Helgarpósturinn - 20.02.1986, Side 4

eftir Guðmund Árna Stefánsson
INNLEND YFiRSYN
Eru samningar í farvatninu? Þegar þessar
línur eru ritaðar (á miðvikudegi) var það álit
flestra viðmælenda HP úr röðum aðila
vinnumarkaðarins, að nýir kjarasamningar
væru skammt undan. Sumir voru jafnvel svo
bjartsýnir að fullyrða, að samningar myndu
takast á næsta sólarhring, þ.e. að nýir samn-
ingar hefðu verið undirritaðir, þegar þessar
línur eru lesnar.
En það er sem fyrr í kjarasamningum, að
hagsmunir einstakra hópa í verkalýðshreyf-
ingunni eru mjög mismunandi. Og þegar
hugmyndir manna ganga út á það, að auka
til muna kaupmátt þeirra sem lægst hafa
launin, eins og raunar hefur verið stefnumið
til margra ára, en að „millistéttin" í verka-
lýðshreyfingunni fái í raun ekki neitt, þá má
búast við að óánægja blossi upp hjá stórum
hópum. Og það er ekki nýr sannleikur, að
þótt megintími samningafunda hafi farið í að
finna leiðir til að hífa upp þá launalægstu, þá
hefur niðurstaðan jafnan verið sú, að launa-
jöfnun hefur nánast engin orðið. Þeir sem
skárri launin hafa ná yfirleitt því sama og
jafnvel meiru en þeir launalægstu fengu. Að
baki þessu er m.a. hið flókna launakerfi inn-
an verkalýðshreyfingarinnar. Það þykir
t.a.m. ekki ganga að almennur hafnarverka-
maður hækki svo mikið, að hann fái jafnhá
laun og kranamaðurinn. Þar þykir eðlilegt
að ákveðið bil verði á milli. Því er það, að sér-
stakar hækkanir til hinna lægst launuðu hafa
gjarnan strandað á því, að ekki megi hrófla
við mynstrinu í töxtum.
En þetta er aðeins ein hlið málsins af mörg-
um.
Þær samningaviðræður sem í gangi hafa
verið hafa þróast á dálítið sérkennilegan
veg. A.m.k. töldu kunnugir það ekki á hverj-
um degi, sem verkalýðshreyfingin gengur
fram fyrir skjöldu í því að bera fram tillögur
til sparnaðar og ráðdeildar í ríkisgeiranum,
sem eigi að leiða til snarlækkaðrar verð-
bólgu í einni svipan. Víst hefur verkalýðs-
hreyfingin oftsinnis bent á leiðir til hag-
kvæmari efnahagsstjórnar í landinu sem
myndi stuðla að bættum kaupmætti og
lækkaðri verðbólgu, en að ASÍ og síðan VSI
í sameiningu leggi fram óskir og tillögur um
ákveðnar ráðstafanir af hendi ríkisvaldsins,
Vill verkalýdshreyfingin
nota peninga launafólks
í lífeyrissjóðunum til að
borga niður verð-
bólguna?
Sögulegir samningar
í farvatninu
sem lækki verðbólgu um svo og svo mörg
stig nú þegar, það er óvanalegt. Ef þetta
gengur eftir, þá verður um sögulega samn-
inga að ræða.
Viðmælendur HP innan verkalýðshreyf-
ingarinnar sögðu margir, að þótt það væri
ekkert nýtt að ríkisvaldið væri beinn og
óbeinn aðili að samningum atvinnurekenda
og verkalýðshreyfingarinnar, þá sýndist allt
benda til þess, að aldrei sem nú virtust at-
vinnurekendur ætla að sleppa jafnbillega frá
dæminu. „Verkalýðshreyfingin er í rauninni
ekki að semja við VSI, heldur ríkisstjórnina,"
sagði einn viðmælenda og bætti við: „Vita-
skuld eru atvinnurekendur hæstánægðir
með að það verði hinir sameiginlegu sjóðir
allra launamanna, t.d. lífeyrissjóðirnir, sem
eigi að bæta kjörin, en alls ekki fjármagn úr
rekstri fyrirtækjanna."
Nú virðist allt stefna í það, að um einn og
hálfur milljarður króna komi frá ríkisvaldinu
inn í þennan samningapakka. 750 milljónir
komi frá lífeyrissjóðunum og Þorsteinn Páls-
son ætli með einhverjum hætti að ná öðrum
750 milljónum í dæmið. Þessa peninga á að
nota til að niðurgreiða ýmiss konar þjónustu
og lækka skatta. Innan verkalýðshreyfingar-
innar hefur það staðið í mörgum að versla
með lífeyrissjóðina með þessum hætti og sagt
sem svo, að þarna sé um að ræða peninga
launafólks, sem hafa verið dregnir af launum
þess. Ennfremur er minnt á að framlag
vinnuveitenda í þessa sjóði hafi til orðið á
sínum tíma sem ígildi launa.
