Morgunblaðið - 20.03.1982, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 20.03.1982, Blaðsíða 10
10 MORGUNBLAÐIÐ, LAUGARDAGUR 20. MARZ 1982 „Ég var 17 ára gamall, er ég gekk í andspyrnuhreyfinguna. Þetta voru spennandi tímar, ég starfaði í þremur neðanjarðar- deildum, herdeild, pólitískri deild, auk þess sem ég nam á laun við neðanjarðarháskóla, þar sem Þjóðverjar leyfðu enga háskóla á stríðstíma. Maður var því jafnan á fleygiferð, af einum leynifundin- um á annan, og varð maður ætíð að passa sig á því að lenda ekki í klónum á Þjóðverjunum. Uppreisnin í Varsjá hófst síðan í ágúst 1944, og stóð í tvo mánuði, mikið lengur en okkur hafði órað fyrir. Það voru erfiðir tímar, Þjóð- verjar jöfnuðu borgina að mestu við jörðu, og bardagarnir voru grimmilegir. Beittu Þjóðverjar fótgönguliðum framan af, en síðar einnig flugvélum og stórskotaliði, er þeir reyndu kerfisbundið að leggja borgina í rúst. Manntjónið var hrikalegt, talið er að um 200 Prófessor Zbigniew Pelczynski sitt eitthvað, og ég er sæmilega bjartsýnn á að málamiðlun náist. En það eru mörg ljón á vegin- um. Það eru ekki aðeins róttæk öfl innan Samstöðu, heldur hefur einnig orðið vakning meðal ýmissa hópa ungs fólks, svo sem náms- manna, sem eru mjög pólitískt þenkjandi og hafa skipulagt and- spyrnu og andóf af ýmsum toga. Það má segja, að sprottin sé upp ný andspyrnukynslóð í Póllandi, þetta unga fólk þekkir andspyrn- una gegn nasistum af afspurn, og lítur upp til minnar kynslóðar. Við erum hetjur í þeirra augum. Það virðist augljóslega mega gera ráð fyrir einhvers konar hryðjuverk- um í mótmælaskyni við herlögin, þótt ekki verði um beinan skæru- hernað að ræða. Það yrði ti] mik- illar ógæfu og gæti haft hinar al- varlegustu afleiðingar í för með sér, m.a. gæti það stofnað öllum samningum stjórnarinnar og Samstöðu í voða. Mér sýnist á öllu, að valdhaf- arnir muni leitast við að hafa herlögin sér til trausts og halds, þeir muni hafa þau í bakhöndinni, slaka á þeim eða herða, eftir því sem þurfa þykir og dæmi eru „Pólverjar þola ekkí íhlutun í sín eigin mál ít þúsund manns, mest óbreyttir borgarar, hafi týnt lífi í uppreisn- inni. Það var tiltölulega rólegt í mínu hverfi Varsjár, lítið um átök þar til undir lok uppreisnarinnar, hverfið hafði ekki sama hernað- arlega hlutverkinu að gegna og miðborgin. Ég lenti meira og meira inn í átökin undir lokin, er bardagarnir urðu hvað harðastir. Á aðeins tveimur dögum féll helmingur sveitarinnar sem é'g tók þátt í, og aðrir særðust. Þegar að- eins einn borgarhluti stóð eftir, reyndum við að fela okkur í hol- ræsakerfi borgarinnar. Þjóðverjar sáu við þessu og fjölmargir féilu er þeir vörpuðu sprengjum niður í holræsin, eða fylltu þau vatni og drekktu þeim sem inni voru. Mér tókst að komast út, fannst það áhrifalítið að drukkna „neðan- jarðar", og gafst upp. Þjóðverjarnir höfðu mikla yfir- burði yfir okkur hvað vopn snerti, höfðu hríðskotabyssur og skrið- dreka, en við bara riffla og hálf- sjálfvirkar byssur. Það furðulega er hversu lengi var verið að bæla uppreisnina niður. Ástæðan fyrir því var