Sjómannablaðið Víkingur - 01.02.2008, Blaðsíða 39

skip sem voru við botnfiskveiðar á tíma-
bilinu 1. nóvember 1982 – 31. október
1983, og höfðu fullnægjandi veiðireynslu,
úthlutað slíkum kvóta. Við reglulega
endurnýjun laganna var aflaheimildum
úthlutað með tilliti til veiðireynslu og
takmarkaðist því óhjákvæmilega við þau
skip sem höfðu verið að veiðum á fyrr-
greindu tímabili og fengu kvóta við fyrstu
úthlutun. Aflaheimildir tiltekinna skipa
urðu varanlegar árið 1990 með lögum um
stjórn fiskveiða nr. 38/1990. Samkvæmt 5.
gr. laganna fengu þeir einir aflaheimildir
sem slíkar heimildir höfðu árið 19887 og
þar sem önnur skip höfðu ekki komist
að síðan kvótakerfið var tekið upp, réði
tíðrætt tímabil (1. nóvember 1982 – 31.
október 1983) úrslitum um varanlegar
aflaheimildir tiltekinna skipa.8
Ár­ið 1998 fé­ll dóm­ur­ í Hæstar­é­tti9 þess
efnis að fiskveiðistjór­nunar­lögin br­ytu í
bága við stjór­nar­skr­ána. Málið var­ höfðað
gegn r­íkinu vegna synjunar­ um­ veiðiheim­-
ildir­ á gr­unni 5.gr­. laganna. Hæstir­é­ttur­
taldi að þótt stjór­n fiskveiða og takm­ar­k-
anir­ á veiðum­ ákveðinna tegunda gætu
ver­ið nauðsynlegar­, vær­i hins vegar­ ekki
sé­ð að var­anleg úthlutun kvóta til afm­ar­k-
aðs hóps og endanleg útilokun annar­r­a,
gæti talist nauðsynleg til ver­ndunar­ nytja-
stofnanna. Viðkom­andi ákvæði og útfær­sla
þess br­yti þ.a.l í bága við jafnr­æðisr­eglu
65. gr­. stjór­nar­skr­ár­innar­. Alþingi br­ást
við dóm­num­ m­eð lagabr­eytingu sem­ veitti
annar­s vegar­ r­é­tt til að veiða ákveðnar­
tegundir­ án aflaheim­ilda og hins vegar­
m­öguleika á að fá aflaheim­ildir­ á tegundir­
sem­ lytu takm­ör­kunum­ fr­am­seldar­ gegn
gr­eiðslu til þeir­r­a sem­ höfðu yfir­ slíkum­
heim­ildum­ að r­áða.10
Stuttu eftir­ gildistöku lagabr­eytingar­inn-
ar­ r­eyndi á lögm­æti hins nýja ákvæðis í
svokölluðum­ Vatneyrardómi.11 Hæstir­é­ttur­
taldi fiskveiðistjór­nar­lögin nú standast
stjór­nar­skr­á. Veiðiheim­ildir­ vær­u ekki
lengur­ takm­ar­kaðar­ við ákveðinn hóp ein-
staklinga því nú gætu aðr­ir­ keypt slíkar­
heim­ildir­ ef handhafar­ þeir­r­a vildu selja.
Þá taldi Hæstir­é­ttur­ að var­anlegar­ veiði-
heim­ildir­ m­anna, sem­ hefðu stofnað til
m­ikils tilkostnaðar­, ger­ðu þeim­ kleift að
skipuleggja útger­ðina til lengr­i tím­a sem­
leiða m­yndi til aukinnar­ hagkvæm­ni.
Um þennan dóm deildu lærðir og
leiknir mikið í ræðu og riti, að ógleymd-
um þeim sem töldu sig eiga beinna hags-
muna að gæta og létu verkin tala er þeir
héldu kvótalausir til veiða, í trássi við
lögin, til að knýja fram breytingar. Nú
lítur e.t.v. út fyrir að téðir lögbrjótar hafi
haft erindi sem erfiði því slíkar aðgerðir
voru einmitt upphafið að áliti Mannrétti
ndanefndarinnar, sem er meginefni þess-
arar greinar.
Álit Mannréttindanefndarinnar
Málsástæður og kröfur málshefjenda:
Árið 2004 sendu tveir íslenskir ríkisborg-
ar erindi til Mannréttindanefndarinnar.12
Þeir höfðu fengið á sig dóm í Hæstarétti
skv. lögum nr. 38/1990 (nú lög nr.
116/2006) um stjórn fiskveiða, fyrir veið-
ar án tilskilinna aflaheimilda.13 Tilefni
erindisins voru ítrekaðar synjanir um
veitingu aflaheimilda sem málshefjendur
töldu brjóta í bága við jafnræðisreglu 26.
gr. mannréttindasamningsins14 vegna
veitingar varanlegra heimilda til útvalinna
aðila og útilokun annarra frá fiskimiðum
landsins nema gegn greiðslu til hinna
útvöldu. (4.1. mgr. álitsgerðarinnar).
Röksemdir ríkisins: Íslenska ríkið taldi
málshefjendum ekki mismunað umfram
þann megin þorra manna sem ekki hefði
fengið aflaheimildir og enda þótt einung-
is afmörkuðum hópi manna hefði verið
úthlutað aflaheimildum, væri ekki um
beina mismunun að ræða, heldur rétt-
lætanlega aðgreiningu sem hefði lögmæt
markmið; væri hlutlaus og sanngjörn.
