Morgunblaðið - 19.11.2022, Blaðsíða 29

29
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 19. NÓVEMBER 2022
Hátíð Aðeins er rúmur mánuður til jóla og skrautið er víða komið upp í
verslunum. Einhver bið gæti þó orðið á að landsmenn komist í jólaskapið.
Arnþór Birkisson
Mannréttinda-
dómstóll Evrópu
(MDE) hefur á und-
anförnum misserum
komist alloft að þeirri
niðurstöðu að Hæsti-
réttur Íslands hafi
með dómum sínum
brotið gegn ákvæðum
Mannréttinda-
sáttmálans (MSE),
einkum 6. gr. hans,
þar sem fjallað er um
réttláta málsmeðferð fyrir dómi. Í
lögum nr. 62/1994 um Mannrétt-
indasáttmála Evrópu er m.a. sagt
í 2. gr. að úrlausnir MDE séu ekki
bindandi að íslenskum landsrétti.
Allt að einu eru skýr merki um
það hér á landi á undanförnum ár-
um í settum lögum og dóms-
úrlausnum að úrskurðum dóm-
stólsins sé nú gefið meira vægi en
gert var með ákvæðum laganna
frá 1994. Þannig var með ákvæð-
um í lögum nr. 47/2020 bætt inn í
228. gr. laga nr. 88/2008 um með-
ferð sakamála ákvæði um að nýjar
upplýsingar geti orðið til þess að
leyfa megi endurupptöku saka-
máls sem dæmt hefur verið af ís-
lenskum dómstólum. Er tekið
fram í athugasemdum með frum-
varpinu að þessum lögum, að
þetta geti átt við „úrlausnir al-
þjóðlegra dómstóla“. Má líklega
telja að hér sé verið að heimila
endurupptöku dæmdra sakamála
hér á landi, ef MDE
hefur komist að þeirri
niðurstöðu að með-
ferð þeirra hérlendis
hafi brotið gegn
MSE.
Frávísun stóðst
ekki
Það gerðist svo nú
nýverið að Hæstirétt-
ur vísaði frá sér máli
sem rétturinn hafði
kveðið upp dóm í áð-
ur en lögin um stofn-
un Landsréttar og
Endurupptökudóms
tóku gildi. Endurupptökudómur
hafði leyft að þetta mál yrði end-
urupptekið og þá vitaskuld í
Hæstarétti enda var talið að ekki
væri unnt samkvæmt texta lag-
anna að endurupptaka málið fyrir
öðrum dómstóli en þeim sem hafði
fjallað um það áður. Undirritaður
skrifaði blaðagrein um þetta, sem
Morgunblaðið birti mánudaginn
14. nóvember sl. Þar var talið að
þessi frávísun Hæstaréttar stæð-
ist ekki, þar sem hún hefi ekki
stoð í settum lögum um Endur-
upptökudóm. Virtist Hæstiréttur
hér taka sér vald sem hann hefur
alls ekki.
Hvers vegna?
Nú vaknar spurning um það
hvaða ástæður megi telja að hafi
ráðið þessari löglausu afgreiðslu
Hæstaréttar. Margir lögfræðingar
hafa getið sér þess til að Hæsti-
réttur vilji koma sér undan að
dæma í fjölmörgum málum sem
fyrirsjáanlega verður óskað eftir
að endurupptekin verði fyrir ís-
lenskum dómstólum vegna úr-
skurða MDE um réttarbrot
Hæstaréttar á sakborningum. Þá
er beitt því úrræði að hlíta ekki
niðurstöðum Endurupptökudóms
um endurupptöku málanna, þó að
lög kveði skýrt á um að þau skuli
endurupptekin fyrir þeim dómi
sem dæmdi þau í fyrra skiptið.
Þetta er auðvitað ekkert annað en
enn eitt dæmið um að Hæstiréttur
virði ekki lagareglur sem honum
mislíkar og móti aðrar í staðinn.
