Morgunblaðið - 05.05.1984, Blaðsíða 17

Morgunblaðið - 05.05.1984, Blaðsíða 17
MORGUNBLADID, LAUGARDAGUR 5. MAÍ 1984 17 Heyr, himna smiður, Gæt, mildingur, mín, hvers skáldið biður, mest þurfum þín komi mjúk til mín helzt hverja stund miskunnin þín. á hölda grund. Því heit eg á þig, Set, meyjar mögur, þú hefur skaptan mig, máls efni lögur, ég er þrællinn þinn. öll er hjálp af þér, þú ert Drottinn minn. i hjarta mér. Kolbeinn Tumason Guð, heit eg á þig, að græðir mig, minnst, mildingur, min. mest þurlum þín. Ryð þú, röðla gramur, ríklyndur og framur, hölds hverri sorg úr hjartalxirg. III En má ég spyrja: heldur Eiríkur Rögn- valdsson og samskoðunarmenn hans, að íslendingar skilji allan atómskáldskap nú- tímans? Eða Tímann og vatnið? Eða öll Ijóð Einars Benediktssonar, fyrirhafnar- laust? Ég er hræddur um, að margt af þessari ljóðlist vefjist fyrir mörgum ís- lendingum — ekki síður en fornljóðin. Til- tölulega einföld ljóð geta krafizt skýringa. En samt segi ég hiklaust, að íslendingum sé engin vorkunn að heyra ljóð þessarar aldar, hvort sem þau eru flutt eða lesin. Ætli nokkurt ljóðskáld nú um stundir sé nútímalegra en Jónas E. Svafár? Eitt ljóða hans er svohljóðandi: ef grimmri tryggð er troðið þras að þreyttu sólskini með slævða bræði til brostins fölva sem frosin angist af öguðum grun um glerjaða steind og slitinni hræðslu. (Dómur) Mér er ekki grunlaust um, að ýmsir ís- lendingar vildu heldur greina sitthvað í Geisla, en þessu sérkennilega ljóði Jónasar E. Svafárs og fullyrði, að mörg íslenzk ljóð frá þessari öld séu lesendum erfiðari til skýringar en sitthvað í Geisla Einars Skúlasonar eða Andlátsorðum Kolbeins Tumasonar, svo að dæmi séu tekin. Samt tel ég, að íslendingum sé engin vorkunn að glíma við atómljóðin og reyna að gera sér einhverja grein fyrir táknum og líkingum skáldskaparins. Það er í senn þroskandi og agandi. Okkur ætti ekki heldur að verða skotaskuld úr því að glima við fornan texta, þó að hann sé ekki eins og opingátt lesendabréfanna með öllum sínum ambög- um og rökleysum. Einar Ólafur segir rétti- lega, að erfið ljóð, t.a.m. dróttkvæðin, séu „gædd kynlegum þrótti, sem virðist inni byrgður líkt og jarðeldur". Sem sagt: átakamikil; þroskandi. IV Um þróun íslenzkrar og norskrar tungu ræði ég ekki frekar en orðið er, enda ástæðulaust að karpa um slíkt í dagblaði. Ég vil þó lýsa yfir, að sú fullyrðing er út í bláinn, að ég hafi talað illa um tungu Norðmanna, enda sæti sízt á mér að hnjóða í norskuna. Matthías afi minn tal- aði bergenskt ríkismál með landsmálsívafi og var sízt verri fyrir það, enda Norðmað- ur. En varðstaða um islenzkuna er mikij- vægasta þjóðræknismál okkar. Ég efast ekki um, að ungir vísindamenn eins og Sig- urður Konráðsson og Eiríkur Rögnvalds- son vilji af heilum hug taka þátt í þessari varðstöðu, þegar þeir hugsa ráð sitt. Það getur varla verið eftirsóknarvert fyrir unga menn að sitja uppi á gamals aldri sem sérfræðingar í deyjandi tungumáli, ennþá óskemmtilegra hlutverk yrði þó að sitja uppi með eitthvert hrognamál, sem væri í litlum eða engum tengslum við þá tungu, sem hefur borið hróður íslenzkrar menningar of heim allan. Mér er jafnvel sagt, að þeir í Jórvík hafi komið til íslands að láta fólk tala inn á segulband til að ferðamenn geti heyrt það mál, sem næst kemst því nú um stundir að eiga heima í nýuppgröfnum víkingarústum í miðborg þessa gamla bæjar. Ég