jú sú að Þjóðverjarnir urðu jafnframt að berjast við Rússa, urðu að halda þeim fjarri og að því einbeittu þeir sér. Við vonuðumst til að Rússar kæmu okkur til hjálpar, en það gerðu þeir ekki, því miður. Þeir námu staðar á austurbakka Wislu, fóru ekki yfir ána fyrr en bardagarnir voru yfirstaðnir og borgin í rúst. Við uppgjöfina var ég tekinn til fanga og sendur í fangabúðir skammt frá Bremen, þar sem ég var í sjö mánuði. Vistin þar var frekar leiðinleg og maturinn af skornum skammti. Eina skemmt- unin voru loftárásirnar á Ham- borg og Bremen, sem voru hvor til sinnar handar. Maður sá sprengjublossana í náttmyrkrinu eftir árásir Bandaríkjamanna. Og þegar maður sá bandarískar sprengjuflugvélar á lofti á daginn varð maður þess áskynja að lyktir stríðsins væru að nálgast. Ég átti þó von á miklu lengri vist í búðunum en sjö mánuðum. En aldrei óttaðist ég um líf mitt þar, var alltaf sannfærður um að við yrðum frelsaðir. Við sluppum þó naumlega þegar bardagarnir voru hvað harðastir alveg undir lokin, einkum þegar flugvél varp- aði sprengju á búðirnar um það bil viku fyrir stríðslok, en þá þurrk- aðist einn skálinn út og þar týndu milii 30 og 40 manns lífi. Ekki er hægt að segja að vistin hafi verið Hér á landi er staddur á vegum heimspekideildar Háskóla íslands prófessor Zbign- iew Pelczynski frá Oxford-háskóla, en hann flytur hér tvö erindi um heimspeki Hegels á laugardag á vegum heimspekideildarinnar og Félags áhugamanna um heimspeki, og á sunnudag flytur prófessor Pelczynski fyrirlestur í hátíðarsal Háskóla íslands um aödraganda þess, að sett voru herlög í Póliandi. Pelczynski er fæddur og uppalinn í Póllandi, barðist þar í andspyrnuhreyfingunni á stríðsárunum, m.a. sem unglingur í uppreisninni frægu í Varsjá, sat í fangabúðum nasista, en fluttist í stríðslok til Bretlands, og kennir nú stjórnmálafræði við háskóla í Oxford. Morgun- blaðið ræddi við prófessor Pelczynski um þátttöku hans í andspyrnuhreyfingunni og um atburðina í Póllandi síðustu misseri, en hann er sérfróður um nútímasögu Póllands og hefur m.a. gegnt hlutverki fréttaskýranda um Póllandsmál fyrir BBC. óbærileg, Þjóðverjarnir létu okkur að mestu óáreitta, og þegar fram- lína Bandamanna nálgaðist flýðu þeir af hólmi og skildu okkur eftir. Á þessum tímamótum vildi ég ekki aftur til Póllands, vildi kom- ast á vestrænan háskóla, gekk í pólska hersveit í Þýzkalandi og fór um síðir til Englands. Og því leng- ur sem ég var í Englandi því síður langaði mig aftur til Póllands, sem kommúnistar drottnuðu yfir, settist því að í Englandi og fékk um síðir brezkan ríkisborgararétt. Þegar ég kvaddi móður mína upp úr hádegi dag einn í ágúst 1944 og sagðist verða heima um kvöldmatarleytið vissi ég betur, því uppreisnin átti að hefjast sam- dægurs klukkan fjögur. Ég bjóst við nokkurra daga fjarveru, og að ég kæmi heim sem hetja eftir viku eða tíu daga, mig óraði ekki fyrir því þá að ég ætti ekki eftir að sjá foreldra mína og fjölskyldu fyrr en eftir rúm tólf ar. Atburðir í Austur-Evrópu gerðu mér ókleift að heimsækja foreldra mína og fjölskyldu fyrr