Morgunblaðið - 06.10.1998, Síða 12

12 ÞRIÐJUDAGUR 6. OKTÓBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
FRÉTTIR
••
Oryrkjabandalagið telur bág kjör örorkulífeyrisþega brjóta gegn Mannréttindayfirlýsingu SÞ
Morgunblaðið/Kiistinn
ORYRKJAR báru kyndla fyrir utau Alþingi þegar stefnuræða forsætisráðherra var þar til umræðu á fimmtudag.
Aðskilnaðarstefnu
viðhaldið með
bágtim kjörum
Oryrkjar hafa að hámarki 63.000 krónur á mánuði til þess að
framfleyta sér. Stöðugt fleiri hafa leitað á náðir Hjálparstofnunar
kirkjunnar og Rauða krossins undanfarin ár. Guðjón Guðmunds-
son skoðaði þessi mál og ræddi við forsvarsmenn öryrkja og
Hjálparstofnunar kirkjunnar, sem hafa hvatt ráðamenn til að
bæta net almannatrygginga.
FRAMLÖG til velferðarmála eru
lægst á Islandi af öllum Norðurlönd-
unum og munar mest 21,5 prósentu-
stigum af vergi-i landsframleiðslu
milli íslands og Svíþjóðar árið 1995.
Garðar Sverrisson, hjá Öryrkja-
bandalagi Islands, segir að stjórn-
völd viðhaldi í raun aðskilnaðar-
stefnu hérlendis með bágum kjörum
öi-yrkja.
Oryrkjar ekki orðið útundan
Davíð Oddsson forsætisráðherra
segir að öryrkjar hafí ekki orðið út-
undan í góðærinu; þeir hafí notið
góðs af auknum kaupmætti vegna
hærri bóta og lágrar verðbóigu þótt
þeir hafí ekki hlotið sömu hækkanir
og þeir hópar sem mest hafa borið úr
býtum vegna launaskriðs.
Forsætisráðherra sagði að heil-
brigðisráðheiTa hefði lýst því yfír að
það væri til skoðunar að draga úr
eða afnema skerðingu á bótum til ör-
yrkja vegna tekna maka. Ef af yrði
mundi það kosta um 200 milljónir
króna. Þá sagði hann að tryggingayf-
irlæknir hefði minnt á að mun fleiri
væru á örorkubótum hér á landi en í
nágrannalöndunum. Mikill fjöldi ör-
yrkja og mikill fjöldi manna á ör-
orkubótum gæti leitt til þess að bæt-
ur væru lægri en annars gæti orðið.
Davíð sagði að öryrkjai' væru ekki
ofhaldnir af sínum kjörum og það
hefði vakið athygli þegar þeir
minntu á sig með myndarlegum
hætti við þingsetninguna á dögun-
um.
38.000 kr. að meðaltali
á mánuði 1995
Garðar Sverrisson, talsmaður Ör-
yrkjabandalagsins, segir að um 7.500
manns séu örorkulífeyrisþegar hér á
landi, sem er innan við 3% þjóðar-
innar, og þetta hlutfall sé mun hærra
hjá nágrannaþjóðunum, að Dan-
mörku undanskilinni. Hann bendir á
að upphæðir á hvern öryrkja séu um
helmingi lægri hér á landi en á öðr-
um Norðurlöndum. Öryrkjar séu að
meðaltali yngri hér á landi og eigi
þess vegna síður kost á greiðslum úr
lífeyrissjóðum. Öryrkjar í sambúð
eða í hjónabandi fá að hámarki
43.000 kr. í örorkubætur á mánuði.
Einstaklingar fá að hámarki 63.000
kr.
