Morgunblaðið - 02.09.1983, Blaðsíða 38

Morgunblaðið - 02.09.1983, Blaðsíða 38
38 MORGUNBLAÐIÐ, FÖSTUDAGUR 2. SEPTEMBER 1983 Jónas Sólmunds- son húsgagnasmíða- meistari — Minning Fæddur 20. ágúst 1905 Dáinn 23. ágúst 1983 I dag verður Jónas Sólmundsson jarðsunginn frá Dómkirkjunni. Hann var fæddur 20. ágúst 1905 í Reykjavík. Foreldrar voru Sól- mundur Kristjánsson og Guðrún Teitsdóttir. Undirritaður kynntist Jónasi árið 1968 er hann réði mig til náms í húsgagnasmíði og tók- ust þá með okkur kynni sem gleymast ei. Jónas var mikill persónuleiki og án efa með betri húsgagnasmiðum sem við höfum átt. Hann var vel menntaður í sínu fagi, tók sveinspróf árið 1926 og fór síðan fljótlega til Þýskalands til fram- haldsnáms í húsgagnasmíði og innanhússarkitektúr. Er heim kom, árið 1930, stofnaði Jónas, ásamt tveimur öðrum, fljótlega húsgagnafyrirtækið „Reynir", en það brann árið 1937. Upp úr því stofnaði hann Smíðastofu Jónasar Sólmundssonar og var það fyrir- tæki mjög virt hér í borg. Jónas smíðaði bæði húsgögn og innrétt- ingar í margar stofnanir á þeim tíma. Má þar helst nefna Hótel Sögu, fundarsal borgarinnar, Iðn- aðarbankann, Hótel Holt, Út- vegsbankann o.fl. sem of langt má yrði að nefna. Utan síns daglega starfs var Jónas mikill áhugamaður um myndlist. Hann lærði snemma listmálun og málaði margar góðar myndir á sínum yngri árum. Þessar fátæklegu línur eru til að minnast þeirra fáu, en góðu stunda, sem ég átti með honum síðustu árin. Eftirlifandi konu sinni kvæntist hann 9. september árið 1933, og eignuðust þau fjögur börn. Inni- legar samúðarkveðjur sendi ég konu hans og börnum frá mér og fjölskyldu minni. Eyjólfur Eðvaldsson Fallinn er í valinn þjóðhagi og einn af frumherjum í íslenskri húsgagnasmíði. Jónasi Sólmundssyni var hag- leikur í blóð borinn. Faðir hans, Sólmundur, þótti góður smiður og afinn var Kristján Teitsson, rokkadraujari, en svo voru smiðir gjarna nefndir á öldinni sem leið og í upphafi þessarar. Kristján var bróðir Magnúsar Teitssonar, sem frægur var fyrir kerknisvísur sínar. Fannst mér Jónasi líka sú frændsemi allvel. Strax í æsku kom hagleikur Jonasar og áhugi fyrir smíðum í ljós. Afi hans hafði smíðaverk- stæði sitt í kjallaranum heima. Hann var meðhjálpari í Fríkirkj- unni. Þegar hann var farinn að sinna störfum sínum þar á sunnu- dögum mun amma Jónasar hafa laumað til hans lyklunum að verk- stæðinu. Undi hann því hag sínum vel á messutímanum. Jónas hlakk- aði mikið til sunnudaganna og hafði frá bernskudögum góðan skilning á orðtakinu „sunnudagur til sælu". Þegar afi Jónasar féll frá skyndilega lágu fyrir margar pantanir á rokkum. Hóf Jónas þá smíðar með föður sínum af fullum krafti, 15 ára gamall. 17 ára ræðst hann í nám til Jóns Halldórssonar & Co., sem var vel þekkt smíðaverkstæði. Kunni hann margar skemmtilegar sögur frá þeim árum. Hann lauk prófi frá Iðnskólanum 1925 og ári síðar sveinsprófi með forláta smíðisgrip — skattholi — sem síðan hefir prýtt hans heimili. Húsasmíði og húsgagnasmíði lærðu nemar jöfn- um höndum á þessum árum og kólluðust snikkarar. Nokkru eftir sveinsprófið réðst hann í framhaldsnám i Þýska- landi, ásamt Garðari Hall, og voru þeir fyrstir íslendinga til skóla- náms þar í innanhússarkitektúr og húsgagnasmíði. Námið bauð uppá mikla og góða kennslu í teikningu og á þeim ár- um