Morgunblaðið - 24.12.1998, Side 58

58 FIMMTUDAGUR 24. DESEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
AÐSENDAR GREINAR
ÞAÐ ER vont hlut-
skipti fyrir landsbyggð-
arþingmann eins og
Svanfríði Jónasdóttur
að átta sig ékki á því
hvers vegna lands-
byggðin á undir högg
að sækja. Það er eink-
um slæmt vegna þess
að íyrir liggja ítarlegri
'athuganir á þessari
þróun en áður hafa leg-
ið fyrir. Er þar m.a. átt
við rannsóknir sem
fram koma í fylgiskjöl-
um með þingsályktun
um byggðamál, sem
vakið hafur mikla at-
hygli og er meðal
grundvallarskjala um málið.
Ástæður fólksflótta af lands-
byggðinni eru ekki þær að sjávarút-
vegur eigi í vök að verjast. Hann
hefur sjaldan verið sterkari. Síðast-
liðin átta ár hefur staða atvinnulífs
landsbyggðarinnar verið að styrkj-
ast vegna sjávarútvegs, og hagur
þjóðarinnar einnig. Mörg sjávar-
**^)]áss hafa fylgt eftir þessari stöðu,
fjárfest í sjávarútvegi
og fiskvinnslu. Nægh*
að nefna þar Þórshöfn,
Raufarhöfn og Kópa-
sker sem dæmi um
byggðir þar sem at-
vinnulífið hefur styrkt
sig, þrátt fyrir að sam-
dráttur hafi verið í
afiaheimildum framan
af þessu tímabili. Ut-
gerð stendur sterkari
en oftast áður, sjó-
menn njóta hárra
launa. Fólksflutningar
af landsbyggðinni hafa
hins vegar magnast
vegna þenslu á höfuð-
borgarsvæðinu og af
ýmsum öðrum ástæðum, svo sem
einhæfni í atvinnulífi og færri kosta
sem bjóðast á ýmsum sviðum mann-
lífsins.
Svanfríður Jónasdóttir er ekki
nýliði í stjórnmálum, þótt minnið
sé stutt. I ríkisstjórn Steingríms
Hermannssonar 1988-1991 var
hún aðstoðarmaður þáverandi fjár-
málaráðherra, Olafs Ragnars
Fólksflutningar af
landsbyggðinni hafa
t.d. magnast vegna
þenslu á höfuðborgar-
svæðinu, segir Tómas
Ingi Olrich, og vegna
einhæfni í atvinnulífí og
færri kosta sem bjóðast
á ýmsum sviðum
mannlífsins.
Grímssonar. Þá stóðu málefni sjáv-
arútvegs og fiskvinnslu ekki vel.
Svo illa stóðu þau mál að ríkis-
stjórnin ákvað að búa til fræga
sjóði til að bjarga þessum atvinnu-
vegum. Þannig var brugðist við
með stórkostlegum millifærslum
til að komast hjá því að grípa til al-
mennra hagstjórnartækja. Sjóð-
irnir voru fjármagnaðir með lánum
og áttu skattborgarar framtíðar-
innar að borga brúsann. Ekki
minnist ég þess að 105 prófessor-
ar, sem nú vilja njóta góðs af arð-
semi sjávarútvegsins, hafi þá boðið
fram aðstoð sína við að borga
reikninginn.
Þegar fi-am h'ða stundir verður það
talið með meiri afreksverkum hvem-
ig tveimur ríkisstjómum Davíðs
Oddssonar tókst að rétta af hag sjáv-
arútvegs og fiskvinnslu á sama tíma
og greinin varð að taka á sig mikla
skerðingu á aflaheimildum. Greininni
var gert að bregðast við erfiðleikun-
um sjálf og hagræða. Það gerði hún
og komst út úr erfiðleikunum sterk-
ari en áður. Og ekki nóg með það.
Hverjir era nú að greiða upp lánin,
sem tekin voru í nafni þjóðarinnar til
að fjármagna sjóðina írægu? Það era
útgerðarmenn. Þeir greiða nú upp
þessar skuldir. Það sem taldist vera
tapað fé, sjálft rekstrartapið á sjóða-
sukkinu, hefur Þróunarsjóður sjávar-
útvegsins axlað, og það greiða út-
gerðarmenn einnig.
Aðrar þjóðir, sem urðu að tak-
marka afla sinna útgerða, rötuðu
ekki þessa skynsamlegu leið. Þar er
enn verið að deila um hvernig
skipta eigi byrðum sjávarútvegsins
á skattborgarana. Þar er víða búið
að stofnanavæða fjárhagslega að-
stoð við sjávarútveginn og hætt að
líta á greinina sem atvinnugrein.
Háskólaprófessorarnir 105 hafa
gengið í hina póhtísku baráttu.
Dómur Hæstaréttar fjallaði um
veiðileyfi. Prófessoramir vilja hins
vegar túlka dóm Hæstaréttar þann
veg að hann upphefji úthlutunar-
reglur fiskveiðiheimilda. Þeir líta
svo á að úthlutun veiðiheimilda virði
ekki ákvæði stjórnarskrárinnar um
jafnræði þegnanna né ákvæði laga
um sameign þjóðarinnar á nytja-
stofnum á íslandsmiðum. Þeir
ganga því lengra en dómur Hæsta-
réttai-.
