Morgunblaðið - 24.05.1981, Qupperneq 7

MORGUNBLAÐIÐ, SUNNUDAGUR 24. MAÍ1981
7
Z7
Umsjónarmaður Gísli Jónsson_______________101. þáttur
í síðasta þætti voru tvö
sjaldgæf orð, sem ekki kom-
ust rétt til skila, prentvillt-
ust ef svo mætti segja, orðin
þinig = þangað og limru-
nýsmíðin dölun = það að
dala, fara minnkandi.
Vísan úr Völsungakviðu er
þannig:
Biðjið skjótlÍKa
til skipa ganga
og úr Brandeyju
búna verða.
Þaðan beið þengill,
uns þinig kómu
halir hundmargir
úr Heðinseyju.
Limran frá Hlymreki
handan átti að vera svo:
Það fór ekki í eyði i Ystuvík,
þó að Ari og Vaígerður misstu tik,
en það er hagræði i dölun
að fara hundlaus i smölun.
svo sem eiga ekki hvílu hjá
kistubrík.
Hvað þýðir orðið kröm?
Friðrik Dungal í Reykjavík
hringdi til mín vegna notk-
unar þessa orðs, og við vor-
um á einu máli um að það
merkti sjúkdómur eða kval-
ræði honum samfara. Orða-
bækur staðfesta þetta.
Ekki virðist kröm koma
fyrir í fornum kvæðum, því
að það er ekki í Lexicon
Poeticum Sveinbjarnar Eg-
ilssonar. En bæði hjá
Fritzner og Vries er
merkingin hin sama sem fyrr
greinir. í orðabók Menning-
arsjóðs eru greind þrjú
merkingartilbrigði: langvar-
andi sjúkdómur, eymd, lang-
vinnt andstreymi. í Blönd-
alsorðabók segir að kröm sé
langvarandi, tærandi sjúk-
dómur og vitnað i kvæði
Matthíasar Jochumssonar
því til staðfestingar. Þar er
þess einnig getið að kröm sé í
yfirfærðri merkingu lang-
varandi andstreymi og tekið
dæmi úr ritum Theódóru
Thoroddsen: „Kuldann og
krömina gat hún borið, án
þess að á bæri.“
Hæpið er því að orðið
kröm fari vel sem nýyrði í
bridge fyrir enska orðið
squeeze. Það fyrirbæri hefur
oft verið kallað kastþröng.
Þyki mönnum það of langt,
má stytta það í þröng og
mynda af því sögnina að
þrengja. Orð eins og klemma
og klípa koma einnig til
greina.
Gamalt máltæki segir að
sínum augum líti hver á
silfrið. Táknar það upphaf-
lega misjafnt mat manna á
þessum góðmálmi, en síðan
mismunandi dóma í miklu
víðara skilningi. Hér skiptir
máli að taka sér til fyrir-
myndar notkun fornafnanna
sinn og hver (hvor), en mjög
skeikar mönnum í því efni
upp á síðkastið. Má vera að
einhverjum þyki borið í
bakkafullan lækinn, að taka
enn til við þetta tal, en dæmi
úr ýmsum fjölmiðlum og
máli manna sýna að hér er
þörf á leiðbeiningu. Megin-
reglan er að hvort fornafnið
fylgi og lagi sig eftir því
nafnorði sem það á við, eins
og gerist í máltækinu sem til
var vitnað. Hver (maður)
lítur sínum augum (með
sínum augum) á silfrið.
Það telst því ekki gott mál,
er lesa mátti í blaði, að Pétur
og Þorsteinn litu bónus-
greiðslur sitt hvorum augum.
Þeir Pétur þessi og Þorsteinn
hafa væntanlega hvor sín
augu, og mætti því segja að
hvor þeirra liti sínum augum
á bónusgreiðslurnar. Hér
dugar ekki að fara öfugt að
og segja að sinn líti hvorum
augum o.s.frv. Innskot: Er
hugsanlegt að menn gætu
vanið sig á að nefna bónus
góða, sbr. ágóða? Bónus er
hrá latína og þýðir góður. Er
hægt að venja sig á að tala
um góðagreiðslur og góða-
kerfi? Varla eru menn svo
sammála um ágæti þessa
fyrirkomulags að þeir taki að
nefna það gæðakerfi.
Meira um fornöfnin sinn
og hver (hvor). í öðru blaði
segir fyrir nokkru af gjöld-
um: ... „þótt þau séu inn-
heimt saman og fara (auð-
kennt hér) í sinn hvorn
kassann".
Gjöldin fara ekki í sinn
hvorn kassann. Hvert
(hvort) gjald fer í sinn kassa,
þótt þau séu innheimt sam-
an.
Enn eitt dæmi: „Fólk
skrifaði ætíð öll sín bréf í
þríriti og sendi með sitt
hverju skipinu." Hér þarf
ekki miklu að breyta, svo að í
lagi sé. Bréfin voru send sitt
með hverju skipi.
Þá er hér dæmi af annars
konar rangri meðferð for-
nafna og ber vott um furðu
mikinn slappleika í máli:
„Þjóðhöfðingjarnir hafa ver-
ið kynntir nokkuð þjóðum
hver annars (feitletrað hér)
fyrir heimsóknina."