„Þjóðir sem við berum okkur sam-
an við gapa í forundran yfir þessum
upphæðum. Þrátt fyrir þetta er fs-
land dýrtíðarland en hefur um leið
verið í fímmta sæti yfír þjóðartekjur
innan OECD-ríkjanna. Samkvæmt
norrænni skýrslu fyrir árið 1995
voru greiddar að meðaltali rúmar
38.000 kr. til hvers öryrkja á íslandi
á mánuði. Upphæðin er ekki hærri
vegna þess að skerðingarnar eru svo
miklar og svo víða, svo sem vegna
tekna maka o.s.frv. Greiðslur í Dan-
mörku og Finnlandi voru um tvöfalt
hærri á hvern einstakling og um 50%
hærri í Noregi og Svíþjóð,“ segir
Garðar.
Garðai' segir að það sé alveg ljóst
að einstaklingur sem fær 63.000 kr. á
mánuði til þess að framfleyta sér
geti ekki tekið þátt í menningu og
mannlífí samfélagsins, eins og allir
einstaklingar eiga rétt á, samkvæmt
Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu
þjóðanna.
„Sá maður má teljast heppinn sem
tekst að láta þessa upphæð hrökkva
fyrir húsaleigu og fæði. En þá er eft-
ir að gera ráð fyrir ýmsum öðrum
reikningum, svo sem bifreiðakostn-
aði, en óþarft er að fara mörgum
oi'ðum um tómstundaiðkun, bækur,
blöð, leikhús og þess háttar. Eigi
hann börn geta þau alla jafna ekki
tekið þátt í íþróttum, stundað tónlist-
arnám eða annað sem kostar pen-
inga. Hann getur m.ö.o. ekki sinnt
skyldum sínum gagnvart börnum
sínum. Þetta er í rauninni ekkert
annað en aðskilnaðarstefna. Það er
verið að taka út úr samfélaginu fólk,
sem hefur verið svo óheppið að verða
fyrir veikindum eða slysum og hefur
ekki verkfallsrétt, og misnota sér
veika vígstöðu þess með því að út-
hluta því kjörum sem eru fyrir neðan
allra aumustu laun sem finnast í
landinu hverju sinni,“ segir Garðar.
Hann bendir á rannsóknir land-
læknis um heilsufarsleg áhrif
skammtíma atvinnuleysis. Þær sýni
að slíkt ástand leysi úr læðingi sjúk-
dóma. „Hvað gerist þá þegar ástand
af slíku tagi varir jafnvel alla ævi.
Öryrkjar sem ekki eru þátttakendur
í þjóðfélaginu verða fyrir þessum
áhrifum. Fjölmargir sjúkdómar
versna, einkum ónæmiskerfís- og
geðsjúkdómar, og ástandið skapar
gríðarleg félagsleg vandamál því ör-
yrkjar eru ekki færir um að veita
bömum sínum nokkurn hlut. Þetta
kerfí viðheldur örorku manna vegna
þess að það heldur fólki frá vinnu-
markaði og fjölskyldulífi. Það er ekki
heilbrigt þjóðfélag sem svona býr
um hnúta.“
Garðar segir að öryrkjar séu í
langflestum tilvikum fátækt fólk.
Þefr peningar sem fátækt fólk fengi
til viðbótar færu auðvitað til neyslu.
„Rúmur helmingur af bótahækkun,
sumir segja að minnsta kosti tveir
þriðju hlutar, kæmu beint til baka í
ríkiskassann í formi beinna og
óbeinna skatta og afgangurinn beint
út í þjóðfélagið á einn eða annan
hátt. Með því að hækka bæturnar
væri verið að spara á mörgum víg-
stöðvum, fjárhagsáhyggjum og sjúk-
dómsbyrði væri létt af fólki og ef
dæmið er reiknað í heild dreg ég
stórlega í efa að aukin útgjöld hlyt-
ust af hækkun bóta.“
Garðar segir að hækka þyrfti ör-
orkubætur verulega og miða þær að
lágmarki við 100.000 kr. á mánuði.
Hann segir að ekki líði dagui' án
þess að fjölskylduharmleikir, skiln-
aðir og niðurbrot einstaklinga berist
inn á boi'ð hjá Öryrkjabandalaginu.