En allar vangaveltur um launahækkanir
og aðferðir í þeim efnum standa og falla með
því, hvernig kaupmættinum reiðir af og þá
um leið hvernig gengið verður frá því, að
allar umsamdar kjarabætur fljúgi ekki út í
veður og vind um leið og blekið er þornað á
samningnum. Því hefur mikill tími farið í um-
ræður um kauptryggingarákvæði. I samn-
ingum ríkisins og BSRB hefur ríkið boðið, að
ef verðlag fer upp fyrir 3,5% á tímabilinu
febrúar til 1. júní, þá verði greiddar verð-
bætur á næsta prósent þar fyrir ofan. Ef hins
vegar verðlagshækkanir á þessu tímabili
fara upp fyrir 4,5% þá eru samningar sjálf-
krafa fallnir úr gildi. í viðræðum ASÍ og VSÍ
hafa þeir fyrrnefndu einkanlega verið með
hugmyndir af framangreindu tagi, sem sé
um rauð strik. Vinnuveitendur hins vegar
vilja ekki negla sig við slíkt fyrirkomulag og
hafa lagt til að skipaður verði gerðardómur
sem taki á málum, ef verðlagshækkanir fara
fram yfir rauðu strikin.
Almennt virðist áhugi launafólks á þessum
samningamálum í lágmarki. Viðmælendur
HP í félögum ASÍ úti á landsbyggðinni sögðu
að áhugi hins almenna félagsmanns væri á
núllpunkti. „Það er ekkert um þetta rætt,“
sagði forystumaður í félagi úti á landi. Og
hann bætti við: „Þessar viðræður allar eru
orðnar svo tæknilegar og hinn venjulegi
launamaður á þess engan kost að setja sig
inn í málin nema með mikilli vinnu."
Það er líka deginum ljósara að bakvarða-
sveitin í ASÍ, þ.e. hin 240 félög sem skipa Al-

ERLEND YFIRSÝN
Carina Dolcinc bekkjar-
forseti stendur stjörf eft-
ir að horfa á farkost
kennslukonu sinnar
verða að eldhnetti.
NASA ridar vegna uppljóstrana
eftir Challenger-slysid
Aðstoðarforstjóri NASA, geimstofnunar
Bandaríkjanna, William R. Graham, hefur
vikið úr starfi, meðan fram fer rannsókn á
slysinu yfir Canaveralhöfða 28. janúar, þeg-
ar geimskutlan Challenger fórst með sjö
manna áhöfn 73 sekúndum eftir að hún
skildi við skotpall. Astæðan til að það er að-
stoðarforstjórinn sem víkur en ekki aðalfor-
stjórinn er síst til þess fallin að auka tiltrú á
yfirstjórn NASA. James M. Beggs varð að
biðja um ótímabundið leyfi frá forstjórastarf-
inu til að svara til saka fyrir dómi. Beggs er
gefið að sök að hafa farið óráðvandlega með
stórar fúlgur af ríkisfé, þegar hann sá um
framkvæmd samninga við landvarnaráðu-
neytið af hálfu stærsta vopnaframleiðslufyr-
irtækis Bandaríkjanna, General Dynamics
Co.
Graham aðstoðarforstjóri vék úr starfi, eft-
ir að William P. Rogers, fyrrum utanríkisráð-
herra í stjórn Nixons og nú formaður nefnd-
arinnar sem Reagan forseti skipaði til að
hafa yfirumsjón með rannsókn á Challenger-
slysinu, lét svo ummælt, að fyrstu vísbend-
ingar væru þess eðlis að ekki væri við hæfi
að NASA fengi að rannsaka eigin gerðir.
Enn er verið að slæða brak úr Challenger
af sjávarbotni úti fyrir Flórídaströnd í leit að
óyggjandi vitnisburði um hvað skeði, þegar
geimferjan breyttist skyndilega í eldhnött og
hrapaði í tætlum í hafið. Böndin berast æ
sterkar að bilun í annarri
burðareldflauginni. Því rækilegar sem farið
er yfir ljósmyndir og kvikmyndir af
geimskotinu, þeim mun fleiri finnast sem
sýna óeðlilega reykmyndun út frá þeirri hlið
hægri burðareldflaugar sem vissi að
eldsneytisgeymi geimskutlunnar sjálfrar.
