Morgunblaðið - 14.10.1967, Side 12

f
I
12
MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 14. OKT. 1967
Jónas Magnússon Stardal:
HUGLEIÐING UM ÞJÓDGARÐINN
OG UMHVERFI ÞINGVALLA
MARGT hefur verið rætt og
ritað n.ú og áður um þjóðgarð-
inn á Þingvöllum og bent á það
sem miður þykir hafa farið og
bebur að aldrei hefði gjört
hiefði verið. Eru það einkum
þessir sumarbústaðir, sem
byggðir voru á sinum tíma út
með Hallinum vestan Valhallar,
sem eru þyrnir í augum þeirra,
sem láta til sín heyra, og þykja
þeir vera talir tll sérréttinda
einstakra manna og vera mis-
þyrming á útiiti Þingvalla og
þjóðgarðsins í heild.
Má vera að þetta hafi við
einhver rök að styðjast og batur
hefði farið, að þessar byggingar
hefðu ekki verið Leyfðar út með
vatninu, en ekki er ég grun-
laus um að annað væri nú
komið þess í stað, sem orkað
gtæi tvímælis, að vel væri ráð-
ið, þá stundir líða, þótt 1 al-
þjóðar þarfir væri, og verður
á það minnzt síðar.
Það er sannarlega gott að
heyra það ag sjá, þegar vagnar
áhugi og metnaður manna og
fólksins í heild fyrir heiðri og
varðveizlu okkar forna sögu-
staðar, Þingvaila, og þjóðgarðs-
ins, sem spannar yfir mikinn
hluta Þingvallalands. En flestir
þeirra, sem láía til sán heyra í
ræðum og rituðu máli, benda á
það, sem þeim finnst illa fara,
„óþjóðlegar og hneykslanlegar
ráðstafanir" ráðamanna þjóð-
garðsins nú og undanfarið.
Vera má, að sumt hefði mátt
vera á annan veg en gert hefur
verið, á það verður engimn
dómur lagður hér, en eitt er
víst, að enginn minnist á það,
sem vel hefur verið gert, síðan
hið opinbera tók við gæzlu
Þingvailastaðar og þjóðgarðsins.
En sannarlega ber okkur líka að
líta okkur sjáifum nær í um-
gengni þessa staðar, þar sem
fólkið má koma og vera eins og
það lungar til á þessum sögu-
lega tað og hjarta landsins eins
og fólkið í hrifningu sinni orðar
það. En gerum við það? Hvernig
eru umgengnishættir okkar
margra," sem dvelj'a sér til
hvíldar og gleði í Þingvalla-
landi? Gras og skógargróður
víða ber þar ótvírætt vitni um
spillingu á landi, þar sem ekki
er fullkomið eftirlit. En hér er
alvara á ferð, sem lítilli eftir-
tekt hefur verið veitt og enn
minni gaumur gefinn af land-
ráðendum.
Nú er það mest hneyksli í
augum fólksins eða flestra, sem
láta til sín heyra og varðar
næstum skóggang þeirra, sem
ráðið hafa sumarbústaðabygg-
ingum út með Hallinum vestan
Valhallar. Má vera, að það hafi
verið misráðið og þeim sem
vilja álíta sig hugsjónamenn
finnist að þá beri að fjarlægja.
En á bak við lá að auka skóg-
angróður út með vatninu, sem
hver lóðareigandi (leigjandi)
átti að gera auk lóðartekna,
sem renna átti til þjóðgarðsins.
Á þessum stað voru byggðir
nokkrir snotrir sumarbústaðir,
fyrirferðarlitlir flestir. Allt var
mjög rheint í kringum þessi
sumarhús og ræktaður skógar-
gróður og blóm á bverjum
bletti, en allur villtur gróður lát
inn halda sér og þróast. Ein-
mitt fyrir þessa leigulóðaúthlut-
un hefur hvers kyns gróður
aukizt að stórum mun m.a.
vegna friðunar af mikiilar
átroðslu, sem ella hefði orðið
og víða sýnir sig. Ræktun jarð-
ar og verndun hvers konar
gróðurs er verðmæti á vöxtum
komandi kynslóða.
