Morgunblaðið - 08.11.1992, Blaðsíða 10

Morgunblaðið - 08.11.1992, Blaðsíða 10
¦ £.., A - 10 >•. ,rt HDUAiiUW^Ua aiUA.UlKUOHOÍ/, MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 8. NÓVEMBER 1992 eftir Urði Gunnarsdórtur. Teikning: Halldór Baldursson EKKERT kerfi er svo fullkomið að á því sé ekki að finna neinar brotalamir. Kerfiskafarar hafa yfirleitt einhver ráð með að finna leiðir til að leika á kerfið og oft renna svikin í gegn án þess að nokkur taki eftir þeim. Kerfissvik við- gangast nánast alls staðar og það eru ekki bara glæpamenn irnir sem þau stunda, almenningur lætur ekki sitt eftir liggja. I kjölfar þeirrar umræðu sem skapast hefur vegna aðgerðaheilbrigðisráðherra gegn foreldrum sem skráð hafa sig einstæða til að verða sér úti um aukatekjur og rétt til dagvistunar, má velta fyrir sér fleiri dæmum um það þegar spilað er á kerfið. Þeir sem stunda kerfissvik eru langoftast að stela frá sjálf- um sér, þar sem þeir svíkja fé út úr sameiginlegum sjóðum landsmanna. Sumir telja sig í fullum rétti til þess, þar sem „kerfið" hafi brugðist þeim, aðrir gera það af illri nauðsyn, enn aðrir eru í leit að skjótfengnum gróða. Og hversu einkennilega sem það kann að hljóma, leggja sumir það á sig að ljúga fyrir fáeinar krónur. Krónur, sem skipta varla nokkurn mann sköpum. Þá má einnig velta því fyrir sér hvort svik skipti máli? Ekki er nokk- ur leið að gera sér grein fyrir því hversu miklir fjármunir eru sviknir út árlega en ljóst er að þeir eru gríðarlegir ef allt er talið saman. Slíkt hlýtur að leiða af sér að gjöld í sameiginlega sjóði eru hærri en ella eða að kerfið hefur úr minnu að spila. Og því kemur það öllum við ef spilað er á kerfið. Röng skráning hjúskaparstöðu Heilbrigðisráðherra hefur nú skorið upp herör gegn þeim sem skráð hafa sig einstæða foreldra en eru í sambúð. Verður þeim sem þetta hafa stundað gefinn frestur til áramóta til að leiðrétta skrán- ingu, að öðrum kosti verður þeim gert að endurgreiða það sem of- greitt var og auk þess tvöfalda þá upphæð í sekt. Það er ljóst að þessi aðgerð hefur mælst vel fyrir hjá stórum hópi fólks, sem telur órétt- mætt að aðrir séu að hafa fé úr sameiginlegum sjóðum landsmanna og hafi auk þess forgang, t.d. um dagheimilisplass, ef þeir segja ekki rétt til um hjúskaparstöðu sína. Enda voru ábendingar fyrrnefnda hópsins kveikjan að aðgerðum ráð- herra. Enn er of skammur tími liðinn frá tilkynningu heilbrigðisráðherra, til að hægt sé að segja nokkuð tiJ um árangurinn. Dögg Pálsdóttir, skrifstofustjóri í heilbrigðisráðu- neytinu er formaður nefndar, sem vann nefndarálit það sem heilbrigð- isráðherra byggði tillögur sínar á. Hún segir nefndina þegar hafa fengið vísbendingar um að umræð- an hafi ýtt við mörgum, bæði þeim sem skráð hafa sig ranglega og öðrum sem mótfallnir eru slíkum aðferðum..