Hvort sem krafan er sú að allir
Islendingar eigi rétt á aflaheimild-
um, eða að þjóðin öll eigi rétt á hlut-
deild í arði sjávarútvegsins, er nið-
urstaðan sú sama. Þau atvinnurétt-
indi, sem sjávarútvegur hefur
byggst á, standast ekki slíka kröfu.
Og krafan um hlutdeild í arði getur
aldrei orðið annað en skattheimta á
landsbyggðina.
Sama gildir ef þessi óbilgjarna
krafa er heimfærð á bændur lands-
ins. Þeir nýta margir almenninga
utan eignarlanda, sem teljast vænt-
anlega eign þjóðarinnar. Þeir sem
krefjast hlutdeildar í fiskimiðunum,
hljóta einnig að krefjast hlutdeildar
í nýtingu afrétta í þjóðareign. At-
vinnuréttindi bænda eru því einnig í
uppámi, ef dómur hæstaréttar er
túlkaður vítt, eins og háskólapró-
fessorarnir vilja. Það eru því margir
á landsbyggðinni sem eiga hags-
muni sína undir því að hin þrönga
túlkun ríkisstjórnarinnar á dómi
Hæstaréttar sé rétt.
Höfundur er alþingismaður.
Hagsmunir
landsbyggðarinnar
Tómas I.
Olrich
Gefandi að hjúkra
öldruðum
NÝLEGA sendu al-
þjóðasamtök hjúkran-
arfræðinga, ICN, frá
sér ályktun þar sem
ahersla er lögð á mikil-
vægi öldrunarhjúkran-
ar og umönnunar aldr-
aðra. I tilefni af ári
aldraðra hjá Samein-
uðu þjóðunum 1999
hvetja samtökin hjúkr-
unarfræðinga í aðildar-
löndunum 118 til að
leggja áherslu á mikil-
vægi þessa málaflokks.
„Aldraðir eiga að fá
tækifæri til að lifa sem
heilbrigðustu og virk-
ustu lífi,“ segir forseti
samtakanna, Kirsten Stalknecht.
Hún segir ennfremur að mikilvægt
sé að hlúa að þeim sem sinna öldrað-
"um með nægilegum fjölda sérhæfðs
starfsliðs og fjárveitingum. „Of fátt
sérhæft starfsfólk leiðir til lélegii
þjónustu og þess að starfsfólk
brennur út,“ er haft eftir henni í
nýjasta tölublaði tímarits íslenskra
hjúkranarfræðinga.
Þörf fyrir
öldrunarhjúkrun eykst
Það er staðreynd að öldruðum fer
fjölgandi. Sífellt fleiri lifa lengur.
Því er spáð að árið 2020 verði millj-
arður manna sextíu ára og eldri í
heiminum. Hér á landi lengjast
biðlistar inn á öldranarstofnanir
dag frá degi. Fólk kemur því sífellt
■ 5
Gleðileg jól!
NIKE BÚÐIN
Laugavegi 6
eldra og meira veik-
burða inn á stofnanirn-
ar. Það kallar á aukna
hjúkrunarþörf og efth--
spurn eftir hjúkranar-
rýmum eykst. Til að
mæta þeirri aukningu
hefur hjúkranarheimil-
um og sérhæfðum
hjúkranardeildum verið
fjölgað og þeim á vafa-
laust eftir að fjölga í
framtíðinni. Samfara
þessari þróun fjölgar
stöðugildum hjúkranar-
fræðinga við öldranar-
hjúkrun.
Heimili elstu
borgaranna
Þar sem við lifum á tímum hraða,
nýjunga og æskudýrkunar halda
margir að aldraðir og störf sem
þeim tengjast séu óspennandi. Því
fer fjarri. Að starfa með öldruðum
Hér á landi lengjast
biðlistar inn á öldrun-
arstofnanir dag frá
degi, segir Kristín
Helga Káradóttir. Fólk
kemur því sífellt eldra
og meira veikburða inn
á stofnanirnar.
getur verið mjög gefandi.
Það er yfirleitt mikið um að vera
á öldrunarstofnunum, heimilum
elstu borgaranna. Þar er af fremsta
megni reynt að stuðla að virkni og
vellíðan hvers og eins einstaklings
með fjölþættri lækningu, hjúkrun,
sjúkraþjálfun og tómstundaiðju.
Það era í raun forréttindi að fá að
kynnast fjölskrúðugu mannlífi á
öldrunarstofnun. Á göngunum er
alls staðar fólk að bjóða góðan dag,
fólk á leið í mat, handavinnu, hár-
greiðslu, sund, leikfimi eða til að
hlýða á lestur framhaldssögu, svo
eitthvað sé nefnt.
