Morgunblaðið - 08.11.1992, Blaðsíða 18

Morgunblaðið - 08.11.1992, Blaðsíða 18
18 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 8. NOVEMBER 1992 r ROM Hilmar Kristjánsson rœöismaour er ffluttur heim f rá Suour-Af riku par sem stjórnmálaleg upplausn og ef nahags- kreppa ógnar ff ramtió landsins. BRENNUR eftir Guðna Einarsson Hilmar Kristjánsson ræðismaður er snúinn heim frá Suður-Afríku eftir nærri þriggja áratuga fjar- veru. Hann undi sér vei í þessu umrædda og fordæmda landi, þrátt f yrir aðskilnaðarstefnu og ýmsar róstur. Hilmar hefur löng- um verið óf eiminn við að lýsa vafningalausum skoðunum sinum á mönnum og málefnum. Því legg- ur ræðismaður íslands í Jóhannes- arborg áherslu á að hér lýsi hann sínum einkaviðhorfum. Eg ákvað að flytja til útlanda og eftir að hafa skoðað mig um komst ég að því að ekki væru nema sjö lyðræðisríki í heiminum sem höfðu tiltölulega frjálst efnahagskerfi. Mörg af lýð- ræðisríkjunum voru ákaflega „sósíal- iseruð". Valið stóð á endanum á milli S-Afríku og Ástralíu. Ég valdi S-Afríku, ákaflega fallegt og þægi- legt land. Þar buðust tækifæri og að mörgu leyti frjálst efnahagskerfi, þótt ríkið væri með puttana í ýmsu, enda er ekkert land með öllu laust við ríkisafskipti. Það vill svo skemmtilega til að ég fór frá London á skipi til Suður-Afríku 4. nóvember 1964 og kom aftur frá London 4. nóvember 1992. Þessi útivist varaði í nákvæmlega 28 ár. Aðskilnaðarstefnan liðin undir lok Suður-Afríka hefur breyst mikið frá því ég kom þangað fyrst. Þá voru svertingjar bara vinnumenn, hvergi í störfum sem skiptu ein- hverju máli. Þarna bjó í sama landi fólk úr gamla heiminum og fólk úr þrið^'a heiminum, sem var vanhæfara og kunni ekki til verka. Hinir hvítu sátu í sérhæfðum störfum og stjórn- uðu, með betri laun og lífshagi. Auð- vitað hugsaði maður um aðskilnaðar- stefnuna og mögulegar afleiðingar hennar. Ég komst að þeirri niður- stöðu að ekki væri nein hætta á ferð- um meðan svertingjarnir litu upp til hvíta fólksins, líkt og börn til for- eldra. Eins óttast ég ekki ástandið eftir að svarta fólkið hefur náð full- kominni jafnstöðu við þá hvítu. Það er umbreytingarskeiðið sem ég ótt- ast, þegar þeir halda að þeir geti án þess að geta. Þrátt fyrir aðskilnaðarstefnuna streymdu svertingjar frá öðrum Afr- íkuríkjum til vinnu í S-Afríku. Lífs- kjör og möguleikar hafa verið svo miklu betri þar en annars staðar. í S-Afríku búa um 5% Afríkubúa en þar eru framleídd 70% af öllu raf- magni í álfunni, 60% af járnbrautum Afríku eru í S-Afríku, sama hlutfall gildir um bílaeign. Það er næstum sama á hverju þú tekur í álfunni, þá eru 60- 70% af því að finna í S-Afríku. Ég hef alltaf haft lúmskt gaman af því þegar heimurinn tjáir meðaumkvun sína með kjörum svartra í S-Afríku að 60% af öllum háskólamenntuðum svertingjum í Afríku er að finna þar í landi. Eng- inn vorkennir hinum 95% sem búa után S-Afríku við miklu verri kjör. Utanríkisráðherra S-Afríku, P. Bot- ha, hélt einu sinni fund með svertin- gjaleiðtogum í Bandaríkjunum. Þá kom fram að bandarískir blökku- menn nutu ekki sömu opinberu hjálp- ar til húsbygginga eða menntunar og svartir í S- Afríku. Ekki var held- ur sambærilegur stuðningur við svarta sem vildu fara út í atvinnu- rekstur og í S-Afríku. Heimurinn hefur aldrei viðurkennt þetta. Fólk sem ekki þekkir til heldur gjarnan að opinbert kynþáttahatur ríki milli hvítra og svartra. Yfirleitt komast flestir vel af við fólk af öðrum kyn- þáttum. Aðskilnaðarstefnan skil- greindi reglur um umgengni og hvaða réttindi hver hafði. Svartir máttu ekki sækja hvíta skóla, flytja í hvít íbúðarhverfi og ýmislegt ann- að. Nú er ekkert eftir opinberlega af aðskilnaðarstefnunni (apartheit). Öll lög sem takmörkuðu réttindi svartra hafa verið <numin úr gildi. Jafnræði ríkir varðandi búsetu, skólagöngu og viðskipti. Eitt af helstu vandamálunum var að svert- ingjar tóku ekki þátt í viðskiptalíf- inu. Stjórnvöld hafa varið miklu fé í að styðja þá til að stofna smáfyrir- tæki. Áður þurfti leyfi til að selja varning úti á götum, en nú er allt fullt af svörtum götusölum, mörgum kaupmönnum til sárrar armæðu. Afrískur hugsunarháttur Það er erfitt