en á jólunum 1956." Það hefur mikið gengið á í Pól- landi sioustu misseri, hefurdu verið þar nýlega? „Ég ætlaði þangað um síðustu jól, en ekkert varð úr því vegna herlaganna. Var þar í hálfan mán- uð í janúar í fyrra, dvaldi þrjá daga í Gdansk, hitti þar Walesa og suma ráðgjafa hans, sat fund mið- stjórnar Samstöðu, sem fundar mánaðarlega og mótar stefnu samtakanna, öðlaðist þar góða þekkingu á samtökunum og fékk innsýn í þau vandamál sem sam- tókin áttu við að glíma. Hef ekki haft tækifæri til að fara aftur, en fylgist mjög grannt með þróun mála." Ilvað er að gerast i Póllandi i dag, og hvaða leiðir telur þú vera út úr því ástandi sem þar ríkir? „Ég vil nú ekki segja of mikið á þessari stundu, til þess að draga ekki úr tilhlökkun þeirra sem hugsa sér að koma og hlýða á mál mitt á sunnudag, þar sem ég mun fara djúpt ofan í saumana á þessu máli. Mér sýnist, þegar á heildina er litið, staða mála í Póllandi vera „patt", eins og sagt er á skákmáli. Leiðtogum Samstöðu varð það ljóst að þeir gætu ekki hrundið kommúnismanum, ég held þeir hafi viljað kommúnismann feigan, þó alls ekki með ofbeldisaðgerð- um, heldur vildu þeir að þjóðin fengi að greiða atkvæði um hvort hún vildi halda í kommúnismann eður ei. Að loknu þjóðaratkvæði ætluðu þeir síðan að segja komm- únistum, að þeir hefðu ekki traust fólksins, og yrðu annað hvort að segja af sér eða mynda sam- steypustjórn með Samstöðu og öðrum öflum til að losa landið út úr þeim örðugleikum, sem tröll- ríða pólsku þjóðlífi í dag. Valdhafarnir þorðu ekki að af- henda þjóðinni úrskurðarvald, heldur létu til skarar skríða gegn frjálslyndisöflunum. En þeim tókst ekki að knésetja Samstööu, og ég er á því, að þau umskipti, sem urðu í miðjum desember, séu aöeins til bráðabirgða, því í Sam- stöðu endurspeglaðist mikill kurr og óánægja, sem var meðal þjóð- arinnar. Um tíu milljónir manna voru félagar í Samstöðu og sam- tókin nutu samúðar mikils fjölda til viðbótar, sem sagt, gífurlegur fjöldi fólks og stér hluti þjóðar- innar sýndi þannig óbeit sína á hinu kommúníska þjóðskipulagi. Þetta voru einkum verkamenn og launafólk, mikilvægustu hóparnir, valdhöfum er nánast vonlaust að stjórna nema þeir geti að minnsta kosti treyst á aðgerðaleysi af hálfu hinna vinnandi stétta, svo ekki sé talað um þegar þeir hafa þær á móti sér. Af þessum sökum má segja að jafnvægi ríki með hinum stríðandi öflum. Kommúnistar hafa sýnt að þeir hafa styrk til að draga mesta þróttinn úr Samstöðu, en hins vegar held ég þá skorti styrk til að stjórna landinu, án einhvers konar samvinnu við Samstöðu. Þess- vegna á ég von á þvi, að á næstu vikum eða mánuðum hefjist samningaviðræður þessara afla og reynt verði að finna samstarfs- grundvöll, þau reyni að sameinast um að ráða fram úr erfiðleikum þjóðarinnar, stjórnin hljóti traust fólksins gegn ákveðnum umbótum og að tekin verði upp ný vinnu- brögð á ýmsum sviðum. Það má búast við að þessir samningar verði bæðir langir og strangir. Ýmislegt bendir til þess að leiðtogar Samstöðu óttist ekki valdhafana, þeir vita hvaða stuðn- ing þeir hafa á bak