát
og mun færri voru í áhöfn. Og þá var
Snæfellið smíðað norður á Akureyri, 165
lestir var það, stærra skip hafði ekki verið
smíðað á Íslandi.
Eftir stríðið kom svo nýsköpunin,
togarar og stærri skip og auðvitað
Hvalfjarðarsíldin, ævintýrið veturinn
1947-1948, þegar meir en 1 milljón
mála aflaðist á skömmum tíma. Þá
tók við hvert aflaleysisárið af öðru og
stóð svo til 1958, lakast var sumarið
1952. Kaupstaðarstrákur í sveit fylgd-
ist með fréttunum, þetta var lífsbjörgin,
þeir félagarnir hlustuðu á aflatölurnar
í útvarpinu á sunnudagskvöldum og
skrifuðu niður, áttu sér uppáhaldsskip,
Snæfellið og Súlan voru þeirra Arsenal og
Everton.
Um miðjan sjötta áratuginn kom Asdik
tækið til sögunnar í fiskiskipunum, þróað
upp úr kafbátaleitartæki Bandamanna í
styrjöldinni. Blessun, sögðu sumir, auð-
veldara að finna síld, sem ekki óð, böl,
sögðu aðrir, renndi stoðum undir ofveiði.
Næsta stóra skefið var kraftblökkin,
sem fyrst fyrir alvöru var tekin í notkun
sumarið 1959 og reyndist vel. Þetta var
veiðitæki, sem tók öllu öðru fram, en það
kallaði á stærri nætur og enn stærri skip,
vélaraflið leysti mannshöndina af hólmi
eins og nælonið bómullina í netagerðinni.
Nú var farið að veiða síld árið um kring,
aflinn óx ár frá ári, sótt var dýpra og síld-
in var flutt til verksmiðja, sem voru langt
frá miðunum. Árið 1965 veiddust alls
762 þús. tonn og 771 þúsund ári seinna.
Eggert Gíslason á Gísla Árna veiddi 13
þús. tonn og var talið heimsmet. Svo kom
hrunið 1968, afleiðing gífurlegar ofveiði,
þegar heildaraflinn varð tæpur fimmtung-
ur þess, sem veitt var tveim árum fyrr. Þá
hófst Norðursjávarævintýrið í nokkur ár
og Danmörk varð aðallöndunarstaðurinn
og svo kom loðnan og flotinn hafði verk-
efni nær allan ársins hring.
Í öðrum kaflanum, Gátan um Íslands-