Morgunblaðið - 24.12.1998, Qupperneq 36

36 FIMMTUDAGUR 24. DESEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
LISTIR
Horfíð inn í
Hvergiland
Jólaleikrit Leikfélags Reykjavíkur er Pét-
ur Pan eftir Bretann J.M. Barrie og verður
það frumsýnt á Stóra sviði Borgarleikhúss-
ins annan dag jóla. Orri Páll Ormarsson
fór í ferðalag til Hvergilands og ræddi við
leikstjórann, Maríu Sigurðardóttur, og að-
alleikarann, Friðrik Friðriksson, um þessa
goðsagnakenndu veru, Pétur Pan.
HVAÐ ertu gamall?“ spyr
Vanda gest sinn sem
óvænt hefur borið að garði.
„Ég veit það ekki en ég er
mjög ungur. Ég strauk að heiman
daginn sem ég fæddist,“ svarai- hann.
„Hvers vegna?“ spyr hún undrandi.
,Af því ég heyrði að pabbi og mamma
voru að tala um það hvað ég ætti að
verða þegar ég yrði stór. Eg ætlaði
alltaf að verða lítill strákur og leika
mér.“ Þannig er hann í hnotskurn.
Hann er æskan, hann er gleðin, hann
er lítill fugl sem brotist hefur úr eggi.
Hann er Pétur Pan.
„Það er eitthvað spennandi við
það að vilja ekki verða fullorðinn,"
segir Maria Sigurðardóttir leik-
stjóri, þegar hún er spurð hvers
vegna Pétur Pan hafi lifað svo góðu
lífi gegnum árin, en tæp öld er liðin
frá því hann kom fyrst fram á sjón-
arsviðið. „Ætli flest börn láti sig
ekki einhvern tíma dreyma um
þetta, að lifa í endalausum leik, að
minnsta kosti þegar þau sjá okkur
fullorðna fólkið á hlaupum, fullt af
stressi og áhyggjum. Það geta allir
fundið sig í Pétri Pan.“
Og svo er það vitaskuld ljómi æv-
intýrisins. „Pétur er ævintýra-
drengur,“ heldur María áfram.
„Hann á þetta Hvergiland, drauma-
stað, þar sem börnin ráða ríkjum og
ekkert er ómögulegt. Svo getur Pét-
ur flogið og talað við álfa. í mínum
huga er hann dæmigerð hetja, hug-
rakkur en viðkvæmur. Ég er til
dæmis ekki í vafa um að hann lang-
ar að eiga mömmu, þó hann vilji
ekki viðurkenna það.“
Eltist ekki við hefðirnar
Vandfundið er það mannsbarn
sem ekki hefur heyrt um Pétur Pan.
Hann er í hópi bestu vina bamanna.
Það sætir því furðu að leikritið hafi
ekki í annan tíma verið fært upp í ís-
lensku leikhúsi. „Það er rétt, við höf-
um ekki bakgrunninn,“ segir María
og bendir á að sennilega séu þeir
fleiri Islendingamir sem kannast við
ævintýri Péturs af teiknimynd Disn-
ey-fyrirtækisins eða kvikmynd
Morgunblaðið/Jón Svavarsson
PÉTUR Pan (Friðrik Friðriksson) stumrar yfir Vöndu (Edda Björg Eyjólfsdóttir) sem fengið hefur
heldur óblíðar viðtökur við komuna til Hvergilands. Ekki reynist hún þó hafa týnt lífí.
Stevens Spielbergs, Ki'ókur, en þeir
sem lesið hafa söguna eða séð leikrit-
ið.
Sjálf hefur María aldrei séð Pétur
Pan á sviði en kveðst hafa þegið góð
ráð frá búningahönnuðinum Unu
Collins og flugþjálfaranum Nick Kir-
by, en bæði eru þau bresk, eins og
Barrie. „Annars ákvað ég strax að
taka þetta mínum tökum, nota minn
skilning og eltast ekki við hefðirnar.“
Leikritið er fært upp í upprunalegri
leikgerð höfundar.
