Morgunblaðið - 22.10.1997, Blaðsíða 26

26 MIÐVIKUDAGUR 22. OKTÓBER 1997
MORGUNBLAÐIÐ
LISTIR
Ljóð Snorra Hjartar-
sonar gefin út mynd-
skreytt í Þýskalandi
Hannover. Morgunblaðið.
Kekkonen
og Kreml
SOVÉTSTJ ÓRNIN gerði ráð
fyrir þvi á dögum Kóreustríðsins
að svo gæti farið að Finnland
skipaði sér í sveit með Vestur-
veldunum. Þetta fullyrðir dr.
Kimmo Rentola í nýrri bók sinni,
Svo kalt að það brennur, sem
komin er út hjá bókaforiaginu
Otava. Undirtitill bókarinnar er
„Kommúnistar, Kekkonen og
Kreml“ og fjallar hún nánast um
stefnu Sovétstjómarinnar í Finn-
landsmálum á þremur tímabilum
fráámnum 1947-1958.
Á fyrsta tímabilinu var litið
á Finnland sem hugsanlegt al-
þýðulýðveldi. Á dögum Kóreu-
stríðsins upp úr 1950, þegar
tortryggni Stalíns vegna
meintra ofsókna fór sívaxandi,
var talið viðbúið að Finnland
yrði óvinaríki Sovétríkjanna.
'Eftir dauða Stalíns tóku Kreml-
verjar að líta á Finnland sem
hugsanlegan bandamann. Sov-
éska leyniþjónustan fær mikið
rúm í bókinni. Rentola hefur
haft aðgang að skjölum í
Moskvu þar sem hann hefur
bæði kannað skjalasöfn flokks-
ins og utanríkisráðuneytisins.
Þar að auki hefur hann leitað
í skjölum finnska kommúnista-
flokksins, Urho Kekkonens og
öryggislögreglunnar. Rentol
sviptir nú einnig hulunni af því
frá hveijum í æðstu stjórn
kommúnistaflokksins finnska
öryggislögreglan fékk upplýs-
ingar. Það var Veikko Hauhia,
sem lengi var framkvæmda-
stjóri skipulagsmála í flokkn-
um. Kekkonen forseti fékk
vitneskju sína um hvað Sovét-
stjórnin ætlaðist fyrir að veru-
legu leyti úr skýrslum öryggis-
lögreglunnar sem einatt byggð-
ust á upplýsingum Hauhia.
FYRIR skömmu gaf útgáfu-
fyrirtækið Kleinheinrich í
Miinster í Þýskalandi út
listaverkabók með vatnslita-
myndum eftir þýska myndlistar-
manninn Bernd Koberling.
Myndirnar vann Koberling á Is-
landi á síðustu tveimur árum
undir áhrifum af ljóðum Snorra
Hjartarsonar. I bókinni birtast
um fimmtíu af ljóðum Snorra
bæði á þýsku og íslensku, ljóða-
flokkarnir Á Gnitaheiði, Lauf og
sljörnur og Hauströkkrið yfir
mér en einnig nokkur eftirlá-
tinna ljóða hans í þýðingu Franz
Gíslasonar og Wolfgangs Schif-
fers en þeir hafa þýtt fjölda ís-
lenskra bóka á þýsku. Bókin er
í stóru broti, innbundin og prent-
uð á þykkan vandaðan pappír og
öli hin veglegasta. Umsjón með
útgáfunni hafa Gert Kreutzer
prófessor við norrænudeild Há-
skólans í Köln. Titill bókarinnar
er jafnframt titill eins ljóðanna,
Brunnin flýgur álft. í eftirmála
fjallar Gert Kreutzer ítarlega um
ævi Snorra og setur verk hans í
þjóðfélagslegt samhengi.
Útgefandinn, Joseph Klein-
heinrich, sagði hugmyndina vera
komna frá Gert Kreutzer. „Snor-
ri Hjartarson skrifar, að mínu
mati, heimsbókmenntir en er
með öllu óþekktur í Þýskalandi,"
sagði Kleinheinrich. „Mér fannst
síðan tilvalið að Bernd Koberling
skreytti bókin og nú er hún loks-
ins komin út. Eg Iagði sjálfur
stund á norræn fræði meðal ann-
ars í Kaupmannahöfn og þekki
Snorra úr náminu. Ég komst svo
að því að það er ekkert til eftir
hann í þýskri þýðingu, eins og
svo marga íslenska höfunda, og
þetta varð síðan til þe§s að ég
ákvað að stofna útgáfufyrirtæki
þar sem áherslan er á norrænar
bókmenntir." Meðal þess sem
Kleinheinrich í Miinster hefur
gefið út af íslenskum bókmennt-
um má nefna Hjartað býr eitt í
helli sínum, eftir Guðberg Bergs-
son og Grámosinn glóir, eftir
Thor Vilhjálmsson.