Úr 10-20 umsóknum á ári í
1.300-1.400
Jónas Þórisson, framkvæmda-
stjóri Hjálparstofnunar kh'kjunnar,
segir að í skipulagsskrá Hjálpar-
stofnunar sé kveðið á um að stofnun-
in eigi að sinna hjálparstai-fi innan-
lands og utanlands. Það veiti henni
sérstöðu miðað við systurstofnanir á
Norðurlöndum sem sinni eingöngu
hjálparstarfí erlendis.
Jónas segh' að umfang starfsem-
innar innanlands hafí aukist mikið á
síðustu árum, eða frá 10-20 umsókn-
um á ári í 1.300-1.400 umsóknir á ári
undanfarin tvö ár. Hjálparstofnun
réð starfsmann í hálft starf eingöngu
til þess að sinna þessum málum.
50% þeirra sem leita til Hjálpar-
stofnunar innanlands eru öryrkjar.
Stór hluti er ellilífeyrisþegar og at-
vinnulausir. Hann segir að umsókn-
um atvinnulausra hafí heldur fækkað
en ekkert hafí dregið úr þörf öryrkja
fyrir aðstoð. Jónas segir að mikil
neyð ríki hjá mörgum sem leita ásjái'
hjá stofnuninni. Margir eigi vart til
hnífs og skeiðar og hefur Hjálpar-
stofnun leyst út lyf fyrir suma.
„Ég held að þetta sé hlið á íslandi
sem geti komið mörgum á óvart og
margir hafa kannski lokað augunum
fyrir í öllu talinu um góðærið. Þetta
er hlið á Islandi sem ekki nægilega
RAGNAR Aðalsteinsson, formaður
stjórnar Mannréttindaskrifstofu Is-
lands, fjallaði um Mannréttindasátt-
mála Sameinuðu þjóðanna og rétt
minnihlutahópa á málþingi um stöðu
heyrnarlausra sem haldið var í Há-
skólabíói síðastliðinn laugardag.
Samkvæmt upplýsingum Hafdísar
Gísladóttur, framkvæmdastjóra Fé-
lags heyrnarlausra, kom m.a. fram í
erindi Ragnars að hann liti á heyrn-
arlausa sem hóp fatlaðra en ekki
sem málminnihlutahóp á meðan
þeim væru ekki tryggð í framkvæmd
réttindi sem lúta að notkun tákn-
máls. Lagði hann áherslu á að hver
einstaklingur ætti kröfu á félagslegu
öryggi og ákveðnum réttindum og
sagði að heymarlausir yrðu að
byggja á kröfunni um efnahagsleg,
félagsleg og menningarleg mann-
réttindi.
Ragnai' fjallaði einnig um mál
heyrnai’lauss einstaklings sem var
synjað um táknmálstúlkun hjá sýslu-
mannsembætti hér á landi og sagðist
ekki trúa öðru en dómsmálaráðu-
neytið felldi þann úrskurð að sýslu-
margir, sem geta haft eitthvað um
málið að segja, leiða hugann að,“
segir Jónas.
Harpa Njáls, félagsfræðingur hjá
Hjálparstofnun kirkjunnai', hefur
gert rannsókn á fátækt í velferðar-
samfélögum. Hún segii' að Islending-
ar hafí hægt og bítandi dregist afger-
andi aftui- úr öðrum Norðui'landa-
þjóðum í framlögum til velferðarmála
þegar miðað er við opinber útgjöld.
Hún segir að um miðja öld hafi fram-
lögin verið sambærileg við fi'amlög
annars staðai' á Norðurlöndum en
síðan hafi sigið á ógæfuhliðina.
„Það eru sömu hópar sem eiga
undh' högg að sækja í lok þessarar
aldai', í upphafi aldarinnar og um
mannsembættinu bæri að greiða fyr-
ir táknmálstúlk.
