Morgunblaðið - 30.07.1967, Blaðsíða 15

MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 30. JÚLÍ 1967
15
Minnisvarðinn um Jón biskup Arason og syni hans.
- SKALHOLT
Framhald af bls. 11.
. Árin 1322—1389 var Jón
nokkur Halldórsson biskup í
Skálholti og 1339—134(1 Jón
Indriðason. I>eir voru báðir
norskir að ætt og ekki tiltak-
anlega merkir menn.
Jón Sigurðsson var biskup
1343—1348. Hann var mjög
ahafnasamur og reyndi að
koma á betri aga í klaustrum.
Hann lét leggja í járn bræður
í Þykkvabæjarklaustri, þ.á.m.
Eystein Ásgrímsson, sem orti
Lilju, en hafði gengið í skrokk
á ábóta sínum. Jón biskup lét
einnig brenna nunnu eina og
hlutaðist til um mál allra
klaustranna.
Á árunum 1349 til 1413 sitja
sex biskupar í Skálholti. Lítið
er um heimildir frá þessum
tíma, en þessir biskupar voru:
1349-—1360 Gyrður ívarsson,
1362—1964 Þórarinn Sigurðs-
son, 13651—1381 Oddgeir Þor-
steinsson, 1382—1392 Mikael,
1392—1406 Vilkin Hinriksson,
1408—1413 Jón.
Næsti biskup í Skálholti var
fslendingur, Árni Ólafsson,
1413—1420 (25). Hann kom til
íslands með umboð og yfirráð
yfir fleiru en Skálholtsstóli.
Flestar sögur, sem af honum
fara virðast ýktar og þjóðsagna
kenndar. Hann fór um land og
rakaði saman fé, en það eydd-
ist jafnharðan. Það er síðast
um hann vitað, að hann sat í
haldi í Björgvin, og sagt er, að
honum hafi að lokum verið
byrlað eitur.
Fáir erlendir valdsmenn á ís
landi hafa hlotið jafnháðulega
útreið og Jón Gerreksson, sem
var Skálholtsbiskup á árunum
1426—1433. Miklar sögur hafa
gengið um hann og sveina hans
og engar fagrar. Þótt allar þess
ar sögur hafi ekki við rök að
styðjast, má samt með mokk-
urri vissu álykta, að sál Jóns
haf haft ærna viðdvöl í hreins
unareldinum eftir að hafa
sloppið úr pokanum.
Jón Gerreksson var um skeið
erkibiskup í Svþjóð, en var
sviptur emtoætti og rekinn úr
landi fyrir ýmis prakkarastrik.
Eiríkur kóngur frá Pommern
gekkst síðar fyrir því, að Jóni
var veittur Skálholtsstóll. Jón
kom hingað til lands árið 1430
af Englandi, og voru í föru-
neyti hans margir sveinar, sem
kváðust vera danskir, en al-
menningur kallaði þá írska.
Jón biskup og sveinar hans
léku hraklega ýmislegt ríkis-
fólk, enda fór það svo, að þeir
Þorvaldur Loftsson frá Möðru
völlum og Teitur rí'ki Gunn-
laugsson í Bjarnarnesi héldu
með liði sínu til Skálholts á
Þorláksmessu sumarið 1433 til
þess að hefna þeirrar svívirðu,
sem Jón hafði gert þeim.
Biskup var í kirkju með
sveinum sínum, en komumenn
undu hana af grunni og tóku
biskup, þar sem hann stóð
skrýddur fyrir altari og stungu
honum í poka og drekktu hon
um í Brúará. Sveinar hans voru
síðá drepnir og dysjaðir, þar
sem síðan heitir íragerði.
Jón Vilhjálmsson Craxton
hét ; Skálholtsbiskup 1435—
1436, en næst á eftir honum
kom Gottsvcinn Comhaer
1437—1446, Af Skálholtsdvöl
þessara biskupa fara fáar sög-
ur.