LISTMÁLARINN Bernd Ko-
berling hefur dvalið lang-
dvölum á Stakkahlíð við
Loðmundarfjörð undanfarin
tuttugu ár og gerði þar, eins og
áður sagði, 46 vatnslitamyndir
við ýmis ljóð Snorra Hjartarson-
ar. „Ég verð að viðurkenna að á
íslandi hef ég látið lítið fyrir mér
fara og tekist einn á við náttúr-
una fyrir austan. Ég hef Iítið les-
ið af íslenskum bókmenntum
enda verð ég að játa að enn les
ég ekki íslensku nógu vel þó ég
skilji talsvert. En ég vissi hver
Snorri Hjartarson var. Það var
þó fyrst þegar Joseph Klein-
heinrich sendi mér þýdd ljóðin
að ég fór að fást við þau af al-
vöru. Þau höfðuðu strax til mín
og eftir að ég kom til baka til
Þýskalands, að einni Islandsdvöl-
inni lokinni, og sýndi útgefand-
anum verkið þá var ég alltaf að
uppgötva nýjar víddir i ljóðun-
um. Og það merkilega var að
mér fannst ég alltaf þurfa að
mála meira, en í Berlín gat ég
það ekki. Ég varð að fara til Is-
lands. Ég var líka lengi í vafa
um að geta gert þessum textum
skil í mynd, en þegar ég sé bók-
ina núna þá er ég sáttur. Ég lít
á þetta verk sem eitt það mikil-
vægasta sem ég hef gert.“ Bernd
hefur ekki áður fengist við
myndskreytingar á textum og í
þessu tilfelli er heldur varla
hægt að tala um skreytingar
heldur miklu frekar um túlkanir
hans á textanum í myndum.
Bernd segist hafa fengið mikið
út úr þessari vinnu sem Iistamað-
ur og hyggur á frekari vinnu í
þessum dúr. „Það er til bók eftir
ungt íslenskt skáld sem ég met
mikils og annað eldra sem ég
mundi gjarnan vilja túlka í mynd-
um og ef Kleinheinrich heldur
áfram að gefa út bækur af þessu
tagi þá stendur ekki á mér. Að
svo stöddu vil ég þó ekki hafa
mörg orð um fyrirætlanir mín-
ar,“ segir Bernd Koberling.
Hann tengist Islandi líka á annan
hátt því Kristján Steingrímur
Jónsson myndlistarmaður nam
hjá honum við Listaakademíuna
í Hamborg.
Mál og menning er útgefandi
Snorra Hjartarsonar á Islandi og
sagði Halldór Guðmundsson út-
gáfustjóri að mikill áhugi væri á
að fá bók Bernds Koberlings og
Snorra útgefna hér á landi. Hall-
dór sagði jafnframt að væntan-
lega yrði gengið frá samningum
við Kleinheinrich-útgáfuna á
Bókastefnunni í Frankfurt í þess-
ari viku en „þar sem bókin er
tvítyngd munum við sjálfsagt
gera sérstaka íslenska útgáfu,"
sagði Halldór.
Frá þjóðsögu
tíl skáldsögu
BÓKMENNTIR
F r æ ð i r i t
TVEGGJA HEIMA SÝN
SAGAÓLAFSÞÓRHALLA-
SONAROGÞJÓÐ-
SÖGURNAR
eftir Maríu Önnu Þorsteinsdóttur.
STUDIAISLANDICA. Bókmennta-
fræðistofnun Háskóla íslands.
Reykjavik 1996 - 288 bls.
HIÐ opinbera upphaf íslenskrar
skáldsagnaritunar hefur um langan
aldur verið talið útgáfuár Pilts og
stúlku eftir Jón Thoroddsen (1818-
1868) en í þriðja bindi nýútkominnar
bókmenntasögu, bregður svo við, að
eldri sögum og sögubrotum, sem
áður var flokkað sem undanfari
„raunsæislegri" og „metnaðarfyllri"
sagnagerðar, eru gerð viðhlítandi og
fræðileg skil í vandaðri umfjöllun
Matthíasar Viðars Sæmundssonar.
Má af því sjá að nýir tímar kalla á
ný viðhorf, jafnvel í ritun íslenskrar
bókmenntasögu. Ein þessara sagna
sem öðlast hefur sinn bókmennta-
sögulega sess, og líklega sú helsta,
er Saga Ólafs Þórhallasonar eftir
Eirík Laxdal Eiríksson (1743-1816).
Sögusvið Ólafssögu er jöfnum
höndum álfheimur og hinn hvers-
dagslegi heimur íslenskrar alþýðu á
kaþólskri tíð. Efniviður hennar er að
stærstum hiuta sóttur til þjóðsagna
auk þess sem helstu persónur hennar
eru álfar. Álfheimur er því jafn raun-
verulegur og mannheimur í sögunni
og ferðast aðalpersónan, Ólafur Þór-
hallason, óhindrað á milli þessara
tveggja tilverusviða.