stóð hugur Jónasar mjög til listmálunar. Mun brauðstritið hafa ráðið mestu um að smíðar urðu ævistarfið. Listmálun var ekki taiin líkleg til framfærslu á þeim árum. Eftir heimkonuna stofnar hann smíðastofuna „Reynir" ásamt tveim öðrum. Framleiddu þeir m.a. að þýskri fyrirmynd fúnkis- húsgögn, sem urðu býsna vinsæl á timabili. Þrátt fyrir eymd kreppu- áranna stóðu þeir félagar af sér alla erfiðleika uns þar kom að verkstæði þeirra brann 1937. Þegar hér er komið sögu verða þáttaskil og setur Jónas nú á stofn eigin smíðastofu, sem strax í upp- hafi naut mikils álits. Skal nú stiklað á ýmsu minn- isstæðu, sem í hugann kemur. 1939 hlaut Jónas önnur verðlaun í samkeppni, sem Búnaðarbankinn efndi til um heppileg húsgögn fyrir íslensk sveitaheimili. (Mikill vinur Jónasar, Skarphéðinn Jó- hannsson, arkitekt hlaut 1. verð- laun.) Kynni mín af Jónasi hófust fyrir 45 árum, þegar ég hóf störf í Vélsm. Héðni hf. Jónas átti góða og göfuga vini meðal forsvars- manna fyrirtækisins. Kunnu þeir vel að meta hagleik hans, sam- viskusemi og dómgreind. Ytri aðstæður urðu til þess, að Jónas hætti húsgagnasmíði og sneri sér eingöngu að innrétting- um. Þegar Héðinn hf. hóf sínar miklu byggingar við Seljaveg var Jónas sjálfkjörinn til að taka að sér innréttingar á skrifstofuhús- næðinu og til margskonar ráðlegg- inga. Býður mér í grun að flest það, sem hann smíðaði þá, hafi staðist tímans tönn i meira en 40 ár og beri handbragði hans fagurt vitni enn í dag. Eftir að Jónas byggði yfir sína smíðastofu að Sólv.g. 48 er mér minnisstætt frá heimsóknum þangað, hve síminn þagnaði sjald- an. Það var ótrúlegur fjöldi, sem þurfti að ráðfæra sig við Jónas og fá álit hans á ótal hlutum. Þarna voru ýmist leikmenn, arkitektar, verkfræðingar eða smiðir. Hann virtist stöðugt hafa svör til reiðu. Alls staðar var hann heima. Sjálf- sagt að ræða málin. Ekkert að þakka. Ég var sannfærður um að hann ætti óstaðfest íslandsmet í ókeypis ráðleggingum símleiðis. Einnig er mér minnisstætt að það orð lá á verkstæði hans, að arkitektar fögnuðu því, ef þeir fréttu að smíðastofa Jónasar ætti að annast smíði eftir teikningum þeirra. Það fylgdi því öryggistil- finning að vita verkefnið í hans hagleikshöndum. Annars hafði smíðastofa Jónas- ar þá sérstöðu, að oftar en ekki leituðu menn til hans með verk- efni og seldu honum sjálfdæmi um, hversu leysa skyldi. Jónas var maður dagfarsprúður og broshýr. Hinsvegar átti hann geysimikla skapsmuni í pokahorn- inu. Þergar hann taldi ekki rétt að verki staðið, að maður tali nú ekki um fúsk, eða fyndist honum sér misboðið, þá stóð af honum gustur geðs. Voru þá á stundum svipti- vindar í návist hans og vissara að leita í var. Jónas hafði mikinn áhuga á uppfræðslu um listir og listiðnað. Táknrænt dæmi um það er, að þegar Lúðvík Guðmundsson stofn- aði Handíðaskólann í striðsbyrjun gerðist Jónas meðeigandi hans að þessari sjálfseignarstofnun og hóf þar kennslu í smíði og teikningu. Eins og áður getur hafði Jónas mikinn áhuga fyrir listmálun og fékkst talsvert við að mála myndir í tómstundum eftir heimkomuna frá Þýskalandi. Myndverk hans vöktu talsverða athygli og naut hann vináttu og virðingar margra okkar þekktustu myndlistar- manna. í þessu sambandi er rétt að rifja upp, að þegar iðnaðarmannafélög- in hafa haldið upp á stórafmæli með