Sagan er kjarninn en María er
þess sinnis að eigi að síður sé nauð-
synlegt að hafa sýninguna jafnframt
fyrii' augað - til að ævintýrablærinn
komist til skila. Engu var því til
sparað. Sviðsmynd, búningar,
tækni, tónlist og dansar, öllu er
þessu ætlað að styðja við söguna -
auka áhrifin. „Þetta er ein með öllu
- á því leikur ekki vafi,“ segir Mar-
ía. „Áhorfendur eiga að hverfa inn í
Hvergiland meðan á sýningunni
stendur."
Leikmynd er eftir Jón Þórisson og
búninga hannar, sem fyrr segir, Una
Collins. Tónlist hefur Kjartan Olafs-
son samið og er hún komin út á
geislaplötu í tilefni af sýningunni.
Danshöfundur er Lára Stefánsdóttir
og lýsing er á ábyrgð Elfars Bjarna-
sonar. Þýðandi og höfundur söng-
texta er Karl Agúst Ulfsson.
Sveit leikara tekur þátt í sýning-
unni, faglærðir og ófaglærðir. „Mér
þótti upplagt að hafa sem flest börn
og unglinga í sýningunni,“ segir
María, „og þau hafa öll sem eitt stað-
ið sig eins og hetjur. Sum hver eru
með mikinn texta og hafa ekki átt í
neinum vandræðum.“
María segir samvinnu fagfólksins
og bamanna hafa verið með besta
móti. Þeir fyn'nefndu hafi verið boðn-
ir og búnir að leiðbeina unga fólkinu -
og öfugt! „Þannig er nefnilega mál
með vexti að sum bömin kunna allt
leikritið utan að og eru ófeimin við að
leiðrétta leikarana ef þeim verður á í
messunni á æfingum.11
Víðast hvai' erlendis er venjan sú
að leikkonur fari með hlutverk Péturs
Pan. Segir María það stafa af því að
ungar leikkonur séu oft „strákslegri"
en ungii’ leikarai’. Fyrir þessa sýn-
ingu gerðist þess aftur á móti ekki
þörf að leita á náðir kvenna, þvi ís-
lendingar búa svo vel að eiga leikara,
Friðrik Friðriksson, sem er „skapað-
ur“ í hlutverk ævintýradrengsins, að
því er fram kemur í máli Maríu. „Dis-
ney hefði ekki getað verið heppnain
með leikara. Friðrik smellpassar í
hlutverkið með hliðsjón af útliti. Svo
er hann líka svo góður leikari."
Ekki eins og að drekka vatn
Friðrik hlær þegar þetta álit er
borið undh’ hann. „Ekki skal ég um
það segja. Ég hef alla vega þurft að
ÞAÐ er til marks um hverf-
ulleika sögunnar að J.M.
Barrie, höfundur Péturs
Pan, var á fyrstu tveimur
áratugum aldarinnar vinsælastur
og best þekktur leikritahöfunda í
Bretlandi. Verk hans hafa síðan
flest fallið í gleymsku og eru nánast
aldrei leikin, utan eitt, barnaleikrit-
ið Pétur Pan. Enn furðulegra er
þetta, þegar haft er í huga að Pétur
Pan var eina bamaleikritið sem
Barrie samdi, en heildarfjöldi leik-
rita þessa afkastamikla höfundar
losar 40 og er þá ótalinn nær tugur
skáldsagna, smásagna og frásagna
af ýmsum toga.
