Morgunblaðið - 20.03.1982, Blaðsíða 9

Morgunblaðið - 20.03.1982, Blaðsíða 9
MORGUNBLADID, LAUGARDAGUR 20. MARZ 1982 9 /7 f i Umsjónarmaður Gísli Jónsson 139. þáttur í bréfi Páls hinu fimmta (til mín) var saman dreginn sem fyrr nokkur forði skringilegra málsgreina úr blöðum og tíma- ritum. Ein klausan var svona: „... enda hefur veturinn hafið innreið sína á Norðurlandi fyrr en menn eiga að venjast og olli nokkrum skaða." Auðvitað geta menn „hafið reið á landi". Menn tala þó frem- ur um að halda innreið sína, en þó einkum svo, að forsetningarn- ar á og í taki með sér þolfall, ef þær tákna hreyfinguna til, en þágufali þegar þær tákna dvölina á. Menn fara inn í land, en búa inni í landi. Önnur klausa úr Pálsbréfi: „ ... en hann segist krjúpa með glöðu geði fyrir framan slíkan kúnna sem þessari dömu." Látum vera þó notuð séu töku- orðin dama og kiírmi. Þau fara þó að lögum íslenskrar tungu. Hins vegar er myndun máls- greinarinnar álappaleg, og væri réttast að láta sógnina krjúpa taka með sér þágufall í bæði skiptin; menn krjúpa einhverj- um. Staðarhóls-Páll kraup há- tigninni með öðrum fætinum, en stóð á rétti sínum með hinum. Tökuorðið kúnni leiðir hugann að einkennilegri framburðar- breytingu sem nú er að gerast í málinu og hér verður frá sagt fremur til viðvörunar en eftir- breytni. Eitt n á eftir tvíhljóði eða löngu sérhljóði (t.d. á og ú) tvö- faldast og hefur sams konar framburð og n-in í tökuorðinu kúnni. Menn ganga út á brúnna sem liggur yfir ánna. Ekki veit ég hvað veldur, en sambærileg breyting (tvöföldun) hefur gerst hægt og hægt á r-i, þegar það lendir á eftir löngu áherslu- sérhljóði og undan stuttu. Þeiri hefur breyst í þeirri, stæri hefur breyst í stærri, skári í skárri o.s.frv. Hins vegar segja ekki nema sumir landsmenn fleirri, enn sem komið er, og ég held svo til engir meirri, enda væri síðast talda orðmyndin í stórhættu að breytast í meri, ef svo færi. Hvað segja menn um þessa breytingu, þegar ána verður ánna, brúna verður brúnna o.s.frv.? Kannast menn ekki við þetta, og hvernig kunna þeir því, og hvers vegna gerist þetta? Hvernig lesa menn núna vísuna: Reið ég Grána yfir ána, aftur hána færðu nú. Ljóst við mána teygði hann tána, takk fyrir lánið, hringabrú! Og eftir hvern er annars þessi vísa? Enn amast ég við því að segja fara erlendis í merkingunni fara utan, fara til annarra landa. Mér þykir sem orðmyndin erlendis tákni einmitt dvölina á, en ekki hreyfinguna til. En sanngjarn verður hver að vera. I þjóðsögum og fleiri vel skrifuðum frásögn- um frá öldinni sem leið, og ef ekki enn eldri, koma fyrir staðir, þar sem orðasambandið að fara erlendis er notað í fyrrgreindri merkingu. Best er að fullyrða ekki of mikið. Það sannast einnig þegar beyging sagnarinnar að valda er gaumgæfð. Ég mæli með því að beyging hennar sé valda, olli, hef valdið, en þá er einnig skylt að geta þess, að oftsinnis í eldra máli, sem talið er gott og gilt, má sjá beygingamyndir sem eru öðruvísi en þessar og nú taldar rangar. Sífelldur ruglingur er á sögn- unum að kveða og kveðja, ekki síst þegar rætt er um að taka til máls eða knýja dyra. í bréfi Páls er að finna þessa tilvitnun: „Heiðabúi sagði 10 ára dreng hafa kveðið dyra hjá sér." Hér ætti auðvitað að standa kvatt, sögnin sem hér er á ferðinni er veik: kveðja, kvaddi, kvatt, en eins og oft vill verða er henni ruglað saman við sterku sögnina kveða, kvað, kváðum, kveðið. Að réttu lagi kveðja menn sér hljóðs og hafa þá kvatt, ef svo ber und- ir. Listræn klifun (anafór) þykir góð og eftirsóknarverð í orðlist og tónlist, en skammt getur ver- ið frá henni að ambögulegasta staglstíl. Ekki