Morgunblaðið - 08.11.1992, Blaðsíða 22

Morgunblaðið - 08.11.1992, Blaðsíða 22
4 22 MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 8. NÓVEMBER 1992 Hugvitsmennirnir í Arteigi framleiða heimilisrafstöðvar til útflutnings MTIIUIh H lutir í vatnstúrbínu sem smíðaðir eru á Vélaverk- stæðinu í Árteigi. VAR viriíjm bæjarlækmrms eftir Sigurð Pétur Björnsson „UPPHAFIÐ var virkjun bæjarlæksins", segir hug- vitsmaðurinn Jón Sigur- geirsson í Arteig í Kölduk- inn. Ásamt sonum sínum framleiðir hann rafstöðvar og flytur út til Grænlands og Færeyja og útflutningur til fleiri landa hefur komið til tals. I Istuttri heimsókn til feðganna að Árteigi í Köldukínn í Suður- Þingeyjarsýslu, varð fréttarit- ari Morgunblaðsins margs vísari um það merka og mikla starf sem unn- ið er á Vélaverkstæðinu að Árteig. Virkjunarárátta frá sjö ára aldrí Jón sagði að snemma hefði orðið hjá sér árátta að nýta afl bæjar- læksins væri og hann hafi haft áhuga fyrir allri tækni frá því hann man fyrst eftir sér. Hann fór sjö ára gamall til Húsavíkur með móð- ur sinn og vissi þá af vatnsaflstöð- inni við Brúarána, sem sá þorpinu fyrir rafmagni. Að þrábeiðni hans fékk móðir hans leyfi til að lofa syninum að skoða þetta undravirki. Eftir þá för fór hann að grúska í því hvernig hann gæti virkjað bæj- arlækinn tíl einhverra nota. Smíð- aði síðan — þá 10 eða 12 ára — að gamni sínu spjaldakall og lét lækinn snúa honum sér til ánægju. Næsta skrefið var að láta lækin snúa smjörstrokknum og það heppnaðist. Þetta þróaðist svo að þá hann byggði íbúaðarhús sitt og konu sinnar Hildar Eiðsdóttur 1945 virkjaði hann bæjarlækinn til að snúa steypuhrærivélinni sem notuð var við bygginguna. Áður hafði hann virkjað bæjarlækinn með lít- £111 stöð, sem framleiddi rafmagn með 6 volta spenni til ljósa fyrir bæjarhúsin og það þróaðist í stöð með 12 volta spennu, og hóf svo framleiðslu og setti upp nokkrar 12 volta stöðvar í nálægum sveit- um. Jón hafði heyrt um Bjarna Run- ólfsson frá Hómi í Landbroti, sem þá var helsti frumherji í smíði heimarafstöðva og að breyta lækj- um í rafmagn til ljósa, eins og Jón orðar það. Áhuginn var mikill en aðstæður ekki fyrir hendi til frekara náms á þessu sviði á skólabekk, en Jón aflaði sér bóka um þessi efni og fyrstu fyrirmyndirnar fékk hann að vatnstúrbínu úr dönsku handbók- inni „Lommerbog for mekanikere" og bók Þórðar Runólfssonar, „ís- Jón Sigurgeirsson og Eiður Jóns- son við heimilisrafstöðina í Ár- teigi sem þeir smiðuðu sjálfír. lensk vatnsvélafræði" hafi verið sér mjög hjálpleg. Með þessari fræðslu hannaði og teiknaði hann sjálfur túrbínur og annað sem til virkjana þurfti eftir formúlum úr þeim bók- um sem hann hafði. Einnig leitaði hann sér fræðslu hjá rafvirkjum og verkfræðingum og minnist hann þá sérstaklega Guðmundar heitins Björnssonar frá Kópaskeri, sem með ánægju hafði veitt honum leið- beiningar og útbúið fyrir hann vinnuteikningar. 