Morgunblaðið - 29.08.1982, Blaðsíða 34

Morgunblaðið - 29.08.1982, Blaðsíða 34
34 MORGUNBLADID, SUNNUDAGUR 29. AGÚST 1982 Thorvaldsen kemnr heim tíl Mands „Á sjálfslíkneski Bertels Thorvaldsens sem Kaupmanna- hafnarborg gaf íslandi 1874 og nú er í Hljómskálagarðinum í Reykjavík standa þessi orð: Mestur listasmiður Norður- landa. Vera má að einhver rýni nokkuð lengi í þessa áletrun áður en hann trúir sínum eigin augum. Samt er þessi fullyrð- ing ekki ósannari en margar aðrar af svipuðu tagi. Á hádegi frægðar sinnar var Thorvald- sen af mörgum talinn mestur norrænn listamaður allra alda, og til voru þeir í samtíð hans sem hugðu að jafnoki hans væri ekki til í gjörvöllum heimi." „Þetta er fyrsta sýningin sem safniö undirbýr," sagöi frú Dyveke Helsted f upphafi samtalsins. „Við sendum muni á sýningu í Köln 1977 en þetta er okkar fyrsta eig- inlega sýning á verkum Thorvald- sens. Safniö sendir 75 verk til is- lands. Þetta eru verk unnin í marmara, gifs og tró auk teikn- inga. Tvö verk eru frá Islandi. Ann- aö er marmaramynd af Ganymed- es sem er í eigu Listasafns islands. Þá veröur andlitsmynd úr gifsi af Jóni Eiríkssyni konferensráöi einn- ig á sýningunni en hún er elsta brjóstmyndin sem Thorvaldsen geröi um ævina Sú mynd er í eigu Þjóöminjasafns Islands. Sýn- ingarsvæðinu á Kjarvalsstööum veröur skipt í fimm herbergi. Þau verða i hinum einkennandi gula, græna og rauöa lit safnsins hér í Kaupmannahöfn, sem opnaö var 17. september 1848. Þaö hefur aö geyma 860 höggmyndir eftir Thorvaldsen. Ætli annaö eins sé ekki dreift um heimsbyggöina. Thorvaldsen sá húsiö risa en hann hvílir hér í garöi safnsins innan um verk sín. Húsio er teiknao af M.G. Bindesböll Fyrsta herbergiö hefur aö geyma yngri verk Thorvald- sesns en næstu þrjú fjalla um Rómarár hans, en til Rómar fór Thorvaldsen 1796. Meginhluta ævinnar var Thorvaldsen í Róm en þaö var ekki fyrr en 1838 sem hann fluttist aftur til Hafnar. Og í síöasta herberginu er sagt frá seinustu árum Thorvaldsens og lífí hans sem gamals manns í Dan- mörku. Jafnframt því aö sýna verk hans höfum viö einnig myndlr til sýnis og annaö er lýsir ævi lista- mannsins og starfi. Við höfum flautu hans til sýnis, en Thorvald- sen var mjög tónhneigöur og spil- aöi á flautu. Gullverölaunapeníng- urinn sem Thorvaldsen fékk fyrir lokaverk sitt í Fagurlistaskólanum hér í Kaupmannahöfn er þarna líka. Reynt er aö gefa mynd af samtíma Thorvaldsens, hvernig líf- iö var í Kaupmannahöfn þess tíma og einnig vinnuaöferöum hans og verkfærum. Thorvaldsen var mikill safnari og á árunum í Róm safnaöi hann miklu af egypskri, róm- verskri, grískri og etrúrskri mynd- list. Val hans mótaðlst af því aö hann var listamaöur, en ekki fræöimaöur. Á sýningunni á islandi veröa sýnishorn þessara muna og sá Torben Melander, safnvörður, um val þeirra. Þá munum viö einn- ig gera grein fyrir safninu sjálfu á sýningunni. Þaö er annars undar- legt, hve mikla ást Thorvaldsen lagöi á málaralist. Á sýningunni í Reykjavík veröur m.a. mynd eftir C.W. Eckersberg af heimkomu Thorvaldsens til Hafnar. Barónsfrú Stampe, sem var góövinkona Thorvaldsens, skrifar um hann, aö listamaöurinn hafi haft svo mikla ást á málaralist, aö hún hafi jafnvel veriö meiri en ást hans á högg- myndalist. En allir þessir munir, bæöi málverk og forngripir, eru nú á efri hæö safnsins hér í Höfn. MöTg eru frámunalega vel gerö og míklir dýrgripir en önnur lista- verkanna eru lakari." Bjarne Jornæs, er sat hjá okkur, tekur fram teikningar af Kjar- valsstööum og sýnir hvernig skipu- lagi veröur háttaö. „Þetta er ekki alveg fastmótað, en í stórum drátt- um veröur sýningin á íslandi í fímm hlutum, þar sem höggmyndum Thorvaldsens er blandað saman viö persónulega muni