„Við vinnum nú að full- um krafti við að fylgja skýrslunni eftir, m.a. munu skattayfirvöld, Hagstofan og Tryggingastofnun ræða hvérnig eftiriit verður hert. En það er enn allt of snemmt að segja til um árangurinn." „Sú umræða sem fór af stað í sumar og haust, hefur stórfjölgað tilkynningurn um foreldra í sam- búð," segir Ágúst Þór Sigurðsson, lögfræðingur hjá Tryggingastofn- un. Hann hefur þó ekki tölur hand- bærar enda eru tilkynningarnar enn að berast inn. „Það er ómögulegt að segja til um umfang rangrar skráningar eða hversu mikla fjár- muni er um að ræða. Ég tel þó ljóst að þeir sem slíkt stunda séu fjöl- margir. Ef tekið er sem dæmi að einn af hverjum átta- fái ranglega mæðra- eða feðralaun, sem ég tel ekki ofreiknað án þess að ég geti fullyrt nokkuð, nemur nú upphæð um 100 milljónum en mæðra- og feðralaun á síðasta ári námu tæpum 770 milljónum," segir Ágúst. Leikið á námslánakerfið Meðal námsmanna Ieynist mis- jafn sauður í mörgu fé, rétt eins og annars staðar. Fyrir kerfisbreyt- ingu á síðasta ári var talið nokkuð um það að námsmenn létu skrá sig sem leigjendur þótt þeir byggju í heimahúsum, „skildu" við maka sína til að tekjur þeirra síðarnefndu iækkuðu ekki lánið, að sumir náms- menn áætluðu of lágar tekjur á sig og að nokkrir þeirra skiluðu ekki inn neinum gögnum um náms- árangur, þrátt fyrir að þeir hefðu fengið námslán. Með kerfisbreyt- ingunni er talið að töluvert hafi dregið úr slíku, þó erfitt sé að full- yrða nokkuð. Nú verða námsmenn á leigu- markaðnum að skila inn vottorði frá skattinum um að þeir séu leigj- endur. Námslán eru greidd út eftir á, þegar sýnt hefur verið fram á námsárangur. Þeir sem áætla of miklar tekjur á sig fá bónus; 5% þess sem var ofáætlað en þeir sem vanáætla tekjur, eru sektaðir um 5% þeirrar upphæðar sem munaði á tekjuáætlun og tekjum. Meðal þess sem bendir til þess að einhverjir hafi skráð sig ranglega hjá LÍN má nefna að á skólaárinu 1990/1991 voru um 20% einstak- linga í námi skráð í foreldrahúsum en eftir að reglur voru hertar og lánshlutfall þeirra hækkað um 20%, fjölgaði þeim í 34% á næsta skóla- ári. Þá hafa undanfarin tvö ár um 60 milljónir farið í ofgreidd lán, sem erfitt hefur reynst að innheimta. Á Barnabæturnar, mæðra- og feðralaunin, dagvistunarrýmin, námslánin, félagslega aðstoðin, skatturinn og tryggingakerfið eru meðal þess sem kerfiskafararnir svindla á þessu hefur nú verið ráðin bragar- bót. Að síðustu má nefna að hjá lánasjóðinum er talið að alls hafí nokkur hundruð manns fengið lán án þess að skila inn neinum gögnum um námsárangur. Sviknar út atvinnuleysisbætur Þeim sem vilja leika á kerfið er ekkert heilagt og í öllum þeim fj'ölda Y sem nú eru atvinnulausir, er að finna einn og einn svartan sauð. Á Ráðningarskrifstofu Reykja- víkurborgar koma þeir sem atvinnu- lausir eru til skráningar. Gunnar Helgason, forstöðumaður, segir skrifstofuna beita sér fyrir því að ráða fólk í vinnu. Þeir sem ekki fá vinnu, skrá sig til atvinnuleysisbóta og í því felst að þeir verða að fá upplýsingar frá atvinnuveitenda um hvað þeir hafa unnið marga klukku- tíma í dagvinnu sl. 12 mánuði, því lágmarksbætur miðast við 425 vinnustundir en hámarksbætur við 1.700. Einnig er skylt að vera full- gildur meðlimur í stéttarfélagi auk annarra ákvæða varðandi aldur o.fl. „Langstærstur hluti fólks er niður- brotinn vegna þess að það hefur misst vinnuna. í erfiðu árferði reyn- ir fólk að bjarga sér á allan mögu- lega hátt og ef til vill er ein leiðin sú að ná sér í atvinnuleysisbætur án þess að eiga á því rétt. Megin- þorri fólks fagnar því að fá vinnu en alltaf eru einhverjir sem geta hugsað sér að vera á atvinnuleysis- bótum. t.d. vegna aldurs, heilsu- fars, heimilsástæðna ofl," segir Gunnar. 