70 heimarafstöðvar framleiddar Nú eru komnar frá Árteigi yfír 70 heimarafstövðar með 220 volta spennu víðsvegar um landið án þess að framleiðslan hafí verið auglýst, „Þær hafa auglýst sig sjálfar og það er besta auglýsingin," segir Jón. Fleira var og er smíðað á verk- stæðinu svo sem súgþurrkunarblás- arar, heybyssur og margt fleira til landbúnaðar. í sumar smíðuðu þeir fyrir Sláturhús KÞ á Húsavík, færi- band, sem tekur við kindinni í fjár- réttinni og flytur allt til þess að skrokkurinn er vigtaður. Einnig smíðuðu þeir „gæruafdragara" eftir nýsjálenskri fyrirmynd og er það fyrsta tækið þeirrar tegundar, sem smíðað er hér á landi og þykir hafa gefist vel. Janframt öllu því sem að framan er greint, rak Jón nokk- urn búskap, þrátt fyrir vanheilsu, sem hann hefur lengi átt við að búa. Morgunblaðið/Silii Jón vinnur við heimilisrafsstöð. Vélasnill ingarnir í Árteigi að loknu dagsverki, f.v. Arngrimur, Jón og Eiður. En það sem þegar hefur verið ritað er aðeins forsaga að öðru meira, því hugvitið fylgir ættinni. Jón og Hildur eiga þrjá syni, Eið, sem er lærður rafvirki, Arngrím, lærður vélvirki, og Sigurgeir, bú- fræðing, auk 3 dætra, sem bú sín hafa reist utan heimasveitar, en bræðurnir búa allir á Granastaða- torfunni. Eiður og Arngrímur sjá nú um rekstur verkstæðisins og Sigurgeir um búskapinn, en faðir- inn segist nú orðið lítið gera, enda kominn yfir sjötugt og farinn að heilsu en fylgist þá vel með því sem gert er. Þegar synirnir höfðu lokið námi, komu þeir heim aftur og yfirtóku rekstur verkstæðisins sem alltaf var með aukin verkefni. Þeir stækkuðu heimarafstöðina, sem nú getur framleitt 250 kflóvött, og það er meiri orka en heimamenn þurfa svo þeir hafa getað veitt nágrannabæj- um orku, ef þeirra orka hefur brugðist, sem stundum vill verða síðla vetrar. Útflutningur til Grænlands og Færeyja Með bændaheimsóknum vitnað- ist til Grænlands, að Vélaverkstæð- ið Árteigi framleiddi rafstöðvar, sem vel mundu henta Grænlending- um. Að Árteigi kom svo 1986 nokk- ur hópur Grænlendinga og þar á meðal Þór Þorbergsson, þá ráðu- nauturá Grænlandi, og Kaj Egede þá landbúnaðarráðherra. Með þeim var bóndi, sem byggt hafði stíflu fyrir 10 árum. Hann vantaði vatns- vél og þegar hann hafði kynnt sér þessa íslensku framleiðslu pantaði hann nokkru síðar rafstöð frá Ár- teigi, sem smíðuð var 1987. Eiður fylgdi henni til Grænlands og setti hana þar upp og síðan hafa verið smíðaðar fyrir Grænlendinga tvær rafstöðvar sem Eiður setti upp. Enn liggja fyrir pantanir frá Grænlandi og þeim feðgum líkar vel viðskiptin við Grænlendinga. Árteigsmenn hafa selt eina vél til Færeyja og er hún notuð við fiskeldisstöð í Miðvogi. Færeyingar höfðu fengið sína vitneskju um Árteigsstöðvar frá Grænlandi. Aðspurður segir Eiður að þeir hyggi ekki á neina fjöldaframleiðslu véla sinna eins og er. „Við feðgarn- ir höfum hér nokkra aðstoðarmenn, þá á þarf að halda og þessi rekstur er öruggur eins og er. Við framleið- um vélar og tæki og önnumst við- hald þeirra og ýmsar viðgerðir." Eiður á litla flugvél og flugvöll hef- ur hann gert í túnfætinum og þar komið upp flugskýli. „Ég er fljótur til ferða ef einhver rafstöðva okkar skyldi bila, en sem betur fer er það nú ekki oft." Granastaðir er fornt,býli og út frá því er Árteigur og önnur þrjú býli reist, svo á torfunni eru 5 reisu- leg íbúðarhús, verkstæði og útihús. Heimarafstöðin framleiðir rafmagn fyrir öll þessi býli til upphitunar og annarra nota. Þar er ekki opinn eldur nema á logsuðu eða rafsuðu- tækjum, og eldspýtna er varla þörf „nema þá til að tendra jólakertin" segir Hildur, því enginn ábúenda torfunnar eða heimilismanna kveik- ir þar í sígarettu eða vindli.

x

Morgunblaðið

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.