hefi í raun og veru tröllatrú á góðum málvísindamönnum. Þegar ég kom í há- skólann var dr. Björn Guðfinnsson þar kennari í málvísindum. Hann hafði unnið það afrek að gera stórmerka vísindalega rannsókn á íslenzkri tungu þess samfélags, sem ég ólst upp í. Og ekki nóg með það, heldur var hann í forystusveit þeirra, sem lögðu til atlögu við hvimleiðustu óværuna á tungunni þá, flámælið. Hann markaði sem sagt spor, sem hverfa ekki. Slíkt er hlutverk góðra kennara og málvísinda- manna og að sjálfsögðu eiga þeir að búa við góð kjör, þó að á því hafi verið mis- brestur, því miður. Um það þarf ég við engan að deila. Og það er auðvitað hlut- verk Alþingis og menntamálaráðherra að tryggja fjármagn í því skyni, að markmið þingsályktunartillögunnar sé virt, ef sam- þykkt verður. En sá málvísindamaður, sem hefði ekki barizt við flámælið, hefði verið í sporum læknis, sem skrifaði endalausar skýrslur um sjúkdóma, en læknaði aldrei nokkurn mann. Sterkir viðnámsmenn eiga kennar- ar — og þá ekki sízt kennarar í íslenzkum málvísindum við Háskóla íslands — að vera. Flótti er fall verst, segir í Sverris sögu. V Ég leyfi mér að benda þeim, sem hafa áhuga á íslenzku máli að fornu og nýju á fróðlega grein Hreins Benediktssonar prófessors í ritinu Þættir um íslenzkt mál, Upptök íslenzks máls sem Almenna bóka- félagið gaf út, en jafnframt á greinar um þróun norskrar og íslenzkrar tungu — og raunar allra norðurlandamála — í fram- úrskarandi vönduðu uppsláttarriti, Kult- urhistorisk leksikon for nordisk middel- alder. En þar eru í stuttu máli greinargóð yfirlit um þessa þróun. Þegar nefnd eru dæmi um norsk orð til forna, eru það yfir- leitt orð sem notuð eru í daglegu tali hér á landi. Það segir raunar alla söguna, að í Noregi eru þau óskiljanleg. í kaflanum um norska tungu er þess m.a. getið, að á síðara hluta miðalda hafi norskan orðið fyrir miklum utanaðkomandi þrýstingi; erlend tökuorð eða slettur hafi streymt inn í mál- ið, einkum bæjamállýzkurnar. Ritmálið hafi orðið fyrir áhrifum af sænsku um og eftir 1400 og upp úr 1420 hafi danska haft æ meiri áhrif á norskuna; segja megi, að gamalt norskt ritmál hafi dáið út á síðari öldum og þá hafi danskan tekið við sem ritmál í landinu. Það gerðist, sem betur fer, aldrei á íslandi, ekki sízt vegna ár- vekni og afreka Odds Gottskálkssonar, sem fyrstur þýddi Nýja testamentið á ís- lenzku, en Guðbrandur biskup Þorláksson notaði þýðingu hans óbreytta í Guð- brandsbiblíu, sem einnig var afrek á sín- um tíma; undansláttarlaus krafa um það, að íslenzk tunga skyldi halda velli og ríkja á Islandi, en ekki dönsk. Hreinn Benediktsson skrifar kaflann um íslenzkt mál í Kulturhistorisk leksikon og er það einnig afarfróðleg og upplýsandi grein með fjölda tilvitnana í rit um mál- fræðileg efni. En í fyrrnefndri grein sinni, Upptök íslenzks máls, segir prófessor Hreinn, að íslenzkan sé að uppruna norskt innflytjendamál, sem greinzt hafi frá þeirri tungu, sem hún sé náskyldust, norskunni. Hann segir jafnframt, að form- kerfið, þ.e. málfræðikerfið, hafi tekið litl- um breytingum á undanförnum öldum og sé það „ein helzta ástæðan til þess, að við getum enn lesið fornt íslenzkt mál auð- veldlega". Og ennfremur: „Hitt meginein- kennið í þróunarsögu íslenzks máls, miðað við nánustu frændtungur þess, er, hversu litliiin breytingum íslenzka hefur tekið á þeim i.i'pum ellefu hundruð árum, sem hún hefur verið