Helgarpósturinn


Helgarpósturinn - 18.07.1980, Qupperneq 3

Helgarpósturinn - 18.07.1980, Qupperneq 3
3 hnlrjnrph^fi irinn Föstudagur is. júi? i980 Einstaklingurinn er litill en kerfið stórt, en eru þar ailir jafnir? tekst er að miklu leyti komiö undir starfsfólkinu sem vinnur aö framkvæmd þess. Ekkert kerfi er þaö gott aö þaö geti borið uppi starfsfólk sem ekki skilur eöli kerfisins, ekki fremur en nokkurt þjóöfélagskerfi getur oröiö betra en fólkið sem framkvæmir þaö”. Þá var öldin önnur Síöustu tuttugu árin hafa veriö mikiö vaxtartimabil skrifræöis á Islandi aö sögn ólafs Ragnars. Hann sagöi þó aö skrifræöi hér bæri ýmis ; sérkenni samanborið viö önnur lönd. „Þessi islensku sérkenni skrif- ræöisins helgast meöal annars af þvi hversu þróunin er ung hér”, sagöi hann. „Hún er búin aö standa t.d. I Bretlandi og Sviþjóö upp undir hundraö ár, en hér á landi ekki aö marki nema frá seinni heimsstyrjöldinni. Þess vegna eru margar þær stofnanir sem viö erum aö horfa uppá I dag á bernskuskeiði skrifræöisþróun- arinnar. Það gerir þaö aö verkum aö almenningur hér upplifir þetta ef til vill skarpar en almenningur annars staöar, menn muna hér fyrri tlma. 1 ööru lagi þá er ísland mjög litiöþjóöfélag sem gerir þaö aö verkum aö I mörgum stofnun- um veröur nokkurs konar sam- bland af persónubundnum geðþóttaákvöröunum og reglun- um. Þannig lifir ættarsamfélagið og kunriingsskaparfélagiö hér i sérkenpilegu bræöralagi viö regluveldis- og skrifræöissam- félagiö. Skrifræði líka hjá Eimskip og Flugleiðum Hér eru auk Tryggingastofn- unar, stofnanir eins og Póstur og simi, Orkustofnun og bankarnir sem bera skýr einkenni skrifræð- is. Og svo erum viö einnig meö stofnanir sem eru þaö smáar i sniöum, hafa fáa starfsmenn og eru þaö nýjar af nálinni aö þar hafa skrifræðiseinkennin ekki þróast jafn skýrt. Og þaö er ekki bara hjá rlkinu sem skrifræðis gætir. Viö getum nefnt Flugleiöir, viö getum nefnt Sambandiö og viö getum nefnt Eimskipafélagiö sem dæmi um skrifræöisstofnanir á sviöi framleiöslu og viöskipta.” Pappírsf lóð Skrifræöiö hefur veriö gagnrýnt bæöi frá hægri og vinstri. Olafur sagöi helstu galla skrifræöisins m.a. vera þá að starfsemi skrif- ræöisstofnana gæti oröiö mjög stirö, þung I vöfum og aö pappirsflóöiö gæti oröiö mikið. Og þar erum viö komin aö þeim hluta skrifræöisins sem aö hinum almenna borgara snýr. Ætli hann aö slá lán i banka út á ibúö sem hann á, kostar þaö hann hlaup á milli skrifstofa út og suöur um bæinn. Þaö þarf aö fá einn stimpil hér og annan þar, fara til borgar- fógeta og i bankann aftur og aftur. Lögfræöingur sem Helgar- pósturinn haföi tal af taldi aö i kringum eina sllka lántöku gætu feröirnar um bæinn oröið allt upp i tiu á tveimur til þremur dögum. Og húskaupandi einn sagöi um hlaup sin á milli skrifstofa I bæn- um: „Þaö er eins og þaö sé ekk- ert samband þarna á milli, fólk þarf aö fara á hverja skrifstofuna á fætur annarri. Þetta tekur mik- inn tima fyrir þá sem ekki eru á bílum og menn veröa aö taka sér fri úr vinnu. Þaö er oft illa séö á vinnustööum og kemur niður á þeim sem eru bundnastir”. Happa og glappa aðferðin hefur ráðið ferðinni Og þessi hlaup eru ekki ein- göngu skoröuð viö þá sem standa I húsakaupum, þau gilda einnig um þá sem hyggjast taka náms- lán, fá bætur úr tryggingunum o.s.frv. Óláfur Ragnar sagöi þessi hlaup manna skrifstofa milli vera spurningu um þaö hvernig kerfið væri framkvæmt. „Þessar stofnanir hér á landi eru flestar mjög ungar, aöeins áratuga gamlar”, sagöi hann. „Og eitt af þróunareinkennum skrifræöisins á tslandi er þaö, aö þaö hefur þróast meö tilviljana- kenndum hætti, menn hafa aldrei komið sér saman um neina meginreglu sem kerfiö skuli þró- ast eftir. Þess vegna er þaö svona höppum og glöppum hvar hinum og þessum verkefnum hefur veriö komiö fyrir I kerfinu”. En pappirsflóöiö er ekki eini annmarkinn sem skrifræðinu get- ur fylgt. Ólafur Ragnar sagöi aö bentheföiveriö á þaö aö skrifræöi kynni aö hafa i för meö sér seina- gang i ákvaröanatökunni og aö starfsmenn skrifræöisstofnana heföu rika tilhneigingu til aö loka sig af frá hinu ytra umhverfi. Verða einhvers konar kerfi i kerf- inu. Það sem enginn má vita Þetta sagði Ólafur Ragnar vera eina af þversögnum skrifræöis- ins. Þaö ætti aö tryggja