Næsti Skálholtsbiskup mun
raunar aldrei hafa komið til
fslands, þótt hann hefði bisk-
upsembætti 1448—1460. Hann
virðist hafa verið hinn mesti
ævintýramaður og Ugluspegill
og að nokkru leyti sannkallað-
ur persónugervingur endur-
reisnartímans. Marcellus hefur
hann jafnan verið kallaður
þessi bragðarefur. (Um hann
er nýlega útkomin skemmtileg
bók etfir Björn Þorsteinsson,
sagnfræðing).
Síðastur erlendra biskupa í
Skálholti var danskur maður,
Jón Stefánsson Krabbe, 1462—
1465, um hann er fátt að segja.
Magister Sveinn Pétursson,
hinn spaki, 1466—1475, er eagð
ur hafa verið flestum mönnum
lærðari, hann mun jafnvel
hafa skilið hrafnamál og verið
forvitri. Þótt miklar sögur fari
af lærdómi hans og bókviti er
veraldarhyggnidum hans og
kirkjustjórn ekki mjög á loft
haldið.
Eftirmaður Sveins var Magn
ús Eyjólfsson, 1477—1490, hann
er sagður hafa verið hinn
mesti friðsemdarmaður, en þó
fastur fyrir og óvæginn, ef því
var að skipta.
Stefán Jónsson, 1491—1518,
var menntaður í Frakklandi,
og léi sér annt um skólahald
í Skálholti. Á hans tíma var
biskupsvaldið mikið og sam-
vinna hans við Hólabiskup var
góð, svo að jafnvel hinir rík-
ustu menn urðu að láta hlut
sinn fyrir þeim.
Stefán hlaut viðurnefnið
„grjótbiskup", vegna þess að
hann lét flytja mikið af stein
hellum í Skáiholt til að þurfa
ekki að ganga í forarvilpunni
umhverfis staðarhúsin, ekki er
þó ólíklegt, að skapfesta hans
og harka eigi einhvern þátt í
þessu viðurnefni.
Árið 1521 tekur við embætti
hinn síðasti biskup í Skálholti
í kaþólskum sið, — Ögmund-
ur Pálsson.
Ögmundur biskup var vest-
firzkur að ætt, þótt ekki sé
mikið vitað um fyrsta hluta
ævi hans, er hann talinn hafa
notið góðrar menntunar er-
lendis, í Englandi og Hollandi.
Hann var mikill umsvifamað-
ur og gegndi mörgum störfum
í þágu heilagrar kirkju. Þeg-
ar hann var um fimmtugt,
ákvað hann að snúa baki við
hinu veraldlega, og gekk í Við
eyjarklaustur og gerðist þar á-
bóti. Því starfi fylgdi þó eng-
in innilokun, því að klaustrið
var stórfyrirtæki og ábóta-
starfið var erilsamt.
Sumarið eftir að Ögmundur
hafði verið kjörinn biskup, fór
hann utan til Englands og Nor-
egs, því að dómklerkar í Nið-
arósi þurftu að samþykkja
biskupskjör hérlendra manna.
Einnig þurfti nú að fá kon-
ungssamþykki. Vígsluna fékk
Ögmundur loks um veturnæt-
ur 1521 og komst ekki út til
íslands fyrr en í ágúst 1522.
Strax í upphafi biskupsdóms
síns óvingaðist Ögmundur við
marga höfðingja hér á landi,
leika og lærða, þar á meðal
Jón Arason, sem kjörinn hafði
verið Hólabiskup. Sennilegt er,
að sökin hafi yfirleitt verið
Ögmundar, því að hann var
maður ráðríkur og ágjarn. Ög-
mundur er sagður hafa verið
geðríkur og ekki alltaf klerk-
legur í orðbragði, ef honum
mislíkaði.