Til þess hefur hann ekki heimild.
Jón Steinar
Gunnlaugsson »Margir lögfræð-
ingar hafa getið sér
þess til að Hæstiréttur
vilji koma sér undan að
dæma í fjölmörgum
málum sem fyrirsjáan-
lega verður óskað eftir
að endurupptekin verði
fyrir íslenskum dóm-
stólum vegna úrskurða
MDE um réttarbrot
Hæstaréttar á sak-
borningum.
Jón Steinar
Gunnlaugsson
Höfundur er fyrrverandi
dómari við Hæstarétt.
Leitað skýringa
á misbeitingu valds
Íslenskir stjórn-
málaflokkar (með
einni undantekningu)
virðast hafa einsett
sér að læra ekki af
reynslu nágrannaland-
anna í innflytjenda-
málum heldur end-
urtaka mistökin og
gera það hraðar og í
meira mæli en annars
staðar.
Árum saman höfum
við í þingflokknum varað við þró-
uninni og hvers væri að vænta.
Nokkur ár eru liðin síðan við bent-
um á að fjöldi hælisleitenda á Ís-
landi væri hlutfallslega orðinn sex-
faldur á við Danmörku og Noreg
og að það væri afleiðing stefnu og
skilaboða íslenskra stjórnvalda.
Munurinn hefur nú aukist til
muna. Áður leituðu hlutfallslega
fæstir til Íslands. Lega landsins
gerði okkur kleift að velja hverjum
yrði boðið hæli á Íslandi og taka
vel á móti því fólki.
Nú í október sóttu tvisvar og
hálfu sinnum fleiri um hæli á Ís-
landi á einum mánuði en nam öll-
um kvótaflóttamönnum sem komu
til Íslands á 35 ára tímabili frá því
að Ungverjar komu árið 1956 og
þar til síðasti hópur Víetnama kom
1991. Frá stofnun flóttamannaráðs
1995 hefur flóttamönnum verið
boðið til landsins flest árin. Þeir
voru að meðaltali 24 á ári fram til
2019. Metnaður var lagður í að
taka vel á móti fólkinu. Það átti
rétt á húsnæði, fjárstuðningi og
ýmiss konar þjónustu. Á þessu ári
er gert ráð fyrir að yfir 5.000
manns sæki hér um hæli. Þar af
eru um 2.000 frá Úkraínu en um
þá gilda sérstakar reglur og mót-
takan tímabundin neyðarráðstöfun.
Eftir að stjórnvöld tóku að víkja
frá reglum á borð við Dyflinnar-
reglugerðina og kröfu um að fólk
leitaði hælis á fyrsta áfangastað og
kerfið á Íslandi var flækt að því
marki að mál gætu
tafist árum saman
jókst ásókn gríð-
arlega. Nú er svo
komið að „milliliðir“
selja ferðir til Íslands
og aðgang að íslenska
velferðarkerfinu. Oft
er fólk sent af stað í
hættuför vegna vænt-
inga um Ísland sem
áfangastað og stund-
um er það skuldbund-
ið til að greiða ferðina
eftir komuna til Ís-
lands með góðu eða
illu. Fyrir vikið rennur ríkisstuðn-
ingur í sumum tilvikum til er-
lendra glæpamanna.
Þetta er það sem dönsk stjórn-
völd vilja koma í veg fyrir þar í
landi. Mette Frederiksen forsætis-
ráðherra sagði að Danmörk mætti
ekki vera söluvara glæpagengja.
Markmiðið ætti að vera að enginn
mætti til landsins til að sækja þar
um hæli. Danir myndu hins vegar
áfram taka við kvótaflóttamönnum,
velja hverjum yrði boðið til lands-
ins og gera kröfur til þeirra.
Íslenska ríkisstjórnin hefur hald-
ið áfram að fara í þveröfuga átt.