I fyrsta lagi voru þessir
þjóðhöfðingjar aðeins tveir,
svo að þarna ætti að vera
hvor, en ekki hver. Verra er
að fornafnið hver er óbeygt í
setningunni. Rétt væri að
segja að hvor þjóðhöfðinginn
hefði verið kynntur (fyrir)
þjóð hins, eða að báðir hafi
verið kynntir, hvor fyrir
annars þjóð, ef menn vilja
endilega nota orðið hvor og
annar í þessu sambandi.
Um mismunandi notkun
fornafnanna sinn og hann
hefur verið kynnt sú kenn-
ing, og mælt með henni hér,
að sinn skuli nota, ef viðmið-
unarorðið er í aukafalli, en
hann, ef viðmiðunarorðið er í
nefnifalli. Dæmi um ranga
notkun samkvæmt þessu
væri þá: „Þó vildi hann ekki
spá um tölur frekar en félagi
sinn.“ Þarna ætti eftir mín-
um smekk að segja: frekar en
félagi hans, enda er viðmið-
unarorðið félagi í nefnifalli.
Önnur dæmi af réttu máli:
Hún talaði um bróður (þolf.)
sinn, en þetta er rétt og
heimildarmaður er bróðir
(nf.) hennar.
Hér er að lokum „rismikil"
málsgrein sem lesa mátti í
blaði fyrir nokkru (sjá bréf
Páls III,5), og geta menn
spreytt sig á því yfir helgina
að færa hana til lögulegra
málfars:
„Líklega er eitt það furðu-
legasta, sem hún hélt fram,
að það, að krabbamein
orsakaðist af virus.“
VANTAR ÞIG VINNU [n
VANTAR ÞIG FÓLK í

Þl' Al'GLYSIR I M AU.T
I.AXT) ÞF.GAR Þl Al(,-
l.ÝSIR I MORGINBLADIM
GENGI VERÐBRÉFA 24. MAÍ 1981
VERÐTRYGGÐ
SPARISKÍRTEINI RÍKISSJÓÐS: Kaupgengi pr. kr. 100.-
1969 1. flokkur 6.400,23
1970 1. flokkur 5.863,96
1970 2. flokkur 4.273,90
1971 1. flokkur 3.863,64
1972 1. ftokkur 3.351,57
1972 2. flokkur 2.861,57
1973 1. flokkur A 2.128,13
1973 2. flokkur 1.960,25
1974 1. flokkur 1.353,28
1975 1. flokkur 1.106,55
1975 2. flokkur 833,38
1976 1. flokkur 789,53
1976 2. flokkur 640,30
1977 1. flokkur 594.64
1977 2. flokkur 498.14
1978 1. flokkur 405,93
1978 2. flokkur 320,40
1979 1. flokkur 270,92
1979 2. flokkur 210,22
1980 1. flokkur 163,69
1980 2. flokkur 128,95
1981 1. flokkur 113,56
Medalávöxtun spariskírteina umfram verö-
tryggingu er 3,5—6%. Sölutími er 1—3
dagar.
VEÐSKULDABRÉF
MEÐ LÁNSKJARAVÍSITÖLU:
VERÐTRYGGÐ
HAPPDRÆTTISLÁN
RÍKISSJÓÐS
A — 1972
B — 1973
C — 1973
D — 1974
E — 1974
F — 1974
G — 1975
H — 1976
I — 1976
J — 1977
Kaupgengi
pr. kr. 100.-
2.193,89
1.806,92
1.544,10
1.315,21
905,67
905,67
606,55
579,83
443,96
414,45
Ofanskráð gengi er m.v. 4% ávöxtun
p.á. umfram verötryggingu auk vinn-
ingsvonar. Happdrættisbréfin eru gef-
in út á handhafa.
HLUTABRÉF
Trygginga-
m.östööin hf.
Tollvöru-
geymslan hf.
Skeljungur hf.
Fjárfestingarf.
íslands hf.
Kauptilboö
óskast
Kauptilboö
óskast
Sölutilboö
oskast
Sölutilboö
óskast.
VEÐSKULDABREF
ÓVERÐTRYGGÐ:
Kaupgengi m.v. nafnvexti Ávöxtun Kaupgengi m.v. nafnvexti
2%% (HLV) umfram (HLV)
1 afb./ári 2 afb./ári verötr. 12% 14% 16% 18% 20% 38%
1 ár 98,62 98,23 5% 1 ár 65 66 67 69 70 81
2 ár 96,49 97,10 5% 2 ár 54 56 57 59 60 75
3 ár 95,39 96,00 5% 3 ár 46 48 49 51 53 70
4 ár 94,32 94,94 5% 4 ár 40 42 43 45 47 66
5 ár 92,04 92,75 5%% 5 ár 35 37 39 41 43 63
6 ár 89,47 90,28 6%
7 ár 86,68 87,57 6%%
8 ár 83,70 84,67 7%
9 ár 80,58 81,63 7%%
10 ár 77,38 78,48 8%
15 ár 69,47 70,53 8%%
TÖKUM OFANSKRÁÐ VERÐBRÉF í UMBODSSÖLU
MkrariMMPáM ísumm ha
VERÐBRÉFAMARKAÐUR, LÆKJARGÖTU 12 R.
lönaöarbankahúsinu. Sími 28566.
, Opiö alla virka daga frá kl. 9.30—16.