fyrir vesturlandabúa að skilja hugsunarháttinn í Afríku. Svertingjarnir hafa búið við átthaga- kerfí og ættarveldi. Höfðinginn hefur alltaf rétt fyrir sér. Jafnvel í lýðræð- islegum kosningum fylgja þeir ættar- höfðingjanum, hans atkvæði ræður í raun. Það eru 66 ríki í Afríku og lýðræði hefur ekki komist almenni- lega á í neinu þeirra, það er helst að Botswana komist nálægt því að vera lýðræðisríki. Það er ekki hægt að breyta Afríku úr gamla átthaga- og ættflokkakerfinu í vestræna lýð- ræðishefð með einu pennastriki. { Afríku, að undanskilinni S-Afr- íku, gengur allt kerfíð á mútum. Ég var að selja glugga í stórhýsi í An- gola. Þeir sem byggðu húsið sögðu mér að þeir reiknuðu með því í fjár- hagsáætlun að 20% af kostnaði færi í mútur. Um leið og svertingjarnir komast til valda notfæra þeir sér valdastöðuna sjálfum sér til fram- dráttar. Oliver Tambu, forseti Af- ríska þjóðarráðsins (ANC) meðan Mandela sat í fangelsi, var að flytja í villu sem kostar þrjú milljón rönd, sem er um 60 milljónir króna. Hafa ber í huga að húsnæði í S-Afríku kostar fjórðung af því sem það kost- ar hér. Stjórnmálin eru flókin Þarna er að fínna allt litrófið í pólitík, öfga til hægri og vinstri og allt þar á milli. Auk þess blandast ættflokkaátök og þjóðernisviðhorf mjög inn í stjórnmálaumræðu. Er- lendína dóttir mín lærði lögfræði í S-Afríku. Auk ríkislaganna þurfti hún að læra ættbálkalög, því hver Hilmar Krisfjánssoii segir vanda- málin í S-Afríku svo flókin, að lausn sem allir sætti sig við verði vandfundin, ef hún þá finnst. ættbálkur hefur eigin lög sem gilda á yfirrráðasvæði þeirra. Zulumenn eru fjölmennasti ættbálkurinn með sjö milljónir íbúa. Zulumenn leyfa fjölkvæni og eiga upp í átta konur hver. Buthelezi er pólitískur leiðtogi þeirra, svo hafa þeir einnig kóng. Nelson Mandela er aftur af Xhosa ættbálki 6g þeir eru mjög áberandi í Afríska þjóðaráðinu. Reyndar eru fleiri ættbálkar, Indverjar og hvítir þar með í flokki. Það eru margir ólík- ir aðilar í Afríska þjóðarráðinu, hóf- samir og róttækir, skynsamir og þröngsýnir. Zulumenn og Xhosar hafa deilt í aldir, það deyja mörg þúsund manna á hverju ári í ætt- flokkaátökum. DeKlerk hefur reynt að leysa þessi mftl með samningum en Mandela neitar að tala við Bhut- elezi, forystumann Zulumanna. Enn ein öfgahreyfingin eru Verndarsam- tök afríkaana (AWB), hvítra manna sem eru afkomendur gömlu Búanna, þau segjast hafa 10 þúsund manna lið velþjálfaðra manna undir vopnum. Verndarsamtökin hafa farið fram á að fá heimaland fyrir hvíta menn í mestu eyðimörk landsins. Þar ætla þeir að rækta upp og stunda landbún- að. S-afrísk stjórnvöld hafa stofnað svonefnd heimalönd, þar sem svert- ingjaættb'álkar eiga búsetu. Sum Morgunblaðið/Sverrir heimalöndin hafa staðið sig mjög vel, til dæmis Bophuthatswana, önn- ur eru ekki á setjandi. Það er ein- kennandi fyrir íbúa heimalandanha að íbúarnir eru yfirleitt hreyknir af þeim. Margir ættarhöfðingjar vilja að komið verði á kerfi, líkt og í Bandaríkjunum, þar sem mikil sjálfs- stjórn er á hverju svæði. DeKlerk er einnig sömu skoðunar og það er sterk hreyfing í þessa átt. Mandela vill það hins vegar ekki því fyrir honum vakir það eitt að ná völdum. Hann er kommúnisti sem hefur eng- an áhuga á að koma á lýðræði. Flokk- ur hans myrðir miskunnarlaust þá sem eru í andstöðu við Afríska þjóð- arráðið, þeir hafa myrt um 1000 af framámönnum Zulumánna undan- farin tvö ár. Nú neitar Afríska þjóð- arráðið að halda áfram samningavið- ræðum nema Zulumenn verði af- vopnaðir. Vopn Zulumanna eru spjót og leðurskildir. Á sama tíma er MK-hersveit Afríska þjóðarráðsins vopnuð AK-47 hríðskotarifflum og ófeimin við að nota þá. Xhosarnir hafa aðsetur í heimalöndunum Ciskei og Transkei. Nýlega hafa verið gerð- ar byltingar í þremur heimalöndum. í Venda og Transkei náði Afríska þjóðarráðið völdum, en í Ciskei er við völd andstæðingur Afríska þjóð- arráðsins. Um daginn fór Afríska þjóðarráðið í mótmælagöngu í Ciskei, og hún endaði með blóðbaði. Þarna fer fram miskunnarlaus valdabarátta og skiptir engu hvar hún kostar. Mandela talar mikið um lýðræði,

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.