Við lok síðasta þings tókst henni, í
þriðju tilraun, að troða í gegn
frumvarpi um samræmda móttöku
til að veita öllum sem fá hæli eða
landvistarleyfi sömu réttindi, þjón-
ustu og greiðslur, óháð því hvernig
þeir koma. Þúsundir munu nú eiga
rétt á því sama og við töldum okk-
ur í stakk búin að veita 24 á ári
fyrir fáeinum árum. Um leið er Ís-
land orðið vænlegri söluvara en
nokkru sinni áður.
Lög og stefna
Við þetta bætist að stjórn-
málamenn hafa að miklu leyti gefið
frá sér vald yfir málaflokknum.
Þannig tók svo kölluð kærunefnd
útlendingamála ákvörðun um að
allir ríkisborgarar Venesúela sem
sækja hér um ættu rétt á hæli.
Það er vegna sósíalistastjórn-
arinnar þar í landi. Ekki leið á
löngu áður en mörg hundruð
manns með vegabréf frá Venesúela
komu til landsins í þeim tilgangi.
Þeir verða líklega um 1.000 á
þessu ári (langt umfram þann
fjölda sem sækir til annarra Evr-
ópulanda) en grunur leikur á að
langt því frá allir séu raunverulega
frá Venesúela.
Hver verða áhrifin ef kærunefnd
útlendingamála fellir sambærilega
úrskurði um önnur lönd? Meðal
þeirra landa sem eru talin standa
svipað að vígi eða verr hvað varðar
lífsgæði og öryggi er Pakistan. Þar
búa um 250 milljónir og fjölgar
hratt. Lengi mætti telja, Bangla-
dess, Hondúras, El Salvador,
Kongó o.s.frv.
Þessi leið til að svipta lýðræð-
islega kjörna fulltrúa og þar með
almenning að miklu leyti mögu-
leikanum á að hafa stjórn á þessu
gríðarstóra máli byggist á lögum
um útlendinga. Fljótlega eftir að
ríkisstjórn mín hóf störf tók þáver-
andi innanríkisráðherra Sjálfstæð-
isflokksins upp á því að fela nefnd
skipaðri meirihluta stjórnarand-
stöðunnar og undir forystu hennar
að gera drög að lögunum. Þetta
mislíkaði mér ákaflega og gerði
ítrekað athugasemdir við uppá-
tækið. Þegar ég var beðinn að bíða
og sjá var ég afdráttarlaus um að
ef þetta yrði eins og mig grunaði
færi málið aldrei í gegnum rík-
isstjórnina, það færi ekki einu
sinni á dagskrá.
Ég hafði ekki fyrr brugðið mér
af bæ en málið var keyrt í gegnum
þingið.
Núverandi dómsmálaráðherra
hefur viðurkennt að ástandið sé
orðið stjórnlaust. En hvað gerir
hann í málinu? Hann kemur í
fimmta sinn með útlendinga-
frumvarp sem hefur stöðugt verið
þynnt út þar til það er nánast að
engu orðið.
Ég batt vonir við að landsfundur
Sjálfstæðisflokksins myndi taka á
málinu þótt ekki væri nema með
skynsamlegri ályktun. Það varð al-
deilis ekki. Ef ég hefði séð ályktun
sjálfstæðismanna (undir yfirskrift-
inni „Bjóðum þau velkomin“) við
hliðina á ályktun landsfundar Sam-
fylkingarinnar um sama mál hefði
ég vart getað giskað á hvor væri
hvað. Þær voru að stofni til eins
nema hvað sjálfstæðismennirnir
bættu við hvatningu um að fjölga
kvótaflóttamönnum á sama tíma og
hælisleitendum fjölgar stjórnlaust.