Vinnutilgáta rannsóknarmanna er orðin sú,
að eldur hafi brotist út um samskeyti á
burðareldflauginni, brætt í sundur festingar
svo eldflaugin slóst í eldsneytisgeyminn, þar
sem fljótandi vetni og fljótandi súrefni náði
við það að blandast saman og breyta
skutlunni í eldkúlu.
Bolur burðareldflauga geimskutlanna er
settur saman úr fjórum hlutum. Málmhólk-
arnir eru boltaðir saman, og í samskeytun-
um er komið fyrir þéttihringjum. Inni í flaug-
arhylkinu brennur fast eldsneyti við ofsahita.
Eftir skutluskot hafa tæmd burðareldflauga-
hylkin verið veidd upp úr sjónum og notuð á
ný.
Ekki var nema vika liðin frá Challenger-
slysinu, þegar New York Times birti efni úr
skýrslum, sem báru með sér að viðhaldi á
tækjabúnaði geimskutlunnar hefur í ýmsu
verið ábótavant á síðustu mánuðum. Eftir-
litsmenn NASA höfðu gert alvarlegar at-
hugasemdir við vinnubrögð starfsmanna
Lockheed Space Operations Co„ en það fyr-
irtæki hefur tekið að sér að sjá um eldsneyt-
isáfyllingu á burðareldflaugarnar í Kennedy
geimstöðinni á Canaveralhöfða.
Enn alvarlegri uppljóstranir komu á eftir í
sama blaði. Allt frá 1982 hafa verkfræðingar
NASA, bæði í aðalskrifstofu stofnunarinnar í
Washington og Marshall geimflugmiðstöð-
inni í Huntsville í Alabama, varað yfirmenn
sína við að þéttibúnaður í samskeytum á
burðareldflaugunum væri ófullnægjandi og
gæti valdið samskonar slysi og varð 28.
janúar. Þá lá einnig fyrir, að myndir bentu til
að loginn, sem allar líkur benda til að hafi
valdið slysinu, stóð út úr eldflauginni á eða
mjög nærri samskeytum.
Næst kom upp úr kafinu tveggja ára gömul
skýrsla til NASA frá einum af ráðunautum
stofnunarinnar, R.K. Weatherwax að nafni.
Hann hélt því fram, að líkurnar á slysi í geim-
skutluflugi væru óhóflega miklar, eða 1 á
móti 35. Það eru svipaðar slysalíkur og ríkja
í reynsluflugi nýrra flugvélagerða, einhverri
háskalegustu starfsemi sem fram fer.
Weatherwax benti sérstaklega á hættuna
sem stafaði af fasta eldsneytinu í burðareld-
flaugunum. Fréttamaður New York Times
komst að raun um, að yfirstjórn stofnunar-
innar hafði ekki tekið til greina ráðleggingar
hans um auknar varúðarráðstafanir. Þær
snerust einkum um að viðhafðar væru
ströngustu aðferðir við áhættugreiningu á
öllum þáttum geimskutluskota. Þvert á móti
lét Graham aðstoðarframkvæmdastjóri hafa
eftir sér eftir að Challenger fórst, að burðar-
eldflaugarnar gætu ekki brugðist.
Ahættureikningur Weatherwax kemur
heim við að Challenger fórst í 25. geim-
skutluferðinni. Edward J. Markey, formaður-
inn einnar af þeim nefndum Bandaríkja-
þings sem fjalla um geimferðir, komst svo að
orði eftir að hafa kynnt sér skýrsluna, að
stórslys af völdum burðareldflauganna „var í
rauninni víst .. . slys sem beið framundan".
Vitneskjan sem þegar er komin í Ijós, um
bilanahættu í geimskutluferðum, hefur orð-
ið til þess að sú stefna NASA að notast ein-
göngu við mönnuð geimför sætir á ný há-
þýðusambandið, eru mörg hver æði veik og
burðarlítil þrátt fyrir fjölda félagsmanna. Nú
eru samningamálin alfarið á hendi foringj-
anna í Reykjavík og enginn hefur í raun út á
það að setja. Hin leiðin, þ.e. að félögin sjálf
verði sjálfstæður samningsaðili, var reynd
fyrir nokkrum misserum, en gekk ekki upp.
Ekkert gerðist og samningsrétturinn fór aft-
ur á höfuðbólið, á skrifstofu ASI.
