Morgunblaðið - 13.04.1997, Blaðsíða 10

10 SUNNUDAGUR 13. APRÍL 1997
MORGUNBLAÐIÐ
Farmenn
ívöm
VERÐUR tækniþróun og
fijáls samkeppni á heims-
markaði til þess að íslensk
farmennska líði undir lok? Flest ís-
lensk kaupskip eru nú skráð undir
erlendum hentifánum, leiguskip
með erlendar áhafnir annast stóran
hluta af siglingunum. Talsmenn
stéttarfélaga farmanna benda á að
nýliðun sé nær engin og kominn
sé upp vítahringur; félögin vilji ekki
ráða unga menn nema þeir hafi
reynslu sem á hinn bóginn sé ekki
hægt að öðlast án þess að byija sem
viðvaningar. Fella hefur orðið niður
kennslu á 3. stigi í Stýrimannaskól-
anum, aðsókn minnkar stöðugt.
Undanfarin sjö ár hefur fækkað
um nær helming í stéttinni hérlend-
is. Islenskum skipum hefur einnig
fækkað mikið, úr 40 árið 1990 í
26. Samdráttur í störfum er aðal-
lega vegna tækniframfara, færri
menn þarf til að manna nýtísku
skip. Gámavæðing, ýmiss konar
hagræðing og betri nýting skipanna
hafa gerbreytt rekstrinum. Fyrir
tveim áratugum átti Eimskip 26
skip en á nú aðeins 11 þótt vöru-
magnið hafi aukist um allt að 50%.
Eitt stærsta íslenska gámaskipið,
Brúarfoss, tekur um 1.000 gáma-
einingar en Danir tóku nýlega í
notkun skip sem get-
ur borið um 6.000
gáma. í áhöfn eru
aðeins 13-14 manns,
álíka og á Brúarfossi.
Þetta sýnir vel tækni-
byltinguna en einnig hafa danskar
útgerðir náð hagstæðum samning-
um við stéttarfélög um mönnun.
Verkaskipting yfirmanna hjá þeim
er sveigjanleg.
Ekki hefur verið samstaða hjá
stéttarfélögum farmanna hér um
tillögur til varnar. Heimildarmenn
úr röðum þeirra fullyrða að menn
hafí vegna sundurlyndis misst af
góðu tækifæri í upphafi níunda ára-
íslenskum kaupskipum
og farmönnum hefur
fækkað ört síðustu árin
vegna tækniþróunar og
samkeppni frá sjómönn-
um fátækra þjóða á
heimsmarkaði. Kristján
Jónsson kynnti sér
þessa þróun og varnar-
aðgerðir nokkurra
grannþjóða
tugarins til að semja við útgerðirn-
ar um aukið starfsöryggi.
Eðlileg þróun?
Margt veldur því að nýliðun er
lítil í farmannastétt og sumir heim-
ildarmenn blaðamanns álíta að um
sé að ræða þróun sem geti að vísu
verið sársaukafull en ekki eigi að
sporna gegn. Þetta séu yfirleitt ein-
föld störf sem ekki
krefjist umtalsverðrar
menntunar nema hjá
yfirmönnum. Eðlilegt
sé að manna háseta-
stöður fólki frá fátæk-
um löndum sem grípi fegins hendi
tækifæri til að vinna fyrir mun
hærra kaupi en fáist í heimaland-
inu. Við ættum hins vegar að leggja
áherslu á ný og arðbærari störf en
ekki niðurgreiða þau gömlu.
Spyija má hvort ekki beri að líta
á alþjóðlegar siglingar eins og
hveija aðra þjónustu sem vaxandi
samkeppni og frelsi í heimsverslun
eigi einnig að ná til. Bent er á fram-
leiðslu hugbúnaðar sem dæmi; rek-
ið yrði upp ramakvein ef okkur
yrði meinað að keppa á heimsmark-
aði og bjóða lægra verð þegar við
getum.
Islenskir neytendur kaupa hræ-
ódýra vefnaðarvöru frá láglauna-
löndunum Indlandi og Kína, oft er
hún framleidd í verksmiðjum sem
við myndum kalla þrælakistur.
Hvers vegna ekki að kaupa ódýra
sjómennsku af Filippseyingum og
Pólveijum?
Sjómenn segja á móti að útgerð-
irnar gangi vel og hafi efni á að
greiða þeim gott kaup, Eimskip sé
oft í vandræðum með að koma
hagnaðinum fyrir. Varasamt geti
verið, m.a. vegna mengunarhættu,
að fela útlendingum siglingar hér
við land þar sem þeir kunni ekki
að bregðast rétt við veðurfarinu,
eins og strand Víkartinds sýni. Er-
lendir skipstjórar séu stöðugt að
rekast á lúmsk sker eða bryggjur
í höfnum úti á landi. Illa launaðar,
erlendar áhafnir búi við þrældóm
og séu að krókna úr kulda í íslensk-
um vetrarhörkum.