Skoskur vefarasonur
James Matthew Barrie fæddist
árið 1860 í smábænum Kirremuir í
Forfarshire í Láglöndum Skot-
lands. Hann var hinn níundi í röð tíu
systkina sem fæst náðu fullorðins-
aldri, sonur fátæks vefara, David
Barrie og konu hans Mary Ogilvy
Barrie. Þrátt fyrir fátækt tókst að
koma syninum til mennta og James
lauk M.A. prófi í enskum bók-
menntum frá Edinborgarháskóla
1882. Sagt hefur verið að tengsl
James við móður sína hafi verið ein-
staklega sterk og náin, honum hafi
aldrei tekist að slíta fullkomlega
þau bönd sem knýttust milli hans og
móðurinnar og ýmsar hugmyndir
Barrie um samskipti foreldra,
barna og systkina, óeðlilegar hug-
myndir myndu sumir segja, eigi sér
rætur í sambandi hans við móður
sína. Þegar David eftirlætissonur
Mary Ogilvy lést af slysförum á
fjórtánda afmælisdegi sínum segir
sagan að hinn sex ára gamli James
hafi einsett sér að taka sæti bróður
síns í hjarta móður sinnar. Víst er
að skömmu eftir andlát Mary Ogil-
vy gaf Barrie út bók tileinkaða
minningu móður sinnar, Mary Ogil-
vy (1895) og þar má m.a. finna hug-
leiðingar sem vísa fram til grund-
vallarþemans í sögunni um Pétur
Pan, um ótta bamsins við að verða
Vinsæll leikritahöf-
undur á sinni tíð
Hávar Sigurjónsson rifjar upp glæstan feril J.M. Barrie,
höfundar hins síunga Péturs Pan og fjölda annarra leikrita
sem flest hafa orðið gleymskunni að bráð .
fullorðið og óskina um að fá vera
ætíð barn og þurfa aldrei að hverfa
úr móðurfaðminum.
Kálgarðssögur
James hóf störf sem blaðamaður
á dagblaðinu Nottingham Herald
1882 en þremur árum síðar settist
hann að í Lundúnum og hóf feril
sinn sem rithöfundur. Fyrsta bók
hans Better dead (1887) vakti litla
athygli en tvær næstu Auld Licht
Idylls (1888) og Window in Thrums
(1889) komu undir hann fótunum.
Þessar sögur falla í flokk með
svokölluðum „kálgarðssögum"
(Kailyard stories)) sem voru vinsæl-
ar á þeiri’i tíð, skrifaðar á eins kon-
ar skoskri mállýsku og voru róman-
tískar, tilfinninganæmar lýsingar á
þorpslífi í Skotlandi sem „hvergi
fyrirfannst nema í hugskoti höfund-
anna.“
Árið 1891 sló J.M.Barrie svo í
gegn með skáldsögunni The Little
minister og strax árið eftir sló hann
í gegn á leiksviðinu með Walker,
London. Þennan áratug sendi
Barrie jöfnum höndum frá sér
skáldsögur og leikrit en frá alda-
mótum beindi hann kröftum sínum
nánast eingöngu að leikritun og
samdi allt að tvö leikrit á ári fram til
1920, en eftir það heyrðist lítið frá
honum íyrr en tvö síð-
ustu ár ævi sinnar er
hann sendi frá sér tvö
leikrit byggð á sögum
Gamla testamentisins.
Hæddist að Ibsen
Walker, London var
þó ekki fyrsta leikrit
Barries, því árið áður
hafði hann samið tvö
leikrit sem féllu lítt í
kramið, annað þeirra
er leiksögulega for-
vitnilegt Ibsen’s
Ghosts, or Toole up to
date, en þar gerir
Barrie grín að þremur
leikritum umtalaðasta
leikskálds þess tíma, Henrik Ibsen.
Leikritin þrjú voru Brúðuheimilið,
Afturgöngur og Hedda Gabler.