hans. Og viö gerum grein fyrir bakgrunni og uppruna listamannsins." Ég spyr frú Helsted, hver tengsl Thorvaldsen hafi haft viö ísland. „Jú, Thorvaldsen leit ætfö á sig sem hálfan islending. Og þaö ger- um viö einnig hér á safni hans. í huga Thorvaldsens var hann sjálf- ur islendingur í karllegg, en Dani, eöa Jóti, í kvenlegg. Faöir hans var Gottskálk Þorvaldsson, tréskurö- armaöur, og móðir Karen Dagnes frá Nörre Nissum á Jótlandi. Þetta var ekki auöugt fólk og gekk föour Thorvaldsens erfiðlega aö sjá fjöl- skyldu sinni farboröa með tré- skurði En um uppruna sinn var Thorvaldsen aldrei í vafa. Og er skírnarfonturinn í Dómkirkjunni til marks um þaö. Á honum stendur aö Albert Thorvaldsen gefi ættjörö sinni fontinn. En hins vegar fór Thorvaldsen aldrei til islands. Hann var meginhluta ævinnar í Róm og goðafræði Grikkja og Rómverja, ásamt hugarheimi Þannig farast dr. Kristjáni Eld- járn orð i riti því er Thorvald- senssafn í Kaupmannahöfn gef- ur út í tilefni af sýningunni „Bertel Thorvaldsen" á Kjarv- alsstöðum í haust. í tilefni af sýningunni hitti ég frú Dyveke Helsted, safnstjóra Thorvald- senssafns, að máli. Frú Helsted og safnverðirnir Bjarne Jornæs og Eva Hensche hafa undirbúið sýninguna á Kjarvalsstöðum ásamt húsateiknaranum Soren Sass og öðrum starfsmönnum safnsins. Verndarar sýningar- innar eru hennar hátign Ingi- ríður drottning og dr. Kristján Eldjárn, fyrrv. forseti íslands. Milvark af Thorvaldsan málað af C.W. Eckarabarg ério 1814. þeirra, átti hug hans allan. Hann var undir áhrifum fornrómverskrar listar og leitaöist við að gera myndir í sama anda og i fornöld, hreinar og eilífar eins og fullyrt var aö þær heföu veriö. í heimsókn til Kaupmannahafnar 1819—'20 var honum haldin veisla af stúdentum, enda Thorvaldsen þá oröinn fræg- ur maöur. Þar voru bæöi listamenn og háskólaborgarar, en Adam Oehlenschláger hélt aöalræöuna. Þar sagöi Oehlenschláger m.a., aö Thorvaldsen ætti aö gera verk upp úr norrænni goöafræöi og huga aö fornmenningu forfeöra sinna. Oehlenschlager baröist fyrir endurvakningu norrænu fornsagn- anna og þótti Thorvaldsen ekki leggja sinn skerf til þeirra mála. En Thorvaldsen breytti ekki stíl sínum eða fékk sér aörar fyrirmyndir. Hans viöfangsefni voru goöafræöi hinna fornu menningarríkja við Miöjaröarhaf, Grikkja og Róm- verja, aö bibliunni ógleymdri. „Það var kalt, svo aö þessar hetjur hafa þurft aö klæöast vel, og hiö nakta er fegurst, þaö er klæönaöur Guös," sagöi Thorvaldsen meira á grini en alvöru viö barónsfrú Stampe. En þaö er nú sem segja má að Thorvalsen komi í fyrsta sinn í heimsókn til ættjarðar sinn- ar. Hann kemur þó ekki í eigin persónu. Thorvaldsen kemur heim til islands í gervi höggmynda sinna. Þaö er okkur hér á Thorvaldsenssafni mikil ánægja og gleöi aö kynna islendingum verk Bertels Thorvaldsens og standa að sýningu á ættjörö hans, eins og hann sjálfur nefndi ísland. Og að- stoö einstaklinga, fyrirtækja og stofnana hér í Danmörku og á ís- landi hefur veriö mikil og á eftir aö veröa meiri. Kostnaðí er skipt millí landanna en mikil aöstoö og hjálp- semi hefur auöveldað starfiö. Og það minnir mig á íslenska vini Thorvaldsens. Gunnlaugur Briem hét ungur og efnilegur högg- myndasmiöur er Thorvaldsen komst í kynni viö. Gunnlaugur hélt sig þó ekki við höggmyndalistina. Hann nam dönsk lög og varö sýslumaður á Grund við Eyjafjörð. Til er bréf hér í safninu frá Gunn- laugi frá 1820, en hann hefur skrif- aö Thorvaldsen, er Thorvaldsen var í Kaupmannahöfn. Og þaö var Kristjana Jóhanna, eitt barna Gunnlaugs, sem baröi aö dyrum hjá Thorvaldsen í Róm 1826. Og þaö var líka islendingur hér í Höfn, sem Magnús Þorvaldsson hét og var brúarvöröur víö Knippelsbrú, sem heimsótti Thorvaldsen á vinnustofu hans." Albert Thorvaldsen fór ekki í manngreinarálit. „Thorvaldsen var ósnobbaður," segir C.F. Wilkens herbergisþjónn Thorvaldsens í endurminningum sínum um lista- manninn. Hann var stuttoröur en gagnoröur. Hann eyddi jafnmiklum tíma í þaö aö tala viö óþekktan listamann og tala við tigiö fólk. Hann vann mikiö, og fram á sið- asta dag ævi sinnar var hann meö hugann viö höggmyndalistina. 