við sig. Þeir munu því selja sig dýrt og ekki gefa eftir fyrr en þeir geta knúið fram vissar tilslakanir. Og komm- únistum finnst staða sín styrk, þar sem þeir hafa leiðtoga Sam- stöðu í haldi og herlögin að auki." Hefur kirkjan ekki einhverju hlut- verki að gegna í þessu sambandi? „Jú, gífurlega miklu. Hún er afl, sem nýtur trausts jafnt hjá Sam- stöðu sem stjórninni, og gæti því leikið hlutverk sáttasemjarans. Og það gefur augaleið, að kirkjan mun leggja kapp á að ná fram málamiðlun, sem báðir aðilar geta sætt sig við. Samstaða átti stuðning kirkj- unnar allrar til að byrja með, en kirkjan ætlaðist til að samtökin héldu sig fyrst og fremst við verkalýðsmál, en sneru sér ekki að stjórnmálum. Þess vegna má bú- ast við að kirkjan leggi að Sam- stöðu að takmarka athafnasvið fyrir. Herlögin verða ekki úr gildi numin fyrr en valdhafarnir þykj- ast þess fullvissir að allt sé fallið í ljúfa löð." Leiðtogar á Vesturlöndum segja herlögin sett að undirlagi og fyrir þrýsting Rússa? „Nei, það held ég sé alls ekki rétt. Rússar vildu að vísu að þessi leið yrði farin, en þeir vildu að það yrði gert ári áður en látið var til skarar skríða. Þeir fóru ekki í launkofa með þá skoðun sína haustið 1980 að staða mála í Pól- landi væri stórhættuleg og vildu aðgerðir. Þeir sendu Suslov í júní 1981, vildu að flokksþinginu yrði frestað, beittu pólska ráðamenn stöðugum þrýstingi, en varð ekk- ert ágengt, af ástæðum sem ég mun reyna að skýra nánar í fyrir- lestrinum á morgun. Pólskir valdhafar vonuðust alltaf eftir samkomulagi við Samstöðu, þótt þeir byggju sig undir að þurfa að grípa til herlaga. Á endanum held ég að segja megi að þeir hafi ekki átt annarra kosta völ en grípa til herlaga, hvort sem Rússar hvettu til þess eða ekki, ástandið var orð- ið það alvarlegt. Það eru vísbendingar um að jafnvel í dag sé alvarlegur skoð- anaágreiningur milli ráðamanna í Moskvu og í Varsjá. Kreml vildi að gengið yrði enn harðar fram gegn Samstöðu, að gengið yrði milli bols og höfuðs á samtökunum, sem sögð eru í útsendingum rússneska útvarpsins vera andbyltingar- sarntök, sem bandaríska leyni- þjónustan, CIA, hefði skipulagt. Ég hlusta oft á útsendingar Moskvuútvarpsins, sem jafnan hafði á takteinum ýmsar hryll- ingssögur um samtökin, sagði þau ráðgera að taka ýmsa leiðtoga af lífi o.s.frv. Reynt var af fremsta megni að grafa undan samtökun- um, en aldrei var nokkuð af þessu tagi að heyra í pólska útvarpinu. Jafnvel í dag talar Varsjárútvarp- ið um Samstöðu sem heilbrigð samtök, sem borið hafi hag verka- lýðsins fyrir brjósti, en þeim hafi verið mislagðar hendur og málin því þróazt til verri vegar. Viðhorf- ið er allt annað í Moskvu, þar eru samtökin sögð hættuleg og djöfull í hverju horni. Það gætir alvarlegs misskiln- ings meðal Vesturlandabúa á tengslum Póllands og Moskvu. Pólskir ráðamenn leggja allt kapp á að koma í veg fyrir rússnesk áhrif eða rússneska íhlutun í pólsk innanríkismál. Ágreiningur Rússa og Pólverja í október 1956 var ein- mitt í því fólginn, að pólskir ráða-

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.