listsýningum, hafi málverk hans ávallt vakið sérstaka athygli gagnrýnenda, sem töldu verkin hafa komið mjög á óvart; hve kunnáttusamlega þau voru unnin. Það nálgaðist ævintýri að fara með Jónasi á málverkasýningar. Hann var fámáll og fór sér hægt. Þó gat hann ekki á sér setið að vekja athygli á því, sem honum fannst vel gert. Hinsvegar þoldi hann illa óvandvirkni og hristi höfuðið, þegar honum þótti fúsk- að. Að sýningaferð lokinni voru margar fróðlegar upplýsingar veittar um listmálun og listaverk. Jónas var fádæma glöggur í mati sínu á listaverkum og oft kallaður til aðstoðar við kaup á þeim. Hann sótti uppboð á listaverkum af miklum áhuga frá upphafi þeirra. Jónas hafði mikið yndi af lax- veiði og var býsna nettur með fluguna. Hann keypti Auðsholts- hjáleigu í Ölfusi ásamt tveim vin- um sínum. Átti sú jörð land að Ölfusá. Síðar, eftir að þeir seldu býlið, átti hann sumarbústað við ána. Undi hann hag sínum vel þar eystra með fjölskyldu sinni. Oft stóð hann í orustum við hið mikla fljót í vorleysingum. Lagði hann hart að sér við byggingu varnar- garðs og hélt hlut sínum allvel, þótt fast væri að honum sótt. Hann var einn af félögum, sem keypti jörðina Kaldbaksvík á Ströndum norður. I mörg ár fór hann þangað nokkrar ferðir á ári. Var engu líkara en eyðibyggðin, kyrrðin og dulúð fjallanna hefði segulmögnuð áhrif á hann. Þang- að sótti hugur hans jafnan á vorin og margar unaðsstundir átti hann þar nyrðra, ekki síst við að ganga á reka. Var þá oft tekinn með heim einhver drumbur, sem gam- an væri að smíða úr kjörgripi síð- ar. Ég hef aldrei kynnst manni, sem hafði jafn ríka tilfinningu fyrir viði og spýtum. Hann virtist stundum hugfanginn af spýtum. Á þriðju hæð í stórhýsi hans við Sól- vallagötu er ca. 100 ferm. pláss, þar sem hann geymdi sitthvað, sem honum var hugleikið. Þar var m.a. allskonar viður, trjábolir og spýtur, sem alls ekki mátti farga. Það var táknrænt fyrir hann að fórna dýrmætu húsnæði, til að eiga vísan griðastað fyrir eftirlæt- is spýtur, sem gaman var að skoða, handfjatla, sýna og ræða um, þegar vel lá á honum. Þetta geymslupláss var honum einskonar helgidómur.sem ég held að enginn hafi haft lykil að nema hann. Jónas hafði mikinn metnað fyr- ir hönd íslenskra iðngreina. Hann sat árum saman í stjórn Iðn- aðarm.félagsins og var í bygginga- nefnd Iðnskólans frá upphafi. Heiðursfélagi Iðnaðarm. félagsins 1977. Jónas kvæntist Elínu Guð- mundsdóttur 30. september 1933. Var því skammt í hálfrar aldar giftingarafmælið. Börn þeirra eru fjögur: Guðmundur, arkitekt, Kristján, skrifst.m., Sigríður, skrifst.st., og Sólrún, gift ólafi V. Sigurbergssyni, lögg. endurskoð- anda. Vinir þeirra hjóna vita best að Elín hefur alltaf verið hans góði verndarengill í blíðu og stríðu. Enda kunni Jónas vel að meta hennar hlýja viðmót, umburðar- lyndi og hjartagæsku. Heimili þeirra hjóna við Hring- braut er ekki stórt í fermetrum, ef miðað er við það, sem víða gerist. En það er einkar hlýlegt og list- rænt og prýtt fegurstu listaverk- um flestra öndvegismálara þjóð- arinnar, smíðisgripum Jónasar og málverkum hans, sem bera langt af því, sem hossað er sem lista- verkum nú um stundir. Sl. 3 ár hafa kvalafull veikindi hrjáð Jónas, auk þess sem sjón hans skertist mjög. Allt sitt veik- indastríð háði hann af mikilli karlmennsku og kveiknaði