jafnan rétt þegnanna gagnvart kerfinu, en aukin skipulagning og aukiö skrifræöi geröi þaö aö verkum aö erfiöara yröi fyrir hinn almenna borgara aö hafa lýöræðislegt eftirlit meö skrifræöisstofnunum. Þessar stofnanir heföu tilhneig- ingu til þess aö flokka ýmsar upp- lýsingar sem trúnaöarmál og koma þannig I veg fyrir birtingu þeirra opinberlega. A siöustu 10- 20 árum sagöi Ólafur Ragnar aö mikiö heföi veriö rætt um þaö hvernig tryggja mætti lýöræðis- legt eftirlit meö þessum stofnun- um. 1 þvi sambandi heföi veriö bent á nauösyn þess aö setja lög um upplýsingaskyldu stjórn- valda. Slikt heföi veriö gert i Bandarikjunum, en enn heföi ekki tekist aö setja hér á Islandi lög um það efni, þótt slik lagasetning heföi veriö til umræöu á Alþingi á undanförnum árum. /, Báknið burt" „Bákniö burt” er slagorö ættaö úr herbúðum ungra Sjálfstæöis- manna. Helgarpósturinn haföi samband við Jón Orm Halldórs- son stjórnmálafræöing og spuröi hann aö þvi hvort þeir sjálf- stæöismenn vildu leggja kerfiö niöur. „Viö erum ekki á móti þvi jafn- rétti sem skrifræðiö á aö tryggja einstaklingnum”, sagöi Jón Orm- ur. „Og viö erum ekki á móti stofnunum sem tryggja þegnun- um hlutlaust mat á réttindum þeirra, en viö teljum aö útþenslan hafi keyrt úr hófi fram og aö miklu minna kerfi myndi ráöa viö þaö aö leysa þau verkefni sem leysa þarf”. Jón Ormur sagöi aö hér væru settar á stofn ákveönar stofnanir til þess aö leysa viss verkefni. Svo annaö hvort lykju þessar stofnan- ir ætlunarverki sinu eöa þeim mistækist þaö. En hvort heldur sem væri leiddi þaö ekki til þess aö þær væru lagöar niöur, þær yröu markmiö i sjálfu sér, héldu áfram vegna tregöu I kerfinu og færi sífellt fjölgandi. Steypir alla i sama mót Hann sagöi aö sú hætta væri einnig fyrir hendi aö starfsmenn þessara stofnana færu aö lita á sig sem menn sinnar stofnunar fyrst og fremst, en ekki einstakl- inga sem væru aö leysa ákveöin verkefni. Þetta leiddi til ó- sveigjanleika I kerfinu og nefndi Jón Ormur islenskar efnahags- stofnanir sem dæmi um þaö. Þessar stofnanir heföu tilhneig- ingu til aö einangrast og milli þeirra rikti hálfgeröur rigur. „1 þessum stofnunum er siöur fyrir hendi mælikvarði á árangur eöa mistök”, sagði hann. „Þar skortir þaö aöhald markaðarins sem einstaklingar og einkafyrir- tæki búa viö. Og um stórfyrirtæki sem einokunaraöstööu sinnar vegna þurfa ekki aö laga sig aö markaöinum, gildir þaö sama”. Þá taldi Jón Ormur þaö einnig til galla stofnanaveldisins aö stofnanirnar vildu steypa aila einstaklinga I sama mót, en tækju ekki tillit til þess aö um fjöl- breytilegar persónur væri aö ræöa. „Þessa stöölun á einstaklingun- um eiga stofnanir afar erfitt meö aö ráöa viö”, sagöi hann aö lok- um. Eins og i Rússlandi Sovétrikin hafa löngum veriö annáluö fyrir skrifræöi. Og þegar kerfisumstangiö gengur alveg fram af mönnum veröur þeim einatt aö orði: „Þetta er bara aö veröa eins og I Rússlandi”. Ólafur Ragnar var spuröur aö þvi hvort Sovétrikin einkenndust öörum löndum fremur af skrif- ræöi. „í Bandarfkjunum eöa Bret- landi er ekki siöur aö finna skrif- ræöi en I Sovétrikjunum”, sagöi Ólafur. „Ég held aö Max Weber hafi einhverntima oröaö þaö þannig aö skrifræöiö væri alveg samkynja fyrirbæri, hvort sem um sósialistiskt eöa kapitalistiskt hagkerfi væri að ræöa. Skrifræö- iö væri afleiöing þeirrar verka- skiptingar sem þróuö þjóöfélög einkenndust af. Hins vegar má segja aö i sósialisku hagkerfi geti skapast meiri möguleikar á aö slikt skrifræöi nái til fleiri sviöa. Hversu mjög sem menn eru á móti skrifræöi er þaö meö öllu ó- hugsandi aö viö Islendingar get- um sloppiö viö þaö úr þessu. Þaö er hins vegar sjálfsagt aö vera á varöbergi gagnvart þvi aö skrif- finnar taki af okkur öll völd með tiö og tima. Og viö skulum vona aö lögin um upplýsingaskyldu stjórnvalda komist i gegnum þingiö áöur en langt um liöur. Eftir Ernu Indriðadóttur Myndir: Einar Gunnar Fram til 26. þ.m. seljum við mikið úrval af rúmum og hjónarúmum Verð með dýnum frá kr. 150.000.00 KM HÚSGÖGN Langholtsveg 111 Reykjavik Símar37010 & 37144

x

Helgarpósturinn

Direct Links

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Helgarpósturinn
https://timarit.is/publication/47

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.