Tveggja heima sýn eftir Maríu
Önnu Þorsteinsdóttur, í ritröðinni
Studia Islandica, er að stofni til meist-
araprófsritgerð höfundar í íslenskum
bókmenntum við Háskóla ísiands. í
meginatriðum er þetta rit ítarleg og
nákvæm greining á þeim hugrnynda-
lega og þjóðsögulega efnivið sem
Saga Ölafs Þórhallasonar er unnin
úr. Ritgerð sinni skiptir María Anna
í íjóra aðalkafla með fjölda undir-
kafla ásamt formála og ítarleg heim-
ildaskrá fylgir í lokin ásamt útdrætti
á ensku.
í inngangi ritgerðarinnar kemur
fram að Saga Ólafs Þórhallasonar lá
óprentuð og óútgefín í tæplega tvö
hundruð ár og virðist sem handriti
hennar hafi alla tíð verið lítill gaum-
ur gefinn. Talið er að sagan sé sam-
in um aldamótin 1800 en hún er fyrst
gefin út í Reykjavík árið 1986. Skoð-
un íslenskra fræðimanna á Ólafssögu
í gegnum árin og aldimar er margt-
uggin og hefur að miklu leyti stjórn-
ast af „raunsæislegu viðhorfi" þeirra
til bókmenntasköpunar og hvaða sýn
þeir hafa haft á gullaldarsamhengi
íslenskra bókmennta. Minnst hefur
verið á Ólafssögu í yfirlitsköflum um
bókmenntasögu og jafnvel amast við
henni, og fullyrðir María Anna að
þessir fræðimannslegu þankar vitni
um það eitt, að sagan hafi aldrei
verið lesin í heild sinni.
Umfjöllun fræðimanna um höfund
sögunnar, Eirík Laxdal Eiríksson,
virðist vera sama marki brennd.
Hann hefur verið talinn gæfulítill
maður og gefinn fyrir frjálsræði, sér-
vitur en um leið gáfaður og vel les-
inn. Eiríkur varð stúdent frá Hóla-
skóla árið 1765 og ári síðar var hann
skipaður djákni að Munkaþverá en
þegar kom til þess að veita honum
embættið var honum neitað um það
af lögmanni sóknarinn-
ar. Arið 1767 gerðist
hann djákni á Reynistað
í Skagafirði en missti
það starf eftir að hafa
eignast bam í lausaleik.
í lok ársins 1769 var
Eiríkur skráður í tölu
stúdenta við Háskólann
í Kaupmannahöfn en
missti Garðstyrk sinn
tæpum tveimur árum
síðar vegna óþægðar.
Hann gerðist þá háseti
í danska sjóliðinu en var
leystur úr þjónustu
haustið 1774. Um vet-
urinn var hann á flæk-
ingi í Kaupmannahöfn
en kom til Islands vorið
eftir. Árið 1782 eignaðist hann í
annað sinn barn í lausaleik. Eigin-
kona hans er skráð í heimildum vera
Ólöf Guðmundsdóttir og árið 1801
lifðu þau við hokur í Neðra-Nesi á
Skaga. Þau flosnuðu þaðan upp og
varð hún niðursetningur en hann
lagðist í flakk og andaðist á miðju
sumri árið 1816. Fullyrða má um
Eirík og afkvæmi hans að öll verða
þau til utan hefðbundins ramma
samfélagsins. Bömin em getin í
lausaleik og skáldskapurinn verður
til utan við bókmenntastofnun síns
tíma.
I inngangi ritgerðar sinnar ræðir
María Anna þau fjögur álitamál sem
mynda undirstöðu rannsóknar henn-
ar: í hve miklum mæli áhrifa Upplýs-
ingastefnunnar gætir í sögunni; hvort
telja beri Ólafssögu þjóðsagnabálk
eða eitthvað annað; hvort fmmleiki
og nútímalegt viðhorf Eiríks, sem
víða sér stað í sögunni sé eintóm
markleysa og í hvaða bókmennta-
sögulega samhengi setja beri söguna.
Stærsti hluti ritgerðarinnar fjallar
um hinn hugmyndalega/samtímalega
vemleika sem Ólafssaga er sprottin
úr, um bein áhrif Upplýsingastefn-
unnar í skáldverki Eiríks, sem víða
má finna stað, en um leið, hinn þjóð-
sögulega bakgrunn Ólafssögu: um
mynstur íslenskra þjóðsagna, form-
gerð þeirra og efnivið, og þann mun
sem er á gerð þeirra og
sögu Eiríks Laxdals.