sér ekki, á hverju sem gekk. Hann fagnaði heimsækjendum brosandi og hafði uppi gamanmál en leyndi sársaukanum. Á afmælisdegi Jónasar, 20 ágúst sl., fórum við hjónin í heimsókn og ræddi hann þá af miklum áhuga um malbikunarframkvæmdir, sem var nýlokið í portinu á Sólv.g. 48. Rifjaðist þá upp að eitt besta olíu- málverk Jónasar er einmitt frá malbikunarframkvæmdum á Laugaveginum upp úr 1930. Stórt myndverk í skemmtilegum litum. Margt var að venju skrafað um gamlar minningar og létt yfir Jón- asi. Það kom okkur því mjög á óvart að frétta andlát hans þrem dögum síðar. Orlögin höguðu því svo, að Jón- as var að „dunda sér" við smíðar, þótt blindur væri, þegar kallið kom. Notalegan viðarilm lagði að vitum hans. Þótt hans sé sárt saknað, þá held ég að slíkur dauðdagi hafi verið táknrænn og ákjósanlegur fyrir þennan völund. Blessuð sé hans minning. Guðm. Guðmundarson Þegar Jónas Sólmundsson er genginn fyrir ætternisstapa er mikill maður að velli lagður. Hann hafði átt við vanheilsu að stríða um árabil og var því vitað að hverju stefndi. Nú þegar Jónas er allur sækja ótal góðar minningar á hugann. Ekki ósjaldan sátum við og rædd- um málin. Jónas lét þá gamminn geysa um hin ólíklegustu málefni. Skemmtilegast var þó að heyra hann segja frá sínum litríka ferli í iðngrein sinni og ekki síður hans helsta áhugamáli þar fyrir utan, málaralistinni. Reyndar var hon- um ekkert óviðkomandi. Að vissu leyti var Jónas einfari, þó í sjálfu sér væri vart hægt að hugsa sér mannblendnari mann. Hann gerði miklar kröfur til sjálfs sín, sem og annarra. Frá unga aldri áttu smíðar hug hans. Faðir hans, Sólmundur Kristjánsson, var lærður smiður og afi hans, Kristján Teitsson, var rokkadraujari sem svo var nefnt. Ekki er því að undra þótt smíða- áhuginn hafi vaknað snemma. Hvað varðar val á lífsstarfi taldi Jónas þó að þyngra hafi vegið á metunum að hann var skírður í höfuðið á gullsmið, sem talinn var geta smíðað hvað sem hugurinn girntist. Þetta þótti Jónasi æði merkilegt og ekki vildi hann kafna undir nafni. Ungur að árum fór hann að aðstoða föður sinn við smíðar, sem leiddi til þess að hann hóf nám hjá Jóni Halldórssyni & co., sem hann lauk 1926. Alltaf minntist hann Jóns með miklum hlýhug og virðingu. Jón mun hafa séð hvað í sveininum unga bjó og hvatt hann til frekara náms. Jón hafði þá sjálfur lært að teikna húsgógn erlendis og varð úr að Jónas fór til Þýskalands 1928 með félaga sínum Garðari Hall. Dvöldu þeir fyrst í stað í fagskóla í Det molde og síðar í Frankfurt am Main. Jónas hafði lært eitt- hvað í fríhendisteikningu í Iðn- skólanum og stefndi hugur hans jafnvel til náms í málaralist. Ekki leyst honum allskostar á hvað var að gerast í þýskri myndlist á þeim árum svo hann sneri sér aftur að húsgögnunum. f Frankfurt am Main lentu þeir félagar í skóla, sem var undir sterkum áhrifum frá Bauhaus-Dessau. Þarna var alger formhreinsun og hreinn fúnkís. Þeir drukku í sig einfald- leikann, sem var bylting frá skrauti og ofhlæði fyrri tíma. Heimkomnir voru þeir félagarn- ir með fyrstu húsgagna- og innan- hússarkitektum hér á landi. Á undan þeim voru Jón Halldórsson og Friðrik Þorsteinsson. Strax hóf Jónas að teikna húsgögn sam- kvæmt hinni nýju línu. Jóni Hall- dórssyni mun ekki hafa litist bet- ur á en svo, að hann hugði Jónas setja fyrirtækið á