Þessi lóðaúflhAutun hafði það
í för með sér, að umferð. suður
með vatninu neðan til lagðist
niður, en þess í stað gerður
gönguivegur ofian við lóðirnar.
sem segja mætti í miðjum hlíð-
um frá syðri gjárbrún niður
að vatninu. Þessx gönguvegur,
sem gerður var og nær suður
að Kárastaðanesi, var og hefur
verið mjög vinsæll, og skemmti-
legt fyrir fólkið að ganga þessa
leið og skoða sig þar um, og
þar sést vel yfir ÞingvaHavatn.
Vissulega var þessi vegur m.a.
gerður vegna sumarbústaðanna,
en þó fyrir það fé, sem þeir
gáfu af sér í leigu.
Með gerð þessa gönguvegar
var tvennt unnið og haft að
sjónarmiði, auk þæginda sum-
arbústaðaeigenda. Gestum Þing-
valla var gert mögulegt að
ganga þar um suður með Gjánni,
sem annars er hrjúft og ógreið-
fært yfirferðar, og hitt sem
varðar mestu gróðri er líft að
miklu leyti fyrir átroðningi
fólksins, sem það nýtur engu
að síður með því að ganga
sléttan og hreinan veg, því að
sénhvern gróður á þessum stað
ber að varðveita. Það er einmitt
mikil þörf og það sem vantar,
að gerðir væru gönguvegir á
hentugum stöðum um þjóðgarð-
inn.Það yrði án efa vinsælt, því
fjöldi fólksins kemur á Þing-
völl til að skoða landslagið út
frá Þingvöllum sjálfum, gróður
og jurtalíf, sem í hrauninu býr,
en það er svo ógreiðfært yfir-
ferðar og oft óþokkalegt um að
fara, þegar vott er á eða úr-
koma, að fólk þess vegna vill
ógjarnan fara nokkuð út frá
aðalveginum um' þjóðgarðinn.
Nefna mætti til dæmis göngu-
veg með vatninu frá Vatnsviki
(Vellankötlu) að Vatnskoti og
þaðan vestur með vatninu að
hólmanum. Þarna meðfram
vatninu er skemmtileg leið um
að fara, ef kominn væri þokka-
leg mölborin göngugata. Með
allri þessari strönd eru ótal nef
og smávíkur, sem fróðlegt er að
fara um og kynnast, en sem
flestir Þingvaliagestir hafa
aldrei farið um sökum torleiði.
Á öllu þessu svæði meðtfram
vatninu, sem hér er talað um,
er leigð stangaveiði ,sem gefur
þjóðgarðinum talsverðar tekjur.
Yrði það greiðara og skemmti-
legra til umferðar, ef með vatn-
inu væri gönguvegur. Þess í stað
ætti að leggja niður þessa svo
nefndu veiðivegi ,sem eru á
nokkum stöðum vestan Vatns-
viksins og liggja í ýmsum krók-
um niður að vatninu. Þessir
vegir eru til Uíilla þæginda, því
leiðin frá þjóðveginum þvert
niður að vatninu er svo stutt.
Það er ekið út af þessum veiði-
vegum sitt á hvað til að feggja
ökutækjum, riðlað á hraunklöpp
um með bílana og umsnúið mosa
og öðrum gróðri, þar sem hann
er. Þetta er orðið og verður stór
spilUng á góðri, ef ekfci verður
breyting gerð á. Hún gæti ein-
faldlega verið þessi rSetja rúm-
góð bílastæði á nokkra staði
sunnan vegar austan Vatnskots,
banna allan akstur frá þjóð-
veginum niður að vatninu.
Hugsa mætti sér, að vinsælt
yrði, ef geður væri slífcur göngu
vegur upp hraunið í áttina að
Skógarkoti t. d. öðru hvou meg-
in við Háugjá. Þar um slóðir
gengur fiólfcið oft upp í hraunið,
en þar sem annars staðar um
Þingvallahraun er ógreiðfært, og
verður einnig að hafa aðgát
vegna hraunsprungna og lyng
og mosagróður hylur viða
þröngar sprungur, sem ókunnir
vara sig ekki á.
Hér hafa verið gerðir lítils
háttar að umtalsefni göpguvegir
í þjóðgarðinum og tillaga gerð
um legu þeira, svo auðveldara
verði fólkinu, sem löngum hefur
til að skoða nágrenni Þingvalla-
staðar.