er augsiglt milli skers og báru. Ég hef oft áður í þessum þáttum farið með vísur, þar sem staglstíllinn er ráðandi, sbr.: Doddi litli datt í dý og meiddi sig í fótnum. Aldrei varð hann upp frá því jafngóður í fótnum. í Pálsbréfinu er enn þessi klausa: „ ... og ofan á þau réttindi getum við byggt ofan á síðar meir." Hér er atviksorðinu ofan heldur en ekki ofaukið í síðara sinnið, og ekki fer hjá því að nykrað sé líkingamálið, þegar talað er um að byggja ofan á réttindi. Þeir gömlu snillingar Snorri Sturluson og Ólafur Þórðarson hvítaskáld, bróður- sonur hans, hálærðir í bragfræði og „málskrúðsfræði", kölluðu rangt líkingamál nykrað. Ég ímynda mér að það sé dregið af furðuskepnunni nykri. Hann var vanskapaður, hafði öfuga hóf- ana. Oft má sjá þess dæmi og heyra, að menn kunna ekki að fara með orðasambandið að ber- ast á banaspjót. Vitleysan birtist þá í því, að endingúnni -um er bætt við orðmyndina banaspjót. En þá er líkingamálið orðið heldur en ekki rangt. Orðasam- bandið merkir að standa í stríði, eiga í ófriði; menn berast ekki um á neinum banaspjótum, held- ur bera menn banaspjót (hvor) hver á annan. Miðmyndin berast er þarna sem sagt í gagnvirkri merkingu eins og í kyssast og snertast. Að lyktum skal það rifjað upp, að fornir kappar dóu með spakmæli á vörum. Vésteinn Vé- steinsson í Gísla sögu mælti: „Hneit þar", þegar hann var nístur spjóti í gegnum brjóstið. Sögnin hníta, hneit, hnitum, hnitið merkir að hitta, missa ekki marks, sbr. hnitmiðaður. Atli Ásmundsson á Bjargi í Miðfirði, bróðir Grettis, mælti, er Þorbjörn öxnamegin lagði hann spjóti í gegnum óvaran: „Þau tíðkast nú hin breiðu spjót- in." Þetta má kalla heimspekilegt æðruleysi. P.S. Sem ég er nýbúinn að skrifa þetta, heyri ég að staglstíllinn blómstrar á háum stöðum. „Verð á gulli lækkaði í verði," segir þulurinn í hádegisútvarpinu (15. mars). Stjórn SlN: Furðulegt að stjórnvöld ljái ekki máls á minnkun lónsins við Blöndu „STJORN SÍN lýsir furðu sinni á beirri afstöðu stjórnvalda landsins að Ijá ekki máls á samningum um minnkun miðlunarlónsins við fyrir- hugaða Blönduvirkjun, þar sem flest skynsamleg rök virðast hníga í þá átt að það si' hægt án þess að skerða vcrulega afköst virkjunarinnar," segir í fréttatilkynningu sem Morg- unblaðinu hefur borist frá Sambandi íslenzkra náttúruverndarfélaga. í ályktun, sem stjórn SÍN hefur samþykkt er lýst áhyggjum vegna vaxandi álags á gróðursvæði á há- lendinu af völdum virkjunar- framkvæmda og annarra stór- virkra mannlegra athafna. I ályktuninni segir meðal ann- ars: „Fyrrum nutu gróðursvæði á hálendinu umtalsverðrar verndar af þeim sökum að langt var og tor- farið að sækja til þeirra, er hest- urinn var eina samgöngutækið á landi. En á sl. 20—30 árum hefur sú breyting orðið á, eftir að vél- tækni og vegagerð opnaði hálendið fyrir hvers kyns umferð og at- höfnum, að í æ ríkara mæli hefur verið spillt upprunalegu gróður- lendi og dýralífi. í því sambandi má nefna, að beitarálag hefur aukist til muna og eru þess dæmi að sauðfé sé flutt hópum saman til svæða sem máttu heita sauðlaus áður. Dæmi um það eru Þjórsár- ver, sem reyndar eru friðlýst, og Veiðivötn á Landmannaafrétti. Alvarlegar gróðurskemmdir hafa víða hlotist af gálausum akstri ferðamanna eins og sjá má í Eldgjá og víðar. Að þessu við- bættu hefur nú þegar talsverðu gróðurlendi verið spillt þegar virkjanir hafa verið byggðar. Sem dæmi má nefna Tungnárkrók við Sigöldu og SV-hluta gróðursvæð- isins í Þóristungum. Virkjun Blöndu og Jökulsár í Fljótsdal mun valda því, að gróin heiðalönd fara undir vatn í miðlunarlónum." Fimleikasambandið með flóamarkað Unglingameistaramót