Þjóðsögur þær sem Ei-
ríkur nýtir sér hafa ver-
ið víðkunnar á tíð hans
og vinsælar og virðist
hann hafa notað sagna-
efni sem fólk þekkti
vel. María Anna sýnir
fram á að Ólafssaga er
ekki óskipulegur sam-
setningur „stolinna"
þjóðsagna heldur heild-
stætt listaverk þar sem
höfundur vinnur úr efni-
viði sagnanna og skapar
með því aðra sýn og
annað viðhorf en áður
hefur þekkst í íslensk-
um sögum. Merkilegt
hlýtur að teljast að Eiríkur Laxdal
vinnur úr efniviði þjóðsagna talsvert
áður en áhugi á þjóðsagnasöfnun
vaknaði í Evrópu. Hann er því fyrst-
ur til að safna þjóðsögum á íslandi
eftir því sem skáldrit hans, Ólafs-
saga, ber með sér. Að auki endumýj-
ar hann þetta víðkunna og útbreidda
sagnaefni, lesendum eða áheyrendum
sínum til ánægju, um leið og hann
gerir það að nýjum miðli fyrir hug-
myndir sínar og álit.
Framleiki Ólafssögu felst meðal
annars í umfjöllun höfundar um kon-
ur og málefni kvenna og svo virðist
sem Eiríkur Laxdal hafi í þeim efnum
verið langt á undan sinni samtíð.
Saga Ólafs Þórhallasonar er, eins og
María Anna orðar svo skemmtilega:
löng saga um margar konur en fáa
karlmenn. I sögunni gætir víða fijáls-
legrar umfjöllunar um kynferðismál
þar sem viðhorfið til ástalífsins er í
grundvallaratriðum „sprottið af nátt-
úrafari og mannlífsskilningi höfund-
arins sjálfs". Engum einum sannleika
er hampað í þessari sögu, nema ef
vera skyldi samúð með undirmáls-
fólki, heldur er sem siðferði hennar
sé stefnt gegn ríkjandi boðskap trúar
og samfélags.
I bókmenntasögulegu samhengi
telst Ólafssaga ótvírætt til skáld-
sagna, að mati höfundar. Þótt efni
sögunnar sé unnið úr þjóðsögum og
form og heiti einstakra kafla beri
munnlegri frásögn vitni, þar sem
smærri frásagnir ganga endalaust
inn í aðrar stærri, inniheldur sagan
skýra einstaklingsvitund og er allt í
senn: sálræn eðlis, skálkasaga og
útópía, svo nokkuð sé nefnt. Þar að
auki „býr hún yfir upphafi, fram-
vindu, endi, persónusköpun og boð-
skap í rökréttu samhengi við efnis-
framvindu“ svo vitnað sé til orða
höfundarins. Ennfremur segir María
Anna:
„Kolbíturinn Ólafur kann að koma
úr heimi þjóðsagna á fyrsta skeiði
ævi sinnar en vaknar ekki upp til
þjóðsögulegs umhverfís heldur skáld-
sögulegs, á mótum tveggja tíma;
persóna úr þjóðsögu sem flýr, um
Ieið og hann hefur vit til, hin þjóð-
sögulegu húsakynni, og þau hrynja
á hæla hans, reikar svo um formleys-
ur sálarlífs og fínnur sér ekki annan
tilgang en svala nauðþurftum sinum
uns æviferillinn sjálfur hefur spunnið
um hann söguvef af nýrri gerð:
Skáldsögu." (Bls. 241.)
í ritgerð sinni beitir María Anna
Þorsteinsdóttir nákvæmri og strúkt-
úralískri nálgun á Sögu Ólafs Þór-
hallasonar og tekst henni að varpa
skýra Ijósi á íslenska hugmynda- og
bókmenntasögu 18. og 19. aldar. Hún
sýnir fram á að upphaf íslenskrar
skáldsagnagerðar megi, í mikilvægu
tilfelli, rekja til íslenskra þjóðsagna
og munnmælahefðar. Hún greinir frá
því hvemig höfundur Ólafssögu vinn-
ur um leið úr hugmyndaforða samtíð-
ar sinnar og þjóðsögulegum minnum
og fyllir um leið frásögn sína persónu-
legri og einstaklingsbundinni upplif-
un. Mikill lestur og nákvæm rann-
sókn hlýtur að liggja þessari vönduðu
ritgerð að baki. I henni er að fínna
fjölbreyttan fróðleik, ekki aðeins um
Sögu Ólafs Þórhallasonar og stór-
merkilegan höfund hennar, heldur
um form og efni íslenskra þjóðsagna,
um evrópska hugmyndasögu 18. og
19. aldar, sögu skáldsögunnar og
hinna ýmsu greinar hennar, og síðast
en ekki síst sögu kvenna og kvenrétt-
inda.
Jón Özur Snorrason
Maria Anna
Þorsteinsdóttir