24. mars 1844 lést Thorvaldsen í Kon- unglega leikhúsinu. Fyrr þann sama dag haföi hann unnið aö frummyndinni að Verndaranda höggmyndalistarinnar og brjóst- mynd af Marteinl Luther. „Rauði þráöurinn í lifi Thorvaldsens var þó hvorki vinátta né ást, heldur höggmyndalistin," segir Dyveke Helsted í ritinu um sýninguna á is- landi í haust. Thorvaldsen kemur okkur fyrir sjónir sem mikilúöleg islendingasagnahetja. „Þegar ég komst í kynni við islendingasög- urnar skildi ég, hvers vegna Thor- valdsen talaði jafn skýrt og skorin- ort. Ég held þaö hafi veriö arfur frá íslenskum forfeörum hans, því þeir vorulíka fáoröir og varkárir í orð- um, en hittu þó naglann á höfuðiö. Eins og Thorvaldsen tjáöu þeir sig þó frekar í athöfnum en í oröum," sagöi danska skáldiö Carsten Haug eitt sinn. Thorvaldsen var bláeygur eins og Gunnar Hámundarson, en dökkur á hár eins og Egill Skalla- Grímsson. Sjálfur sagði lístamað- urinn um æsku sína: „Foreldrar mínir voru fátækir og höföu ekki efni á aö láta mig fara í skóla. Sjálfum fannst mér líka best aö flækjast um og fara eftir eigin geö- þótta og ég var kominn á tólfta ár, þegar faöir minn fór loksins aö láta mig hjálpa sér viö tréskurö, sem var atvinna hans. Ég hafði alltaf gaman af aö teikna og þegar einn af vinum fööur mins sá á því sem ég hafði krotaö á huröir og veggi aö ég haföi hæfileika, sagöi hann viö hann: „Hvers vegna látiö þér drenginn ekki fara í listaháskól- ann?", en faðir minn svaraöi aö- eins: „Hann er nú svoddan hrekkjalómur, hvaö skyldi svo sem veröa úr honum meöal piltanna þar." Þar sem ég óskaöi einskis frekar en aö fara í listaskóla þrá- baö ég þennan vin föður míns um aö vinna hann á sitt band sem honum tókst aö lokum." Af þessu má sjá aö Thorvaldsen hefur veriö fremur illur viöureignar eins og Egill Skalla-Grfmsson. En hann var hagur eins og Völundur. „Hann (Völundur) var hagastur maöur, svo að menn viti, i fornum sögum," segir Ólafur Briem í Skálholtsútgáfu eddukvæöa. Og má telja fullvíst aö Thorvaldsen sé sómi aö þessum forföður sínum, enda þótt hann hafi ekki veriö heillaður af fornnorrænum hugar- heimi. Það er ekki furöa aö vinnu- stofa Thorvaldsen á herragarði barónsfrúarinnar Stampe á Nysö hafi boriö heitið „Smiðja Völund- ar". Danska nóbelskáldið Jóhannes V. Jensen segir í ritgerð sinni af „Thorvaldsens Portrætbuster": „Sú vandfýsni og þjálfun sem list Thorvaldsens styðst viö er ekki einungis af persónulegum toga, einangrað fyrirbrigði, heldur haföi faöir hans einnig æft auga sitt á skrauti og formum í tré, þó aö þaö hafi einungis veriö í látlausu hand- verki; og hafi maöur ætterni föður- ins í huga er Ijóst aö hæfileikinn liggur í blóðinu langt attur i aldir, kominn frá íslenskum tréskuröar- mönnum; sé fariö enn lengra aftur í aldir þá unnu eitt sinn allir Norö- urlandabúar og bændur í tré." (Thorvaldsens genius, 1926.) í grein sinni um tengsl Thor- valdsens viö island segir dr. Krist- ján Eldjárn í sýningarritinu: „Bertel Thorvaldsen var fæddur í Dan- mörku af danskrí móöur, ólst þar upp og kom aldrei til islands. Hann átti íslenskan fööur, fór sjálfur aldrei dult meö þ ennan uppruna sinn heldur þvert á móti, haföi bersýnilega gaman af aö halda honum á loft og vita aöra gera þaö, kallaöi island ættarland sitt

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.