Ríkið vakti athygli á mikilvægi þess að
vernda nytjastofnana, almannahagsmunir
lægju þar við. Hætta á ofveiði á íslensk-
um fiskimiðum væri staðreynd og hrun
fiskistofna myndi hafa alvarlegar afleið-
ingar fyrir íslensku þjóðina, sem hefði
haft fiskveiðar að aðalatvinnuvegi frá
fyrstu öldum Íslandsbyggðar. Því krefð-
ust almannahagsmunir þess að nokkrar
hömlur væru settar á frelsi einstaklinga
til veiða í atvinnuskyni. (8.4. og 8.5.
mgr.). Einnig væri ríkið þjóðréttarlega
skuldbundið til að tryggja verndun fiski-
miðanna skv. Hafréttarsamningnum.15
Ríkið taldi veitingu aflaheimilda með
tilliti til fyrri veiðigetu, eðlilega og sann-
gjarna þegar litið væri til þess tilkostn-
aðar sem útgerðir hefðu stofnað til í góðri
trú um áframhaldandi veiðileyfi. Auk
þess gerði varanleg kvótaúthlutun þeim
kleift að skipuleggja útgerðina til lengri
tíma. (8.6. mgr.)
Að lokum benti ríkið á að þær veiði-
heimildir, sem veittar voru upphaflega,
hefðu verið framseldar að miklu leyti og
þeir sem hefðu keypt eða leigt heimildir
gætu ekki talist til útvalins hóps. Ef rétt-
indin yrðu skyndilega takmörkuð eða
tekin algjörlega frá ‘eigendum’ sínum, til
skiptingar milli allra sem vildu stunda
fiskveiðar, væri gengið harkalega á rétt
þeirra sem hefðu með löglegum hætti
fjárfest í þessum réttindum og hefðu
lögmætar væntingar til þess að geta nýtt
þau. (8.9.mgr.)
Gagnrök málshefjenda: Málshefjendur­
fengu tækifær­i til að br­egðast við r­ök-
sem­dum­ r­íkisins og töldu í fyrsta lagi að
takm­ör­kun á m­annr­é­ttindum­ yr­ði ekki
r­é­ttlætt m­eð því einu að setja hana í lög. Í
öðru lagi töldu höfundar­ að dr­aga m­ætti
óhlutdr­ægni r­íkisins í efa í um­fjöllun
þess um­ r­é­ttindi kvótakaupenda. Þeim­
r­é­ttindum­ hefði r­íkið lýst þannig að sam­-
hljóm­a yr­ði við eignar­é­ttar­ákvæði 72. gr­.
stjór­nar­skr­ár­innar­ og vildi r­íkið þannig
ver­ja kvótaker­fið m­eð þeim­ r­ökum­ að
ekki m­ætti hr­ófla við stjór­nar­skr­ár­vör­ð-
um­ r­é­ttindum­ þeir­r­a sem­ nytu ívilnunar­
kvótaker­fisins. Málshefjendur­ hé­ldu því
hins vegar­ fr­am­ að kaup á vör­um­ eða
r­é­ttindum­, sem­ ekki vær­u r­é­ttm­æt eign
seljanda, sköpuðu ekki eignar­é­tt. (9.1.
m­gr­.) Í þriðja lagi ítr­ekuðu m­álshefjendur­
þá afstöðu sem­ tekin var­ í Valdimarsdómi
Hæstar­é­ttar­ fr­á 1998, að var­anleg m­ism­un-
un á r­é­ttindum­ m­anna til fiskveiða gæti
ekki talist nauðsynleg fyr­ir­ nytjastofnana.
Niðurstaða Mannréttindanefndarinnar:
Mannr­é­ttindanefndin taldi aðgr­einingu
ekki þur­fa að teljast til m­ism­ununar­ í
öllum­ tilvikum­, en öll aðgr­eining þyr­fti
sam­t sem­ áður­ að ver­a ger­ð á hlutlaus-
um­ gr­unni og til sam­r­æm­is við lögm­æt
m­ar­km­ið. Mannr­é­ttindanefndin hafnaði
því ekki að m­ar­km­ið aðgr­einingar­innar­
vær­u lögm­æt og að veiting aflaheim­ilda
til þeir­r­a einna sem­ fyr­ir­ vor­u í gr­eininni
gæti vel ver­ið r­é­ttlætanleg um ákveð-
inn tíma. (10.4. m­gr­.) Hins vegar­ benti
Mannr­é­ttindanefndin á að þá eiginleika
sem­ í aflaheim­ildunum­ fælust m­ætti leggja
til jafns við eiginleika eignar­halds, þ.e.
einkanotkun tiltekins hóps og útilokun
annar­r­a nem­a bor­gun kæm­i fyr­ir­. Slíkt
eignar­hald vær­i andstætt 1.gr­. laganna
sjálfr­a sem­ kvæði á um­ að nytjastofnar­
Aðalheiður Ámundadóttir
Um Íslenska fiskveiði-
stjórnunarkerfið
og skyldu íslenska ríkisins til að virða álit
Mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna
Sjóm­annablaðið Víkingur­ - 39
Málshefjendur héldu
því hins vegar fram
að kaup á vörum eða
réttindum, sem ekki
væru réttmæt eign
seljanda, sköpuðu
ekki eignarétt.
Handhafar kvótans
geta ekki borið fyrir
sig góða trú þar sem
1. gr. laga um stjórn
fiskveiða kveður með
skýrum hætti á um að
eigandi nytjastofna
á Íslandsmiðum sé
íslenska þjóðin og að
veiðiheimildir myndi
ekki eignarétt eða
óafturkallanlegt for-
ræði yfir þeim.