Norður- 20. mars heldur Fimleikasamband landa í fimleikum á að halda í íslands flóamarkað til fjáröflunar fyrsta sinn á íslandi 24. og 25. fyrir mótið í anddyri Laugar- apríl nk., en hingað til hefur það dalshallarinnar og hefst hann kl. verið haldið til skiptis á hinum 14.00. Ýmislegt verður á boðstól- Norðurlöndunum. Á laugardaginn um. EFÞAÐERFRETT- NÆMT ÞÁ ER ÞAÐ í MORGUNBLAÐINU SIMITIMI FRA 2 TIL 4 I DAG Dúfnahólar — 4ra herb. 4ra herb. íbuð 113 fm á 3. hæö i fjölbýlishúsi. Góð þvottaaöstaöa í íbúðinni. Vönduð íbúð. Mjög gott útsýni. Vestursvalir. Góð sameign með lyftu. Parhús í smíöum Getum enn boðið til sölu eitt parhús í smiðum við Heiönaberg í Breiöholti. Húsið er á tveim hæðum, með innbyggðum bílskúr. Samtals 163 fm. Húsiö selst fokhelt að innan, en fullfrágengiö að utan. Húsið verður fokhelt 1. ágúst nk. Teikningar á skrifstofunni. Ath. Fast verð. Garðabær — einbýJishús Okkur vantar ffyrír góöan kaupanda vandað einbýl- ishús í Garöabæ. Stærö: 200—300 fm meö tvöföld- um bílskúr. Vantar einnig hús í smíöum í Garðabæ. Matvöruverslanir óskast Höfum trausta kaupendur að matvöruverslunum i Reykjavík. Velta. Frá 400—600 þús. og frá 800—1 millj. og 500 þús. Eignahöllin Fasteigna- og skipasala Skúli Olafsson Hilmar Victorsson viöskiptafr. Hverfisgötu76 FASTEICNAÚRVALID SÍMI 83000 Silfurteigh Sölustjóri: Auöunn Hermannsson. Knstján Eiríksson hæstaréttarlögmaöur. 3ja herb. íbúö til Eskihlíð Vönduö 3ja herb. ca. 95 fm á 1. hæö í blokk. Suövestursvalir. Herb. í risi. Stór geymsla meö glugga. Danfosskranar á öllum ofnum. Mikil sam- eign. Veöbandalaus. Bein sala. HÚSEIGNJN í>«ni 28511 LS Opið EINSTAKLINGSIBÚÐIR Gamli bærinn Nýleg eins herb. íbúð með eld- húskrók og aögang að baði. Verð 140 þús. Bragagata 2ja herb. 40 fm risíbúö. Nokkuö undir súð. Verð 320 þús. í dag Hólahverfi 3ja herb. 88 fm. Verð 750 þús. Vesturbær 4ra herb. risibúö á 4. hæð, 100 fm. Verð 750 þús. Verslunarhúsnæöi Til sölu er 37 fm verslunar- húsnæöi á horni Bragagötu og Nönnugötu. Verð tilboð. Iðnaöarhúsnæöi 120 fm iðnaöarhúsnæði við Skútahraun í Hafnarfirði. Flúöasel 2ja herb. ibúð i kjallara, 45—50 fm. Verö 450 þús. Ekkert áhvíl- andi. Smyrilshólar Björt 2ja herb. íbúö á jaröhæð. Utgangur í lítinn garö úr stofu. Baldursgata Skemmtileg 4ra herb. íbúð á tveimur hæðum, 82 fm. Þarfn- ast endurnýjunar. Verð 600 þús. Kópavogur 3ja herb. kjallaraíbúð við Hóf- gerði, 75 fm. Garöur. Verð 550 þus. Hafnarfjörður Stór 3ja herb. íbúð á góðum stað. Garðabær 80 fm skemmtileg jarðhæð í tví- býli. T.b. undir tréverk. Afhend- ing i byrjun aþríl. Mosgerði 65 fm risíbúð með viðarklæðn- ingum. Garður. Útb. 580 þús. Þórsgata 3ja herb. íbúð i byggingu. Bílskýli. Skilist t.b. undir tréverk. Stór sameign 4 íbúðir í húsinu. Verð 830 þús. Útb. samkomulags- atriði. Sameign verður full- frágengin að utan og innan. Teikningar á skrifstofunni. 4ra herb. íbúð í Vesturbæ Til sölu á vinsælum staö í eldri hluta Vesturbæjar 80 til 90 fm íbúð. Verð 850 þús., útb. 600 þús. Vesturberg 4ra til 5 herb. vel með farin íbúð á 2. hæð i 4ra hæða blokk. Vel skipuleg íbúð. Verð 900 þús. Góö risíbúð í Miðbæ 4ra til 5 herb. risíbúð í góðu steinhúsi, 90 fm. Svalir. Nytt þak. Mögulegt að lyfta þakinu. Uppdráttur fyrir hendi. Fokhelt raöhús 196 fm raðhús í Seljahverfi. Teikningar á skrifstofunni. Verð 850 þús. Grunnur á Kjalarnesi Esjugrund. Verð tilboð. Oskum eftir ollum stærðum eigna á söluskrá. Verðmetum fasteignir yður að kostnaðar- lausu. HÚSEIGNIN Skólavörðustíg 18,2. hæð. Pétur Gunnlaugsson, lögfræðingur, Sverrir Frióriksson - Guoni Stetinsson.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.