Fáir biskupar munu hafa
orðið fyrir öðrum eins áföll-
um í biskupstíð sinni og Ög-
mundur. Þegar hann var á leið
heim af þingi frétti hann, að
Skálholtskirkja væri brunnin,
nokkru síðar missti hann sjón-
ina og var eftir það, að miklu
leyti upp á þá menn kominn,
sem helzt börðust fyrir siða-
skjp'tunum hér á landi. Þessi
blindi biskup sá ekki hvert
refabæli Skálholt var orðið.
Saga viðskiptanna í íslandi
verður ekki rakin hér, en ævi
lok hans urðu þau, að einn
helzti sjóliðsforingi Dana flutti
hann um borð í herskip sitt,
Brimara Samson, eftir að hann
hafðd verið rændur, hæddur__og
smánaður. Talið er, að Ög-
mundur biskup hafi látizt í
hafi á útleið, 13. júlí 1541, og
hafi lík hans fengið legstað í
Sóreyjarkirkj.u.
f sög.u Skálholtsbiskupa er
skylt að geta þess, að 1537 fór
utan Sigmundur Eyjólfsson,
systursonur Ögmundar, og
hlaut vígslu, — en 19 dögum
eftir vígsluna andaðist hann.
Þá þýddi ekki að spyrnia gagn
broddunum, — kaþólsfcan í
landinu var á hröðu undan-
haldi. umskiptin nálguðust, og
brátt hafði verið sungin hin
síðasta kaþólska mesa í Skál-
holtsstað.
(Helztu heimiddir, Skál-
holtshátíðin 1956, útg. Rvík.
1958, Krist.nisaga Íslands eftir
Jón Helgason biskup útg. Rvk.
1927, íslandssaga eftir Jón Að-
ils, Rvk. 1961. o.fl.)
— Þráinn.
Útsala á kvenskóm
Útsala á barnaskóm
Stórkostlegt úrval
KJÖRGARÐUR
Skódeild.
Verktakar —
framkvæmdamenn
Hef Br0yt x2 gröfuvél til leigu í smærri
og stærri verk.
Jón H. Jónssosi
Sími 3157, Eyrarbakka.
Pólsku tjöldin
hvað gæði snertir. Einnig er verðið það lægsta, sem um er
að ræða hér á markaðnum.
Gerð:
BALTYK I
SOPOT III
SOPOT IV
Stærð:
2.55x4.25 m. == 10m2
2.40x4.50 m. = llm2
2.90x4.50 m. = 13m2
Smásöluverð:
Kr
H. 2.20 m. 7.650.00
H. 2.10 m. 7.300.00
H. 2.10 m. 8.600.00
Þefta eru allt svokölluð hústjöld.
HIMALAYAN 1.30x2.00 m.
(Jöklatjald)
H. 1.15 m. (2ja manna) 1.690.00
TOURIST II 1.30x2.50 m. — H. 1.20 m. (2ja manna) 1.755.00
TOURIST III 1.80x2.70 m. — H. 1.80 m. (4ra manna) 2.960.00'
MAZUR IV 1.80x2.70 m. — H. 1.80 m. (4-6 manna) 4.475.00'
(Áfast við þetta tjald er sóltjald, sem má loka og nota fyrir
eldhús og borðkrók. Einnig má nota það fyrir svefnpláss).
ELITRA 2.14x2.74 m. — H. 1.85 m. (6 manna) 4.185.00
GOPLO 1.80x2.55 m. — H. 1.52 m. (3-4 manna) 3.490.00
MAMRY 2.00x2.60 m. — H. 1.65 m. (4-5 manna) 3.630.00
WIGRY 2.40x2.65 m. — H. 1.80 m, (4-6 manna) 3.870.00
WARZ IV 2.40x2.65 m. — H. 1.80 m. (4-6 manna) 4.400.00
Síðasttöldu 5 tjöldin eru öll með aukaþekju, serii nær frá
mæni og niður í jörð.
Gúmmíbátar 1—2ja manna ..............
Öll tjöldin eru uppsett í verzluninni.
ca. 2.600.00