töluð í þessu landi (leturbr. mín, M.J.). Eins og alkunna er, getum við ís- lendingar enn lesið okkur að fullu gagni (leturbr. mín, M.J.) texta frá fyrstu öldum ritaldar, 12. og 13. öld. Þetta á við a.m.k. um óbundið mál. Að vísu getur komið fyrir, er við lesum forna texta, að við hnjótum um eitt og eitt orð eða að orða- samband komi okkur annarlega fyrir sjón- ir eða sé notað á annan hátt en við teldum venjulegt. En þetta kemur einnig fyrir við lestur 20. aldar bóka ... Það getur því eng- an veginn talizt órétt að segja, að við les- um forna texta okkur að fullu gagni, þó að einstöku sinnum kunni að koma fyrir orð, sem okkur eru ekki tungutöm." Loks segir hann, að ekki sé fjarri sanni, „til samlík- ingar, að áætla, að okkur veitist álíka erf- itt að lesa 12.—13. aldar íslenzku eins og flestum nágrannaþjóðum okkar að lesa móðurmál sitt t.d. frá 17. eða 18. öld". Það er raunar kjarni málsins, að við get- um lesið allar bókmenntir okkar fyrir- hafnarlítið, a.m.k. miðað við aðrar þjóðir, eins og Sigurður Nordal benti m.a. á í grein, sem ég hef vitnað í áður, Málfrelsi, en sjálfur komst ég svo að orði, að ég teldi, „að málið sé okkur ekki sízt mikilvægt fyrir þá sök, að það gerir okkur kleift að eiga samskraf við allar þær kynslóðir, sem lifað hafa á íslandi og einnig þá sem fluttu þessa dýrmætustu eign okkar, tunguna, úr dölum og fjallahéruðum Noregs út hingað. í þessum kjörgrip er fólgið ævintýrið að vera íslendingur". Um leið og ég bendi á þessi orð, leyfi ég mér að halda því fram, að sú fullyrðing Sigurðar Konráðssonar, að norska hafi alltaf verið töluð í Noregi, sé álíka gáfuleg og ef því væri tyililið blákalt fram, að latn- eska sé enn töluð á Italíti. slík tæknibylting sé ras um ráð fram. íbúar El Salvador eru 4,7 milljón- ir. Á kjörskrá eru 1,3 milljónir manna og í fyrri umferð forseta- kosninganna greiddu 76% kjósenda atkvæði. I því sambandi er rétt að hafa í huga að það er lagaskylda að neyta atkvæðisréttar síns og þeir sem það gera ekki geta átt von á sektum. Enn meiri skrekk setur það líklega í kjósendur að dauðasveitir hægrimanna hafa hótað að taka hvern þann af lífi sem ekki sýnir sig á kjörstað. Hugmyndin að tólvukerfinu virt- ist mjög einföld. Ákveðið var að skrá alla kjósendur í tölvu, flokka þá eftir búsetu og afhenda síðan kjörstjórnum í hinum ýmsu kjör- deildum lista yfir sitt fólk. Fyrir- mæli voru gefin um það að kjósend- ur framvísuðu persónuskilríkjum á kjörstað áður en þeir fengju kjör- seðil í hendur og að því búnu átti að stimpla skilríkið og setja sterkt blekmerki á aðra hönd kjósandans, hvort tveggja til að hindra að menn reyndu að kjósa í tvígang. Á yfirborðinu virðist þetta skipu- lag ekki svo óskynsamlegt, en þegar tekið er mið af aðstæðum í El Salva- dor er aðra sögu að segja. I fyrsta lagi virðast skipuleggjendur hafa horft fram hjá því að fjögurra ára borgarastríð í landinu hefur leitt af sér stórkostlega búseturöskun og búferlaflutninga. Ekki er víst að menn séu á kjörskrá þar sem þeir búa og í stríðshrjáðu landi er ekki hægur leikur að ferðast úr einu kjördæmi í annað. I öðru lagi eru þekkingu og skilningi kjósenda í El Salvador mikil takmörk sett. Fólk er óvant reglum vestræns lýðræðis og kann ekki almennilega að fara eftir þeim. Yfirkjörstjórn sýndi ótrúlega léttúð við að kynna kjós- skýrðar að ráði fyrr en þremur dög- um fyrir kjórdag. Erfíðleikar framundan Hvernig