Hópur landsfundarfulltrúa fékk
reyndar samþykktar breyting-
artillögur sem voru mjög mildar en
til bóta. Þá var brugðið á það ráð
að láta kjósa aftur til að fá
óbreytta niðurstöðu og útskýrt fyr-
ir fundarmönnum að varfærnari
textinn liti illa út fyrir flokkinn.
Samfylkingin hefði átt að fagna
dómsmálaráðherranum sem hetju
þegar hann mætti aftur í þingið
eftir þetta.
Heildarmyndin
Íslendingar gera sér grein fyrir
mikilvægi erlends vinnuafls við
uppbyggingu landsins síðastliðin ár
og áratugi. Þegar fjölgun erlendra
ríkisborgara (af ýmsum ástæðum)
verður skyndilega eins hröð og
hún hefur verið allra síðustu ár er
þó óhjákvæmilegt að meta áhrifin
á samfélagið. Fjölgunin má ekki
vera hraðari en svo að þeir sem
flytjast til landsins geti aðlagast.
Árið 2018 fluttust meira en
fimmtíufalt fleiri útlendingar til Ís-
lands en árið áður en við gengum í
EES. Við lok þessa árs verða er-
lendir ríkisborgarar orðnir yfir
17% landsmanna (innflytjendur eru
fleiri). Hlutfallið hefur tvöfaldast á
aðeins fimm árum og er skyndilega
orðið hið hæsta á Norðurlöndum. Í
byrjun ársins var hlutfallið 13,9%,
meira en þriggja prósentustiga
fjölgun á einu ári er fáheyrð.
Nú liggja fyrir tölur um fjölgun
landsmanna á þriðja ársfjórðungi
(fæddir umfram látna og aðfluttir
miðað við brottflutta). Á þessum
þremur mánuðum fjölgaði Íslend-
ingum á landinu um u.þ.b. 300. Á
sama tíma fjölgaði útlendingum um
3.500. Útlendingum á Íslandi fjölg-
aði því nærri tólffalt meira en Ís-
lendingum á tímabilinu. Þetta er
miklu hraðari þróun en í nokkru
öðru landi.
Þótt við ímyndum okkur stund-
um að við séum milljónaþjóð þá er-
um við það ekki. Það þarf að
vernda litla samfélagið sem hefur
lifað af á þessari eyju í meira en
1100 ár, samhliða því að taka vel á
móti nýjum landsmönnum. Í því
felast engir fordómar, aðeins heil-
brigð skynsemi og lærdómur
mannkynssögunnar.
Við þessar aðstæður megum við
ekki við stjórnleysi í hælisleitenda-
málum. Málin verða ekki leyst með
frösum og innihaldslausu tali um
mannúð. Það er engin mannúð
fólgin í því að ýta undir kerfi sem
leggur fólk í hættu og gerir okkur
ókleift að hjálpa sem flestum
þeirra sem eru í mestri neyð.
Nú þarf afdráttarlaus viðbrögð.
Útlendingalögin þarf að skrifa upp
á nýtt. Við ættum að einsetja okk-
ur að gera sem mest gagn fyrir
sem flesta sem eru í mestri neyð
með þeim aðferðum sem virka. Við
þurfum að ná stjórn á landamær-
unum og stýra því sjálf hvaða
flóttamenn koma til landsins og
taka vel á móti þeim. Rétt eins og
í Danmörku og öðrum löndum
þurfum við að tryggja aðlögun
þeirra sem flytja til landsins og af-
komenda þeirra að samfélaginu.
Stjórnvöld gera stundum mistök,
hagsveiflur koma og fara. En stór
mistök á þessu sviði verða aldrei
lagfærð.
Sigmundur Davíð
Gunnlaugsson » Á þessum þremur
mánuðum fjölgaði
Íslendingum á landinu
um u.þ.b. 300. Á sama
tíma fjölgaði útlend-
ingum um 3.500.
Sigmundur Davíð
Gunnlaugsson
Höfundur er formaður Miðflokksins.
Fram af brúninni í innflytjendamálum