„Köld hagfræðirök"
Þegar starfsöryggi er í húfi getur
verið erfitt að sætta sig við „köld
hagfræðirök" eins og
einn viðmælandi orð-
aði það. Ymis tilfinn-
ingarök eru nefnd til
og bent á að glæsileg
hefð sé fyrir siglingum
okkar á öldinni. Atvinnulífið verði
fátæklegra ef farmennska líði undir
lok. Margir nefna að íslendingar
hafi glatað sjálfstæði sínu fyrr á
öldum vegna skorts á skipum; ýms-
ir sagnfræðingar efast reyndar um
þau rök.
Það er ekki líklegt að gefist verði
upp baráttulaust en eins og víða
annars staðar á Vesturlöndum eru
íslenskir farmenn nú í vörn.
Tækni og hag-
ræðing fækk-
ar í áhöfn
Barist um
störf á heims-
markaði
„Eigum okkar þátt
í góðri afkomu“
KRISTINN Skúlason er
44 ára gamall bátsmaður
á Stuðlafossi, um 4.100
brúttótonna frystiskipi
sem áður hét Hofsjökull.
Það var áður eign skipafé-
lagsins Jökla en nú Eim-
skips og siglir á milli Nor-
egs og Bandaríkjanna
með viðkomu á Islandi.
Kristinn var árum saman
hjá Ríkisskip meðan þau
voru og hétu og hefur því
fjölbreytta reynslu af siglingum
hér við land og til útlanda. A
Stuðlafossi sigla menn tvo túra
og hafa síðan frí einn túr. Kristinn
segir fjarvistirnar vissulega nokk-
uð langar en starfið sé að öðru
leyti gott og lítið um árekstra yfir-
manna og háseta.
Hann segist ekki í vafa um að
tungumálaerfiðleikar geti valdið
hættu þar sem skipvetjar séu frá
ólíkum löndum en á skipum undir
hentifána eru yfirmenn oft frá
iðnrikjunum en undirmenn frá
þriðjaheimslöndum. „Stundum
getur skipt sköpum hvort menn
skilja strax hvorn annan, það er
einfaldlega ekki tími til að endur-
taka skipanir. Ég vil ekki nefna
dæmi um slys vegna þessa en veit
að þau hafa orðið.“
Kristinn á sæti í stjórn Sjó-
mannafélags Reykjavíkur
og samninganefnd þess.
Hann er lítt hrifinn af hug-
myndum um að beitt verði
niðurgreiðslum á laun far-
manna til að skipafélögin
ráði fremur íslenska far-
menn.
„Við viljum að útgerð-
irnar meti okkar framlag
og taki tillit til þess sem
við höfum gert til að bæta
afkomuna hjá þeim.
Starfsmennirnir á skipunum hafa
átt sinn þátt í því eins og aðrir.
Við borgum skatta hér og það
hlýtur að skipta máli fyrir þjóðar-
hag.
Svo vil ég líka spyija hvað
myndi gerast ef Eimskip, sem skil-
ar hagnaði á hveiju ári og er með
megnið af áætlunarflutningunum,
yrði hyglað með þessum hætti,
með niðurgreiðslum. Myndu
venjulegir skattgreiðendur
kyngja því? Það held ég ekki, ég
vil ekki taka þátt í því.
Það gegnir ef til vill öðru máli
um þau skip sem eru í stórflutn-
ingunum, sigla með mjöl og lýsi
og þess háttar, þau eru í bullandi
samkeppni við erlend félög. Það
er hugsanlegt að það mætti styðja
þau með einhveijum hætti.“
Kristinn
Skúlason
Forræðið
HÖRÐUR Sigurgestsson, for-
stjóri Eimskipafélagsins, seg-
ir að átta af níu skipum þess sem
sigla á íslenskar hafnir séu ein-
göngu mönnuð íslendingum og eitt
að hluta. 'fvö skip sem félagið á
eru í útleigu. Á tveim leiguskipum
Eimskip eru áhafnir að mestu er-
lendar en flestir yfirmenn og þrír
hásetar á útleiguskipunum eru ís-
lenskir.
Fyrir tveim árum sagði stjórnar-
formaður Eimskip, Indriði Pálsson,
að ekki væri síður mikilvægt en
fyrr á öldinni að flutningaþjónusta
til og frá Jandinu væri „að mestu
í höndum íslendinga sjálfra“. Hörð-
ur er spurður hvort aðeins sé átt
við eignarhald á útgerðinni.
„Ég skil ummælin þannig að
forræðið í siglingunum eigi að vera
í höndum íslendinga en útiloka alls
ekki að þetta sé að einhveiju leyti
gert með eriendum áhöfnum. Hér
eru mikilvægustu vöruflutningar til
og frá landinu nú í höndum ís-
lenskra aðila og þannig verður
þetta vonandi lengi en víða erlend-
is er þessi rekstur mun alþjóðlegri."
Skapar tekjur í
þróunarlöndunum
Sjómenn frá þriðjaheimslöndum
og Áustur-Evrópu, sem eru marg-
ir á leiguskipunum, fá að jafnaði
mun lægri laun en starfsbræður
■ y s
JB ***\ iÉ tfgti -
Fimm stéttarfélög
um borð
SAMSKIP reka nú
þijú leiguskip, þar
af tvö undir dönskum
hentifána. Ólafur Ólafs-
son forstjóri vill ekki tjá
sig mikið um þær hug-
myndir sem uppi hafa
verið um að íslensk
stjórnvöld gripu til
verndaraðgerða með nið-
urgreiðslum á launum
innlendra farmanna.