hausinn á met- tíma. I mestu vinsemd skildu þó leiðir og Jónas setti á fót við þriðja mann Smíðastofuna Reyni, sem stóð af sér verstu kreppuárin, en brann árið 1937. Smíðastofu Jónasar Sólmunds- sonar stofnaði hann þá, sem hann rak einn þar til fyrir fáum árum . Jónas framleiddi mikið af fúnkís- húsgögnum þrátt fyrir aðvörunar- orð Jóns Halldórssonar og var hann svo „geggjaður módernisti" að hann fór að nota stál til hús- gagnagerðar. Um tíma tók fólk þessu ákaflega vel og mikið var framleitt. En smátt og smátt tók gamla línan yfirhöndina á ný og Jónas stóð á krossgötum. { stað þess að fara í hring, sem vissulega hefði verið ólíkt honum, sneri hann sér alfarið að innréttinga- gerð. Þá átti Jónas hlutdeild í hönnun nokkurra húsa. Ekki tel ég að hafi verið á margra vitorði þáttur hans í teikningu hins sér- staka húss Ásmundar Sveinssonar við Sigtún í Reykjavík. Ég minnist þess þó, að í einni grúskferðinni í kjallarann á Hringbrautinni sýndi hann mér allar skissurnar og teikningarnar af þessari merkis byggingu. Hann sagði mér það að stund- irnar til þessa hafi verið stolnar. Því ófáar næturnar fóru í verkið og þegar upp var staðið frá teikn- ingunum að morgni tók brauð- stritið við. Jónas minntist þessa tírna með mikilli ánægju. Á þessum árum málaði Jónas mikið. Til eru fjölmörg málverk eftir hann „sem eru sérlega fínleg í lit og myndbyggingu", svo vitnað sé í orð þekkts listrýnis í tilefni samsýningar iðnaðarmanna fyrir nokkrum árum. Ávallt blöskraði Jónasi sinnu- leysi skólanna að kenna ekki ein- földustu atriði listasögunnar, hvað þá að þeir veittu fræðslu um listiðnað og hónnun. Hann taldi að fjöldinn hefði lítinn smekk fyrir litum og hefði ekki næga þekkingu á hvort það væri að kaupa góð húsgögn eða ekki. Ekki er að undra að maður með slíkan áhuga á list og listiðnaði skuli hafa gerst meðeigandi Lúð- víks Guðmundssonar við stofnun Handíðaskólans í stríðsbyrjun, sem reyndar varð sjálfseignar- stofnun. Fyrstu árin kenndi Jónas smíðar við skólann og síðar lítils- háttar flatarmálsteikningu og perspektíf. Þá kynntist hann Kurt Zier, sem var kennari við skólann og síðar skólastjóri. Vinátta þeirra entist til dauðadags Kurts. Vinátta sem Jónas mat mikils. Svo sem vænta má voru Jónasi falin hin margvíslegustu verkefni, stór og smá á sínum langa starfs- ferli. Hann átti því láni að fagna að hafa alltaf góðan mannskap á smíðastofunni og vil ég þar helst- an nefna Jóhannes Guðmundsson, eða Jóa verkstjóra, sem vann við smíðastofuna í áratugi og reyndist Jónasi ávallt vel. Þrátt fyrir hrjúft yfirborð og oft á tíðum napran húmor var Jónas mikil manneskja og mann- þekkjari. Manngildið var okkur tíðrætt. Jónas vildi svigrúm til orða og athafna til handa sjálfum sér og öðrum. Skapstór var hann og oft sauð uppúr. Var þá rétt að halda sér fast meðan mesti gust- urinn gekk yfir. Jafnharðan lægði. Ekki veit ég til þess að hans ríku skapsmunir hafi bakað honum óvildarmenn. Gagnvart velferð fjölskyldu sinnar var Jónas ávallt vakandi. Fyrstur manna vissi hann ef eitt- hvað bjátaði á. Löngu áður en nokkur hafði þar orð á. Af næm- leika vakti hann máls á vanda- num, af skarpskyggni og skilningi og ekki skorti holl ráð. Sumum kann að koma þetta á óvart þar sem Jónas brynjaði sig gjarnan

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.