Einnig ávörpuðu Berglind Stefáns-
dóttir, fonnaður Félags heyrnar-
lausra, Sigríður Anna Þórðardóttir
alþingismaður og Camilla Mirja
Björnsdótth' menntaskólanemi þing-
miðbik hennar. í upphafi aldar voru
það aldraðir, heilsubilaðir og bama-
fólk sem voru í fátækt. 7,8% þjóðar-
innai' töldust til þessara hópa og
þáðu opinbera aðstoð. Um miðja öld
voru þetta sömu hópar nema at-
vinnulausir voru þar til viðbótar. I
lok aldarinnar eru það enn sömu
hópar sem eru í sömu stöðu og um
10% þjóðarinnar greinast undir fá-
tækramörkum, ef miðað er við úttekt
N orrænu ráðherranefndarinnar,
sem bh't var 1996,“ segir Harpa.
Hún segir að ástæða þess að upp-
sveiflan í efnahagsmálum þjóðarinn-
ar skili sér ekki til öryrkja liggi helst
í því að hið opinbera ákvarðar hvaða
bætur þeir fái. Öryrkjar hafi ekki
viðsemjendur og fá aðeins það sem
þeim er rétt.
„Ég held að mikilvægt sé að skoð-
að verði í fullri alvöru hvað það kosti
þjóðfélagið að hækka bætur svo þeir
sem minna megi sín lifi mannsæm-
andi,“ segir Harpa.
Arið 1993 voru velferðarútgjöld í
Noregi 30,8% af vergri landsfram-
leiðslu, 32,9% í Danmörku, 36,4% í
Finnlandi og 40,4% í Svíþjóð. Á ís-
landi var þetta hlutfall 18,9% og seg-
ir Harpa að litlar breytingar hafí
orðið á þessu hlutfalli á síðustu ár-
um.
Harpa segir að í lögum um félags-
þjónustu sveitarfélaga segi að veita
eigi fólki aðstoð og fyrirbyggja fé-
lagslegan vanda. „Við sjáum að fólk
fær ekki þá þjónustu sem lögin segja
til um. Lögin eru rammi sem settur
er af Alþingi og það er ekki unnið
samkvæmt þeim.“
Hún segir að það sé ekki mark-
miðið með innanlandsaðstoð Hjálp-
arstofnunar að koma til aðstoðar við
félagsmálayfu'völd. Markmiðið sé að
veita neyðaraðstoð en ekki að taka
við því sem opinber velferðarforsjá
ætti að sjá um.
„Fólk kemur til mín sem segir að
það hafí ekki fengið fyrirgreiðslu hjá
F élagsmálastofnun og hafi verið
bent að leita til Hjálparstofnunar
kirkjunnar. Ég hef líka fengið form-
lega beiðni frá Félagsmálastofnun
um aðstoð við fólk. Það er mjög um-
hugsunarvert hvert þróunin stefnir.
Undir hverju ætlum við að standa
hjá Hjálparstofnun? Við ætlum ekki
að standa undir opinberri velferðar-
forsjá. Okkar hlutverk er að bregð-
ast við neyðartilfellum en ég sé að
hingað koma sífellt fleiri sem ná ekki
endum saman vegna lágra bóta og
einnig að æ fleiri erfið mál koma inn
á okkar borð sem ættu að fá af-
greiðslu og úrlausn hjá Félagsmála-
stofnun. Fötluð kona sem á fatlaðan
mann sagði við mig nýlega að hún
vildi frekar að þau fengju að deyja
en að þurfa að lifa svona á sníkjum.
Ég held að þetta segi mikið um þær
aðstæður sem fólk er njörvað niður
í,“ segir Harpa.
ið. Af óviðráðanlegum orsökum
komst Liisa Kauppinen, foimaður
Heimssamtaka heyrnarlausra, hins
vegar ekki til þingsins eins og til hafði
staðið. Berglind Sefánsdótth' flutti þó
ræðu hennai', sem fjallaði um stöðu
heyrnarlausra í heiminum í dag.
Heyrnarlausum ber fé-
lagsleg mannréttindi
Morgunblaðið/Kristinn
RAGNAR Aðalsteinsson lögmaður flytur erindi
sitt á málþingi um stöðu heyrnarlausra.