Morgunblaðið - 29.09.1991, Blaðsíða 21

Morgunblaðið - 29.09.1991, Blaðsíða 21
I WORGBVKUfóðÐ ^NNtt&ÁGU'íV». (SEPTlÍMBM! yM>1 21 menningu tíðkuðust tvískiptar lög- gjafarsamkundur. Það er síst ofmælt að millum þeirra Ólafs og Þorvaldar Garðars hafí kristallast mismunandi viðhorf, bæði almennt til deildaskiptingar- innar og einnig sagnfræðilegur ágreiningur um þróun Alþingis og heimildatúlkun. Óskipt ráðgjafarþing Alþingi var endurreist sem ráð- gjafarþing með konunglegri tilskip- un árið 1843 og kom fyrst til fund- ar tveimur árum síðar. Þingið var í einni málstofu. Árið 1848 var mikið byltingaár í sögu lýðræðisins og þingræðis. Stjórnlagaþing voru víða haldin, m.a. í Danmörku sem fékk stjórnarskrá „Grundloven" 5. júní 1849. íslendingar vildu einnig halda stjórnlagaþing og það varð að ráði að boða til þjóðfundar sumarið 1851. Á meðan á undirbún- ingi stóð voru íslendingar mjög áhugasamir um stjórnskipunarmál bæði sín og annarra. Þegar því var hreyft að Alþingi fengi löggjafar- vald kom deildarskipting til um- ræðu í kjölfarið. í nóvember 1948 birti tímaritið Þjóðólfur „Ágrip af frumvarpi til stjórnskipunarlaga Frakka" en samkvæmt því frumvarpi skyldi þingið vera óskipt. Um það frum- varp urðu nokkrar deilur og var greint frá þeim í tímaritinu Ski'rni 1849. í desember sama ár birti Þjóðólfur (Undirbúningsblað) ágrip af stjórn- lögum Norðmanna og þar var m.a. greint frá skiptingu norska þings- ins. Pétur Pétursson lektor presta- skólans, dómkirkjuprestur og síðar biskup ritstýrði tímaritinu Lanztið- indum 1850. í mars það ár var rit- stjórnargreinin „Sundurlausar hug- myndir, um stjórnarskipan hjer á landi eptirleiðis." Pétur vildi að Al- þingi skipuðu 26 menn. Þingið skyldi starfa í tveimur deildum, 18 í annarri en 8 í hinni. Þessir 8 áttu að vera embættismenn, 4 andlegrar stéttar og 4 veraldlegrar stéttar. Þessir þingmenn skyldu 'fyrst vera valdir af þjóðfundinum en síðar af hinum 18 þingmönnum hinnar deildarinnar seinasta árið áður en nýjar kosningar fari fram. Á Þingvallafundi sem haldinn var 1850 var skorað á landsmenn að skipa nefndir í hverri sýslu til að yfirvega og ræða helstu atriði í stjórnskipan landsins. Fimm manna nefnd sem skipuð var í Árnessýslu lagði til að Alþingi skyldi skipað 42 þingmönnum í tveimur þingdeildum, í þeirri fyrri 14 þingmenn úr embættismanna- stétt en 28 í hinni deildinni. Allir þingmenn skyldu vera kjörnir. Hins vegar lagðist sambærileg nefnd í Húnavatnssýslu beinlínis gegn því að Alþingi yrði skipt. Einnig gerðu tillögur sem voru undirritaðar í Vallanesi í des. 1850 og birtar í Þjóðólfi árið eftir ráð fyrir þingi í einni deild. Þess verður að geta að Danir höfðu deildaskipt þing; Þjóðþingið og Landsþingið en þar var fj'öldi fulltrúa yfirleitt um helmingi færri og þeir kosnir óbeinni kpsn- ingu. Kjörgengi til Lands- þingsins var einnig bundið við hærri aldur og Þingfundur í neðri deild árið 1903. Sögulegt yfirlit um upphaf deilda- skiptingar fjáreign en til Þjóðþingsins. Bráðræði þingmanna? Þegar danska stjórnin kynnti til- lögu um framtíðarstjórnskipan ís- lands þótti Þjóðfundarmönnum vald Alþingis í flestu naumt skammtað. Frumvarp stjórnarinnar gerði m.a. ráð fyrir að Alþingi starfaði í einni málstofu. Samkvæmt frum- varpinu áttu 30 þjóðkjörnir fulltrúar að eiga sæti á Alþingi en auk þeirra var konungi áskilinn réttur til að tilnefna 6 þingmenn til viðbótar; 4 af veraldlegri stétt og 2 andlegrar stéttar. Kjörgengi var mjög tak- markað. Þessi takmörkun og einnig konungskjörið var rökstutt með því að ekki dygði að miða við reglur sem gildu við aðra af tveimur deild- um danska ríkisþingsins. Þjóðfundarmönnum hugnaðist lítt tillögur stjórnarinnar eins og alkunna er. Fáeinir fundarmanna vildu deildaskipt þing með einhverj- um hætti, s.s. að þingið kysi sjálft nokkurn hluta þingmanna t.d. úr völdum hópi