Eins og áður hefur verið
drepið á eru gönguvegir um þjóð
garðinn um Leið verndun gróð-
urs, en hann er sýnilega að
verða fyrir of mikilli átroðslu
vaxandi fólksfjölda. Einfalt
dæmi sýnir það. Gerður var
gönguvegur upp með Öxarár-
bakkanum að Búðunum. Áður
vargengið frá Valhöll norðu og
utan í Hallinum inn að Búðun-
um. Á þessum tiltölulega fáu
árum fá því að Valhöll var flutt,
mynduðust götutraðningar, lyng
og tovistgróðu var marinn og
drepinn. Allir geta séð það nú,
síðan fólkið fór að leggja leið
sína eftir veginum, en þótt troð
ið sé á vel grónu graslendi, þar
sem er góður jarðvegur undi,
veldur það ekki eyðileggingu.
Oft hefur mér fundizt skorta
mikið á góða umgengni fólksins,
hvort heldur er dvalarfólk í
tjöldum eða fiólk, sem stendur
skemur við. Það sem mestum
skemmdum veldum og er alva-
Legast, er hvað farartækjum er
ekið að þarflausu um gróið
land. Bifreiðum er ekið út fná
veginum inn í hvern krók og
kima, sem komast má að, án
minnsta tillits til þess, hvot gras
og kjarrgróður er marinn eða
drepinn. Eftir verða flagrákir,
sem Leysingarvatn rífiur út og
myndar djúpar rásir. Má hér
nefna til dæmis innan við Leir
gjána, Bolabás og skógarhlíðina
r.orðan Sleðaáss innan með Ár-
mannsfelli, fyrir utan það hvað
margir skilja furðulega sóðalega
við tjaldstæði sín, þótt hér sé
eins og um flest, sem til fjöld-
ans nær, heiðarlegar undantekn-
ingar.
Ekki þarf langt að líta til
baka til að bera aman útlit
Bolabáss fyrir 1930 og skógar-
blíðarnar inn með Ármannsfelli
og nú, síðan bíAfær vegur var
gerður þar í gegn og inn yfir
Sleðaásinn fyrir Alþingishátíð-
ina .Nú er skógur og graslendi
í Bolabás á hraðri leið með að
verða að flagi, einn fegursti stað
ur Þingallalands. Það leyfa allir
sér að aka farartækjum sínum
fram og aftur upp og niður eins
lngt og mögulegt er að komast.
Afleiðingin er þegar auðsæ og
raunar fyrir löngu. Það mynd-
ast hjólför og götutroðningar,
sem regnatnið rennur eftir og
Einkum er það leysingarvatnið
á vorin, sem rífur út jarðveg-
inn og myndar djúpar rásir I
mjúkan moldarjarðveg og enn
meiri hætta, þar sem brattlendi
er, sem er á báðum þessum til-
gneindu stöðum. Þannig títur út
fyrir að þessir föiiegu siaðir
verði eyðileggingaröflum að
bráð fyrir tómlæti og vanhyggju
mannanna, ef ekki verður bráð-
lega tekið í taumana.
Bolabás er einn fegursti stað-
ur í Þingvalialandi, veðurblíða
þar meiri en annars staðar á
þeim slóðum. Hann er girtur Ár-
mannsfelli að norðan og Sleða-
ásnum, sem er móbergshryggur,
að austan og Almannagjá að
sunnan, sem endar í Sleðásnum.
Þingvalianefnd og landráðandi
mega ekki lengur Láta þetta af-
skiptalaust. Það verður að banna
alla umferð farartækja (bif-
reiða) og setja þar upp viðvör-
unarmerki og helzt l'ága og
smekklega girðingu sem vörn
bifreiða inn á landið, en fólk-
mu frjáls og auðveldur aðgang-
ur, en þar verður og að vera
sama eftirlit og í þjóðgarðin-
um sjálfum.
A báðum þessum stöðum eru
góð bifreiðastæði, sléttur og
góður malarisandur sunnan veg-
arins og raunar beggja megin
í Bolabás. Þess mó að sönnu
geta, að Bolabáis og Skógarhlíð-
in inn með Ármannsfelli er ekki
innan þjóðgarðgirðingar og þess
vegna ef til vili ekki undir eftir
liti og vernd Þingvallanefndar.
En það er Þingvallaland og eitt
af þeim eftirsóttu 6töðum, þar
sem fólkið vill vera og þarf
eins að gæta þar allra umgegni
við náttúruna og á sjálfum Þing-
völlum. Reynslan sýnir okkur,
að sár jarðar eru Lengi að gróa
í okkar kalda landi, ef náítúr-
an á að dunda við það án hjálp-
ar. Því ber okkur skylda til að
varðveita sérhvern gróðurblett,
en spilla ekki af gáleysi.