Allt stefnir íþad að það verði Alþýðusam-
bandið og VSl sem leiði að þessu sinni, en
BSRB og ríkið fylgi í kjölfarið. Aðilar innan
BSRB sem HP talaði við sögðu t.a.m. að þess-
ir eilífu fundir með ríkisvaldinu undanfarið
væru meira til að sýnast. Var t.a.m. nefnt að
síðastliðinn mánudag hefðu samninganefnd-
irnar setið inni í Karphúsi í 16 klukkustundir
án þess að ræðast við. Sáttasemjari hefði
verið í því hlutverki að hella upp á kaffið fyr-
ir fulltrúa aðila. Nákvæmlega ekkert hefði
gerst að öðru leyti.
innan BSRB er ákveðinn doði. Þótt menn
segi það ekki berum orðum, þá hefur brott-
hvarf kennara úr heildarsamtökunum haft
mórölsk áhrif. Forystumenn BSRB finna
óþyrmilega fyrir því að sá stóri massi sem lá
í fjölmennum hópi kennan er ekki að baki
eins og áður.
Steingrímur Hermannsson lýsti því yfir í
sjónvarpi, að ef ekki næðust skynsamlegir
samningar að hans mati, þá væri það mjög
til athugunar að efna til kosninga. Spurning-
in er hins vegar hvort sjálfstæðismenn knýi
ekki á kosningar fljótlega, ef samningar tak-
ast á þeim nótum sem hér hafa verið raktar.
Sjálfstæðismenn myndu þá segja sem svo:
Það hefur tekist þjóðarsátt milli aðila vinnu-
markaðarins og ábyrgrar ríkisstjórnar, sem
leiðir bæði til lækkandi verðbólgu og kjara-
bóta fyrir hina lægst launuðu. Nú er rétti tím-
inn fyrir okkur að láta kjósendur kveða upp
dóminn.
En á það skal minnt að í kjarasamningum
getur margt breyst á einni nóttu. Og þótt
bjartsýni ríki í dag um nýja samninga, þá
gæti staðan verið allt önnur á morgun.
eftir Magnús Torfa Ólafsson;
værri gagnrýni. Fréttamaður Washington
Fpst skýrir frá að sjö af þrettán mönnum í
Öryggisráðgjafarnefnd stofnunarinnar hafi
komist að þeirri niðurtöðu, að taka beri upp
á ný geimskot með gamla laginu, þar sem
ómannaðar eldflaugar eru sendar á loft með
farm, gervihnetti eða rannsóknartæki.
Aform NASA var að fjölga geimskutluferð-
um jafnt og þétt, og ætlunin var að þær yrðu
24 árið 1988, tvær á mánuði.
Nýjasta uppljóstrun rannsóknarblaða-
manna New York Times er sú, að fyrir tveim
árum, 28. mars 1983, ákvað yfirstjórn NASA
að víkja frá reglu um tvöfalt öryggiskerfi
hvað varðar þéttihringana á samskeytum
burðareldflauganna. Fráviksheimildin fól
það í sér, að geimskutlan var send á loft með
þéttikerfi í öryggisflokki „critically 1“, en það
þýðir samkvæmt skilgreiningu, að verði bil-
un á hlutnum sem öryggi veltur á, í þessu til-
viki þéttihringnum, hefur það í för með sér
„voveiflegan missi farsins og mannslífá'.
Challenger-slysið dregur því dilk á eftir sér.
Framtíð NASA er í hættu. Dregið er í efa að
stofnunin geti náð sér aftur á strik, eftir að
komið er í ljós að hún hefur búið við reikula
forustu og stefnumótun verið handahófs-
kennd. Annað verður það ekki kallað, að
taka ákvörðun um að einskorða starfsemina
við mannaðar geimferðir, og láta svo ör-
yggissjónarmið víkja, þegar í ljós kom að
þær voru ekki framkvæmanlegar með öðru
móti, í þeim mæli sem flutningaþörf krafði,
innan þess kostnaðarramma sem stofnun-
inni var settur.
Starfsandinn í NASA er í lágmarki. Hver
deild reynir að læsa sig af. „Houston talar
ekki við Huntsville og Huntsville talar ekki
við Canaveralhöfða og engin þeirra talar við
Washington," hefur Washington Post eftir
manni kunnugum innviðum stofnunarinnar.
Ekki verður annað séð en spillingin, sem
veður uppi í bandarískum hergagnaiðnaði
og birst hefur í hverju hneykslismáli á fætur
öðru á undanförnum árum, hafi náð til
NASA. Verktakar stofnunarinnar eru vopna-
framleiðendur og starfslið flyst á milli. Brott-
vikni aðalframkvæmdastjórinn Beggs kom
til NASA úr óreiðunni í General Dynamics
Co.
4 HELGARPÖSTURINN