Háðið er allt á kostnað alvöru verk-
anna og svartsýnna endaloka þeirra
og lætur Barrie allar persónur
verksins fremja sjálfsmorð í leiks-
lok. Áhrif Ibsens á Barrie ristu þó
dýpra því oftar en einu sinni fjallaði
Barrie í leikritum sínum um ástlaus
hjónabönd og ófullnægðar eiginkon-
ur. Greinilegastur verður skyldleik-
inn við Brúðuheimilið og Heddu Ga-
bler í einþáttungunum The Twelve
Pound Look (1910) og Haif an Hour
(1913) en í því fyrr-
nefnda segir frá eigin-
konu sem hefur um
árabil bætt sér upp
ástlaust hjónaband
með framhjáhaldi. I
hinu síðarnefnda er
eiginkonan að hlaupast
á bi’ott með elskhuga
sínum þegar hann deyr
í slysi. Hún snýr aftur
heim reiðubúin að
sætta sig við hjóna-
bandið úr því sem
komið er. Tæpast verð-
ur sagt að Barrie hafi
bætt nokkru við snilld
Ibsens, fremur hið
gagnstæða, en þó er
ljóst að mun fleiri leikhúsgestir í
Lundúnum á þeim tíma þekktu verk
hans en meistara Ibsens.
Barrie hafði reyndar sjálfur
reynslu af misheppnuðu hjónabandi
því 1894 gekk hann að eiga leikkon-
una Mary Ansell og var hjónaband
þeirra bæði barnlaust og ástlaust.
Ýmsar getgátur hafa verið uppi um
hjónabandið, Barrie var sagður
óhæfur eiginmaður og hugmyndir
hans um samband hjóna einkenni-
lega litaðar af tengslum hans við
móður sína. Barrie og Mary Ansell
skildu 1907 og eftir það bjó hann
James Matthew
Barrie 1860-1937.
einn og síðustu ár ævi sinnar dró
hann sig nær alveg í hlé frá opin-
beru lífi, sagður bæði þunglyndur
og einrænn. Hann lést árið 1937.
Pétur Pan fæðist
Misheppnað hjónabandið varð þó
óbeint til þess að Barrie samdi sög-
una og leikritið um Pétur Pan því
sagan segir að uppúr leiðindum
heimafyrir hafi hann farið í langar
gönguferðir um Kensington garð-
ana og kynnst þar Davies-bræðrun-
um fimm, sonum hjónanna Ar-thurs
og Sylviu Llewellyn Davies. Sam-
band Barries við Davies fjölskyld-
una varð mjög náið og eftir andlát
foreldranna, Arthur 1907 og Sylvia
1910, tók Barrie bræðurna að sér og
kom þeim til fullorðinsára. Bræð-
urnir urðu Barrie innblástur að sög-
unni Hvíti fuglinn (The little white
Bird 1902) þar sem segir frá liðsfor-
ingja nokkrum sem sestur er í helg-
an stein og verður vinur lítils
drengs, David að nafni. Á göngu-
ferðum þeirra um Kensington garð-
anna segir hann David sögui’ af
drengnum Pétur Pan, sem haldi til í
garðinum og sjáist aðeins um næt-
ur. Systir Davids, Maimie, felur sig
í garðinum eitt kvöldið og verður
vinur Péturs Pan. Þessi hluti sög-
unnar var svo gefinn út sérstaklega
sem barnabók fjórum árum síðar
undir heitinu Peter Pan in Kens-
ington Gardens með tímamóta-
myndskreytingum eftir Arthur
Rackham.
Um jólin 1901 fór Barrie með Da-
vies bræðurna í leikhús og þar
kviknaði hugmyndin að Pétri Pan
sem aðalpersónu í leikriti þar sem
börn færu með hin ýmsu aðalhlut-
verk. Barrie ákvað að Pétur Pan
leikritsins yrði stálpaður drengur,
hugi-akkur og djarfur, foringi
Týndu drengjanna sem lifa ævin-
týralegu lífi eilífrar æsku í
Hvergilandi. Pétur kynnist systkin-
unum Wendy, John og Michael (þrír
elstu Davies bræðurnir hétu Jack,
Michael og Peter), kennir þeim að