Áður hef ég lítil háttar í blaða
grein minnzt uppblástur-sins i
Þingvallalandi. sem árlega á sér
stað og. það í stórum mæli á
svæðunum Brunnahæðunum
norðan Tröllháls og fram með
Sandkluftavatni suður um
Sandkluftir og yfir Hofmanna-
flót, sem sýnilega er í stórri
hættu vegna upblásturs. En
haldi svo áfram sem verið hefur
undanfarið um langt skeið og
ekkert verður gert til að stöðva
áframhaldandi uppblástur, þá
mun næsta kynsióð sjá á eftir
síðustu grastorfunum, sem enn
eru eftir þarna innfrá í Þing-
vallalandi. Óneitanlega verður
manmi á ú hugsun, að nú sé
meira gert að því að tala, skrifa
og ráðgera um verndun gróðurs
og varnir gegn uppblástri og
spillingu fends af völdum um-
ferðar, en því sé fylgt eftir með
raunhæfum aðgerðum. Nú
höfum við hvort tveggja, menn
með allgóða þekkingu á þess-
um efnum og fegna reynslu um
alllangt skeið um græðslu á fok-
landi, einnig góð og aftoastamikil
tæki, sem hægt er að nota við að
sá áburði og fræi á stórt land
á skömmum tíma. Vissulega
kostar græðsla á fofcsandi og
verndun gróðurs alltaf talsvert
fé, sem við megum aldrei horfa
í. En við höfurn enn síður ráð
á að láta gróðurlamd blása upp
út í veður og vind og við meg-
um ekki láta kraftmiklar bif-
reiðar, gem næstum allt komast,
aka hugsunarlaust og rista í
sundur gróin lönd. Sjáum nú I
dag Hofmannaflöt Síðan hætt
var að hirða um hana til
lægna og vörzlu, er ekið um
hana þver-a og endilanga, og eru
þegar komnir moidartroðningar.
Auðsærar verða afleiðingarnar.
Við fyllumst vandlætingu og
jafnvel reiði, ef roll-a gmokkar
hausnum inn um girðingu þjóð-
garðsins, og varíð er stórfé til
varnar þess, sem öllum finnst
réttmæt ráðtöfun. En samtímis
sjáum við ekfci, að Þingvalla-
land utan óþðjgarðsins er að
eyðast vegna uppblásturs og
fagrir staðir að spillast af illri
umgegni ma-nnanna. Hvað vill
til dæmis Náttúruverndarráð
segja um þetta?
í framhaldi þess, sem sa-gt hef
ur verið hér að framan, vil ég
minnast á veginn, sem gerður
var ofan Almannagjár niður á
efri vellina. Eftir að sá vegur
var lagður, hef ég oft haft orð
á þvi, að Leggja bæri veginn
áfram suður hraunið um Skóg-
arkot og þaðan suður í Vatns-
vík (Vellankötiu). Ef þetta yrði
gert, sem virðist liigigja Ijóst
fyrir, styttir það leiðina til
muna, allra sem áfram halda
austur eða austan og ekki þurfa
að fara um Þingvöll hvort held-
ur farið er suður Sogsveginn
eða Gjábakkahraun til Laugar-
vatnsi, enda fer vegurinn þa
fyr-st vel og formlega að uggj?
suður yfir hraunið, mun betur
en ef snúið er við til baka nið-
ur með ALmannagjá að sunnan
til Þingvalla. pví var það oft i
athugun, hvort ekk: væri ti..-
tækilegt að leggia veginn
nokkru sunnar yfir gjá a og á
ská niður Hallinn s’irman Val-
ahllar og á brúna þar yfxr
Öxará. En þá vor-i það sumar-
bústaðirnir m.a., scin stóðu f
vegi, svo ekki þótti t.jtækilegt
að fara þessa leið nvið veginn.
Þá var hugsað um að "á snjó-
laiusa leið, en «njót hefur ævin-
leg.a verið mikill í Alm&nnagjá.
en Lengja hann þó ekfci, sem
hvort tveggja hefði fengiz og
leiðin ehldur sr.ytzt og &ð auki
losnað við þær leiðu neygjur á
veginum við Flosa- og Nikulás-
argjár. Ekki er hægt að full-
yrða um, hvað orðið hefði of.an
á, ef engar hmdranir hefðu
verið fyrir, en ég hygig að vel
Framhald á hds. 34.