embættismanna. Þjóðfundurinn skipaði nefnd til að athuga frumvarp stjórnarinnar. Meirihluti nefndarinnar undir for- ystu Jóns Sigurðssonar skjalavarð- ar og forseta lagði til að Alþingi ræddi öll mál í einni málstofu þar sem sætu 36 þjóðkjörnir þingmenn. Nefndin var mótfallin þeirri skoðun stjórnarinnar að þrengja bæri kjör- gengi vegna þess að Alþingi væri óskipt en í nefndaráliti segir m.a: „Að það sé miklu meiri trygging fyrir réttum ög góðum málalyktum, að hafa tvær málstofur heldur en eina, þar sem á sér stað sá stéttar- munur og ástandsmunur manna og þjóðarmagn og fulltrúafjöldi, að þessi skipting fulltrúavalds eigi við, og því megi þar vel eiga við að yfirhöfuð, að hafa bundnara kjör- gengi til annarrar málstofunnar en hinnar." Þjóðfundur íslendinga tók ekki endanlega afstöðu til þessara mála þar eð fulltrúi og konungs sleit fundi þegar honum sýndist umræðan vera farin út fyrir þann ramma sem markaður hefði verið með frumvarpi stjórnarinnar. Eftir að Þjóðfundurinn fór út um Ljósmynd/Magnús Ólafsson ; Ljósmyndasafn Reykjavíkur. þúfur f restaðist að koma stjórnskip- unarmálum íslendinga í fastmótað form. Árið 1867 lagði stjórnin fram frumvarp til stjórnskipunarlaga á Alþingi. Frumvarpið gerði ráð fyrir að þingið starfaði í einni málstofu, 21 þjóðkjörinn alþingismaður og ennfremur skyldu, biskup, amt- menn, háyfirdómari og landlæknir eiga sæti á þinginu. I athugasemd- um með frumvarpinu segir að deild- arskipt þing sé í sjálfu sér hin eðli- lega skipan en vegna hinna sér- stöku aðstæðna á íslandi hafi verið gerð tillaga um að Alþingi yrði ein málstofa. „Þar er ekki nein nægð af stjórnfróðum mönnum, og væri fyrir þá sök hentara að safna kröpt- um þeim, sem til eru, saman í eina málstofu." Miðað við aðstæður „þá yrði varla öðru á komið en mjög samkynja málstofum, og þó þær ræddu málin á ólíkan hátt, þá mundi varla fyrir það koma fram nýjar skoðanir á málunum, heldur mundi það að eins valda tímatöf og kostn- aðarauka." Stjórnin taldi hlutverk efri málstofu vera „að leitast við að reisa skorður, eins og þarf við því sem ávallt er hætt við þar sem ekki er nema ein málstofa, að full- trúaþingið í bráðræði álykti eitt- hvað, sera er skaðsamlegt almenn- ings heillum." Til að veita „aðgjörð- um þingsms rósemi þá staðfestu og stöðugleik sem heimtað verður af því" voru gerðar nokkrar sér- stakar tillögur, t.a.m. að sex æðstu embættismenn þjóðarinnar, biskup, amtmenn, landlæknir sætu á þing- inu. Einnig voru sérstök ákvæði um meðferð þingmála. 33. ákvæði virð- ist sérstaklega hafa farið fyrir brjóstið á íslendingum en þar var m.a. kveðið á um að konungleg frumvörp skyldu lögð fram fyrir þriðju umræðu „eins og stjórnin orðar það, eptir því sem henni þyk- ir bezt henta eptir málalokum við aðra umræðu, og við lok þriðju umræðu skal að eins gengið til at- kvæða um hvort frumvarpið skuli samþykkt eða fellt í heild þess. Frumvarp frá einstökum mönnum skal lagt fyrir til þriðju umræðu eins og það var samþykkt við aðra umræðu, og með þeim breytingar- atkvæðum við það sem eru borin upp annaðhvort af hendi stjórnar- innar eða af ekki færri en tíu þing- mönnum." Jón Sigurðsson forseti sagði í Nýjum félagsritum þrem árum síðar að þetta ákvæði hefði veitt stjórninni rétt til að draga út allt það, sem Alþingi hefði sam- þykkt við aðra umræðu svo þingið hefði einungis haft kost á því að segja já eða nei við öllu frumvarp- inu, eins og það væri þá fyrirlagt af stjórninni og engu mátt breyta. Þingmannanefnd sem fékk frum- varp stjórnarinnar 1867 til með- ferðar lagði hins vegar til að Al- þingi yrði skipt í tvær deildir. 