Hann gagnrýnir hins
vegar há stimpil- og þinglýsing-
argjöld hér.
„Annað mál er svo skráning
með tilliti til mannahalds og
reksturs. Þá höfum við í huga
rekstraröryggi gagnvart hætt-
unni á að ekki verði siglt vegna
endalausra verkfalla, einnig
rekstrarkostnað. 12 eða 13
manna áhöfn skiptist núna á
fimm verkalýðsfélög. Það er því
sem næst árlegur viðburður að
eitthvert þeirra fer í verkfall,
Sjómannafélag Reykjavíkur hef-
ur verið lang baráttuglaðast.
Þessar nýju reglur Norðmanna
og Dana, NIS- og DlS-skráning-
in, merkja að menn geta ekki
verið í svona stríðshasar.
Launakostnaður Dan-
anna og Færeyinganna
á leiguskipunum er ekk-
ert minni en væri hjá
íslenskum áhöfnum.
Hins vegar eru vinnutil-
högun og samningar um
þau mál með öðrum
hætti en í samningum
við íslensku félögin.
Þetta má ekki verða allt
of dýrt fyrir útgerðina,
ég á við alls konar frí
og álagsgreiðslur, vinnu í heima-
höfn og fleira.
Lengsti lestunar- og losunar-
tíminn er besti tíminn til að dytta
að skipunum en þá fara allir
heim til sín samkvæmt íslensku
samningunum nema greitt sé
aukalega. Við þurfum meiri
sveigjanleika í vinnutilhögun og
við þurfum eitt verkalýðsfélag
um borð í staðinn fyrir innbyrðis
þrætur sem bitna á okkur.
Það er verið að gera þær kröf-
ur til atvinnulífsins að fyrirtæki
sameinist, verði öflugri og skil-
virkari en verkalýðsfélögin hafa
nánast ekkert gert í þessum efn-
um. Við líðum fyrir skort á skil-
virkni þessara aðila.“
Ólafur
Ólafsson
í höndum Islendinga
þeirra frá iðnríkjununum.
„Mér finnst ég ekki þurfa
að veija þetta siðferðis-
lega,“ segir Hörður. „Þetta
er alþjóðlegur markaður,
menn fara og leita að ódýr-
ustu skipunum og mann-
aflanum sem er annars
staðar en í Bandaríkjunum
og Vestur-Evrópu. Við
erum að hjálpa til við að
skapa tekjur í þróunarlönd-
unum. Fólkið sem er í þess-
um alþjóðlegu siglingum fær þar
í flestum tilvikum miklu betri kjör
en það fengi heima hjá sér þar sem
yfirleitt eru í boði illa launuð störf
eða engin vinna.“
Stefna Eimskips hefur verið að
yfirleitt séu íslendingar á áætl-
unarskipunum. Hörður segir að-
spurður að endurskoða yrði þessa
stefnu ef samkeppnishæfninni á
þessum leiðum yrði verulega ógn-
að af keppinautum sem væru með
lægri launakostnað, þ. e. láglauna-
menn í áhöfn.
Stjórnvöld á hinum Norður-
löndunum hafa reynt að vernda
eigin farmannastétt með sérstakri
skráningu, skattfrelsi og beinum
styrkjum. Hörður er spurður um
afstöðu sína til þessara lausna.
„Við höfum eiginlega dregið
svolítið lappirnar í þessum málum
og auk þess hefur ekki verið sam-
staða milli félaga yfir-
manna og Sjómanna-
félags Reykjavíkur um
þetta. En ef við hefðum
gengið í þetta hefðum við
lent í því sem hefur lengi
þjakað Eimskipafélagið.
Það hafði ákveðin skatta-
hlunnindi og var enda-
laust velt upp úr því.tiÉg
hef ekki áhuga á að vera
í þessari stöðu og þurfa
að réttlæta það í eín-
hverri Þjóðarsál að við fáum niður-
greiðslur úr ríkissjóði.
Annað mál er að við höfum lagt
áherslu á að lækka þurfi hér þing-
lýsingar- og stimpilgjöld sém
greidd eru við kaup á nýjum skip-
um. Við skráum nú skipin okkar
í útlöndum, öll nema Brúarfosé og
Stuðlafoss, vegna þess að skráh-
ingin er miklu ódýrari þar. Við
höfum ýtt mjög á stjórnvöld í þessu
máli en aldrei fengið nein svör.“
Hörður segist ekki telja að sigl'
ingar erlendra farmskipa við land-
ið auki slysa- og mengunarhættu.
„Þegar við eigum samskipti við
útlend skipafélög veljum við ein-
göngu mjög trausta aðila. Þetta
eru menn sem gera út flota um
allan heim með ágætum árangri
og njóta virðingar. Yfirleitt gengur
þetta vel en það geta alltaf orðið
óhöpp.“
Hörður Sig-
urgestsson