114 úthlutunarnefndir félaga og félagasambanda úrskurða um um- sóknir um atvinnuleysisbætur. Pét- ur Sigurðsson, formaður stjórnar - TRYGGINGASVIK „FÓLK REYNIR ævinlega að fá sem mest út úr tryggingafélögunum, það hefur enga samúð með þeim, finnst félögin jafnvel eiga það skilið að punga sem mestu út. Ég er ekki frá því að afstaðan til „kerfisins" sé ögn mildari." Svo fórust lögfræðingi einum orð og víst er að tryggingafélögin taka undir með honum. „Hugsunarhátturinn er sá að tryggingafélögin hafi alveg efni á að borga, sama hugsun og er gagnvart ríkinu," segir Ingvar Svejn- björnsson, lögfræðingur hjá Vátryggingafélagi ís- lands. I sama streng tekur Arinbjörn Sigurgeirsson son rannsóknarfulltrúi hjá Sjóvá-Almennum. Ingvar segir þess fá dæmi að tryggingasvik sannist, enda sé það í langflestum tilfellum erfítt. Yfirleitt sé tjónþolinn einn til frásagriar og telji tryggíngafélag- ið að um svik sé að ræða, standi orð gegn orði. „Svik þekkjast í öllum greinum trygginga en algengust eru þau í farangurs- og bílatryggingum. Fyrir skömmu féll t.d. dómur í máli tveggja manna sem höfðu falsað tjónaskýrslur og hlutu þeir fangelsisdóm. Mál af svipuð- um toga var nýlega kært til rannsóknarlögreglu." Þess eru dæmi að fólk hafí kveikt í að ásettu ráði; í húsum, bátum og bílum. Einnig að fólk tryggi sig á fleiri en einum stað en það er löglegt, ef ekki er hægt er að meta það sem tryggt er til fjár, t.d. líf- eða slysa- tryggingar. Skemmist eða eyðileggist hlutir sem metn- ir verða til fjár, á fólk ekki rétt á hærri bótum en sem nemur andvirðinu. Arinbjörn segir að nú orðið sé meiri vinna lögð í að skoða hvert tilvik áður en tjón séu greidd út, t.d. dæmis séu engin brunatjón á bílum og fleiri verðmæt- um gerð upp fyrr en sérstök rarinsókn hefur farið fram. Þetta sé vegna þess að talið sé líklegra að óheiðarlegt fólk reyni frekar að fórna bíl en t.d. heimili sínu í von um tryggingabætur. Nýtt að dómskérfið fjalli um tryggingasvik Arinbjörn segir tryggingasvik vera allt frá því að fólk skáldi upp atburði, til þess að það nýti sér slys til hins ýtrasta, fái meira en því beri. Þeir sem vinru' við rannsókn á tryggingasvikum reki sig á allt frá smásvindli til umfangsmikilla svika. Ef grunur vaknar hjá starfsfólki tryggingafélaga um að verið sé að hafa af þeim fé, er eins víst að við,- komandi tjónþola sé sagt upp tryggingu. Slíkt er þó ekki gert nema víst þyki að óheiðarlega sé staðið að málum. Tryggingasvik eru ekki kærð til rannsóknarlög- reglu nema fyrir liggi rökstuddur grunur um svik. Arinbjörn segir það tiltölulega nýtt að dómskerfið fjalli um tryggingasvik en það hefur færst í vöxt og nokkrir refsidómar gengið á síðustu árum. Sjóvá- Aj- mannar óskar opinberrar rannsóknar á um tíu málum á _ari. Slysatryggingar hafa löngum reynst tryggingafélög- unum erfiður ljár í þúfu. Svo virðist sem meiðsli á fólki. í bílslysum hafi færst í vöxt, sér í lagi hvað yarðar.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.