24 þjóðkjörnir í fyrri deildinni og 12 í þeirri síðari, 6 embættismenn er konungur veldi og 6 þingmenn er hinir þjóðkjörnu veldu úr sínum hópi. Þorvaldur Garðar Kristjánsson stendur því traustum fótum er hann fullyrðir að dönsk stjórnvöld hafi lagt til eina málstofu en íslendingar tyær. Aftur á móti hvíla röksemdiv Ólafs G. Einarssonar einnig á traustum grunni; skrifum Jóns Sig- urðssonar í Nýjum félagsritum. Þar má lesa í 27. árg. (1870) að: „Með því að þraungva frelsi alþingis í frumvarpinu 1867 (33. gr.) kom stjórnin því til leiðar, að stúngið var uppá að skipta þínginu í tvær deild- ir, eða málstofur, sem eykur bæði málalengíng og kostnað meira en þörf er á, og gefur hinum konúng- kjörnu færi á að ónýta hvert mál á þínginu ef þeir vilja. Stjórnin hefir líka fundið, að þetta er eins sterkt ófrelsisband eins og hitt, og hefir því samþykkt uppástúnguna, þó hún í raun og veru sýnist vera henni mótfallin. En það hyggjum vér, að mjög fáir mundu vera með tvískiptu þíngi, ef þeir ætti kost á að halda því heilu og óskiptu afarkosta- laust." Þess má líka geta að árið 1871- ályktuðu Eyfirðingar um nauðsyn stjórnarbótar. Þar kom m.a. fram að: „Finnst oss engan veginn sú trygging, að tvískipta þinginu, að það sé tilvinnandi fyrir vafninga þá, tímatöf og kostnað, er af henni hlýtur að leiða." Húnvetningar hins- vegar töldu víst að Alþingi héldi fast við það að Alþingi yrði skipt í tvær málstofur þegar það yrði lög- gjafarþing, „því trygging sú, er það veitir fyrir heppilegum og réttum úrslitum málanna er meira virði en sá kostnaðarmunur, er þar af kann að leita. Kostnaðaraukinn getur heldur ekki orðið mikill, ef jafn- margir verða þingmenn, hvort ein eður tvær eru málstofurnar og þing- ið stendur jafnlangan tíma." Hún- vetningar lögðu aftur á móti áherslu á að efri deildin yrði öll kosin af þinginu í heild sinni. Langsótt hugmynd Tillögur íslendinga 1867 um skiptingu þingsins eiga sér tvær fyrirmyndir, um skipan konungs- kjörinna þingmanna var litið til grundvallarlaga Dana. Hins vegar viku þær frá danskri skipan að því leytinu að þær gera ráð fyrir að sameinað þing veldi helming þing- manna efri deildarinnar. í því efni voru grundvallarlög Norðmanna frá 1814 fyrirmyndin. Hin norska skip- an er aftur á móti tekin eftir stjórn- arskrá Bataviska lýðveldisins svo- nefnda í Hollandi á óróaárum frönsku stjórnarbyltingarinnar og Napóleónstimanum um aldamótin 1800. E.t.v. hafa Hollendingar haft hliðsjón af stjórnarskrá -Suður- Karolínu í Bandaríkjunum frá 1776 en sú skipan var reyndar þar aflögð árið 1790. Stjórnin lagði fram stjórnlaga- frumvörp bæði 1869 og 1871 tók upp tillögur íslendinga hvað snerti skiptingu Alþingis í deildir þótt hún féllist ekki að .önnur atriði. Ekki tókst samkomulag milli stjórnar og Alþingis um stjórnskipan landsins en Alþingi endurnýjaði samþykkt sína um deildarskipt þing 1869, 1871 og árið 1873. Það ár lagði stjórnin ekki fram neitt stjórnlaga- frumvarp en á þinginu var lagt fram og samþykkt sérstakt stjórnar- skrárfrumvarp sem gerði ráð fyrir tvískiptu þingi. Allir fulltrúar skyldu vera þjóðkjörnir en þing- menn efri deildarinnar skyldu þó vera eldri en 40 ára en kjörgengis- aldur var þá 30 ár. Þingmenn hafa varla gert sér miklar vonir um að konungur og stjórnvöld myndu fall- ast á þetta frumvarp og gerðu því tillögur til vara að ef konungi eigi þóknaðist að staðfesta stjórnarskrá þessa, myndi hann allra mildilegast gefa Islandi að ári komanda stjórn- arskrá, er veiti Alþingi fullt löggjaf- arvald og fjárforræði. Eins og menn höfðu gert ráð fyrir sáu konungur og stjórnvöld sér ekki fært að samþykkja frum- varp Alþingis eins og það lá fyrir en varatillögurnar þóttu ekki frá- leitar; 5 janúar 1874 undirritaði konungur stjórnarskrá um hin sér- staklegu málefni íslands. Og var Alþingi þar með skipt í deildir sem störfuðu fram til 31. maí 1991. Ert þú orðin(n) 17 ára og VILTU STARFA I HJÁLPARSVEIT? Hjálparsveit skáta í Hafnarfirði verður með kynningarkvöld miðvikudaginn 2. október kl. 20.00 í húsi Hjálparsveitarinnar við Hraunvang.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.