sem úrslit forsetakosn- inganna verða á endanum er ljóst að sá forseti sem við völdum tekur mun eiga við mikinn vanda að glíma. Borgarastríðið hefur sett allt eðli- legt líf í landinu úr skorðum og það verður ekki auðhlaupið að ná sam- komulagi milli stríðandi fylkinga, ef menn vilja á annað borð fara samn- ingsleiðina. D'Aubuission, sem byggir mjög á stuðningi landeig- enda og annarra auðjöfra, hefur lýst því yfir að ekki eigi að semja við kommúnista heldur sigra þá, og þess ber þá að geta að skilgreining hans á „kommúnistum" er mjög frjálsleg og t.d. telur hann Duarte til þess hóps. Duarte, sem nýtur einkum stuðnings bænda, verka- manna og eigenda smáfyrirtækja, hefur látið hafa eftir sér að skiljan- legt sé að margir kjósi að ganga í lið með skæruliðum vegna þess hve ranglát samfélagsskipun ríki í land- inu. Hann hefur gefið í skyn að eitt af fyrstu verkefnum sínum á for- setastóli verði að taka upp viðræður við skæruliða og stuðningsmenn þeirra, sem eru við völd í nágranna- ríkinu Nicaragua. Iðnaðarráðherra: Frumvarp um jöfnun húshitunar Sverrir Hermannsson iðnaöar- ráðherra mælti í gær, miðvikudag, fyrir stjórnarfrumvarpi um jöfnun húshitunarkostnaðar, lækkun kostnaðar við upphitun íhúðarhús- næðis og aukna nýtingu innlendra orkugjafa. Gert er ráð fyrir að til högun greiðslna olíustyrkja verði með svipuðu sniði og verið hefur. I*a er í frumvarpinu ákvæði um niðurgreiðslu raforku og hitaorku frá veitum sem nota raforku eða olíu til hitunar. Heimilt er að að- stoða hitaveitur sem eiga við sér- stök vandamál að stríða þannig að verð þeirra geti verið sambærilegt við hitunarkostnað með niður- greiddri olíu og raforku. Þá eru í frumvarpinu nýmæli varðandi skipulegt átak í orku- sparnaði til að jafna hitunar- kostnað með tilliti til orkunýt- ingar íbúðarhúsnæðis. Gert er ráð fyrir sérstakri ráðgjöf fyrir hús- ráðendur, sem hið opinbera kost- ar. í frumvarpinu eru ákvæði um aðgerðir af opinberri hálfu til að flýta breytingu kyndibúnaðar frá olíunotkun til innlendra orku- gjafa. Frumvarpið gerir ráð fyrir að framkvæmd þessara mála heyri undir iðnaðarráðherra en skv. núgildandi lögum heyra olíustyrk- ir undir viðskiptaráðuneyti. Stjórnarandstæðingar töldu frumvarpið spor í rétta átt en smærra en vonir þeirra hefðu staðið til. Úttekt á umfangi skattsvika Allsherjarnefnd Sameinaðs þings hefur samhljóða lagt til að Alþingi samþykki tillögu til þings- ályktunar um úttekt á umfangi skattsvika, svo breytta: „Alþingi ályktar að fela ríkis- stjórninni að koma á fót starfs- hópi sem í samvinnu við skatta- yfirvöld hafi það verkefni að gera grein fyrir og leggja mat á eftirfarandi: • 1) Umfang skattsvika hér- lendis miðað við upplýsingar um þjóðartekjur í þjóðhagsreikning- um og öðrum opinberum gögnum annars vegar og upplýsingar um framtaldar tekjur í skattfram- tölum hinsvegar. • 2) Hvort skattsvik megi rekja sérstaklega til ákveðinna starfsstétta og starfsgreina. • 3) Umfang söluskattsvika hér á landi. • 4) Helztu ástæður fyrir skattsvikum og hvaða leiðir eru vænlegar til úrbóta. Niðurstöður skal leggja fyrir Alþingi eigi síðar en 1. marz 1985. Kostnaður greiðist úr rík- issjóði. Breytingartillöguna flytja: Ólafur Þórðarson (F), Pétur Sig- urðsson (S), Jóhanna Sigurðar- dóttir (A), Stefán Benediktsson (BJ), Eggert Haukdal (S) og Guðrún Helgadóttir (Abl.).

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.