Hjúki-un aldraðra
Aldraðh- eru yfirleitt mjög þakk-
látir skjólstæðingar sem gaman er
að annast. Hjúkran aldraðra er fjöl-
breytt og felur í sér geðhjúkran
jafnt sem fjölþætta líkamlega hjúkr-
Kristín Helga
Káradóttir
un. Henni má einnig líkja við um-
önnun barna, því eins og máltækið
segir; „tvisvar verður gamall maður
bam“. Smám saman skerðist andleg
og líkamleg færni og aukinnar að-
hlynningar er þörf. Við ævilok tekur
svo við líknandi hjúkran. Samskipti
við aðstandendur era einnig stór
þáttur í umönnun aldraðra.
Samræmt mat á
öldrunarstofnunum
Árið 1996 setti heilbrigðis- og
ti-yggingamálaráðherra reglugerð
um samræmt mat á öldraðum sem
vistast á öldrunarstofnunum á ís-
Iandi. Slíkt mat er nú gert einu sinni
á ári, að mestu leyti af hjúkrunar-
fræðingum, til að meta heilsufar og
hjúkrunarþarfir vistmanna. Niður-
stöðurnar hafa síðan verið notaðar
til að bæta hjúkran, til rannsókna-
vinnu og til að áætla fjárþörf stofn-
ana, svo eitthvað sé nefnt.
Hjúkrunarfræðinga til starfa
Við heyrum mikið talað um
hjúkrunarfræðingaskort þessa dag-
ana. Hann kemur við sögu á öldrun-
arstofnunum jafnt sem annars stað-
ar, þrátt fyrir að ástandið hafi víða
batnað eftir að gengið var frá kjara-
samningum við hjúkranarfræðinga
sl. sumar og í haust. Nýju samning-
arnir innihalda svokallað fram-
gangskerfi, sem tekur gildi um eða
eftir áramót. Það mun gefa stjóm-
endum stofnana svigrúm til að veita
hjúkrunarfræðingum réttlát laun
miðað við menntun, ábyrgð, starfs-
aldur hjá viðkomandi stofnun og
vinnuframlag.
Með auknum hjúkranarfræðinga-
skorti fer samkeppni um vinnuafl
þeirra harðnandi. Til að spoma við
frekari hjúkranarfræðingaskorti og
jafnvel til að koma í veg fyrir hann
þarf að tryggja hjúkrunarfræðingum
góðar vinnuaðstæður og réttlát laun.
Undirmönnun eykur álagið á þá sem
fyrir era í starfi og minnkar starfsá-
nægju. Hætt er við að það leiði til
flótta úr starfi og vinnuaðstæður
verði ekki aðlaðandi fyrir nýtt starfs-
fólk. Það ætti því að vera keppikefli
stjómenda öldrunarstofnana að nota
það svigrúm sem framgangskerfíð
býður upp á til að tryggja hjúkranar-
fræðingum réttlátari laun og tryggja
um leið viðvera þeirra í starfi. Nám
hjúkrunarfræðinga er langt, grann-
menntun er í dag fjögurra ára há-
skólanám og störf þeirra ábyrgðar-
full og krefjandi. Hjúkran er jafn-
framt mjög gefandi starf og þá ekki
síst hjúkran aldraðra. Það ættu
hjúkranarfræðingar sem ekki þekkja
til, að kynna sér.
Höfundur er deildarstjóri á Hrafn-
istu i Reykjnvik.
VETURINN er
rómantískur og fullur
af menningarviðburð-
um í sveitinni og þar
við bætist að nátt-
úruperlurnar eru ekki
síðri í vetrarbúningi en
að sumri til. Við upp-
sveitamenn eram
hæstánægðir með slag-
orð menningar- og höf-
uðborgarinnar;
„Reykjavík next door
to nature“, enda má
túlka það á tvo vegu
„Nature next door to
Reykjavík", það erum
við svo sannarlega og
hvor styður hinn.
Nú er „inn“ að
vera „sveitó“
Það er gott að búa í uppsveitum,
við höfum náttúruna, menninguna,
losnum við skarkalann, tíminn er
sá sami, en hraðinn allt annar. Ef
okkur hins vegar bráðvantar
Mín framtíðarsýn er,
--------^------------------
segir Asborg Arnþórs-
dóttir, að á komandi
árum verði æ eftirsókn-
arverðara að búa í
dreifbýli í þægilegri
fjarlægð frá þéttbýli.
spennu, útréttingar og umferðar-
öngþveiti, sem kemur fyrir besta
fólk, þá tekur ekki nema klukku-
tíma að brenna í bæinn. Við allt
þetta bætist að nú er „inn“ að vera
sveitó og við erum stolt af því.
Það sem helst brennur á er að
endurheimta unga fólkið sem fer
að heiman til menntunar. Svæðið
getur illa keppt við fjölbreytt fram-
boð atvinnutækifæra á sístækkandi
atvinnusvæði, en á hinn bóginn eru
vegalengdir afstæðar. Víða erlend-
is þykir ekki tiltökumál að keyra í
klukkutíma til vinnu, eða jafnvel að
starfa og eiga sér athvarf í borg-
inni yfir vikuna, en eyða síðan
helgum og frídögum í kyrrð og ró í
sveitinni. Hvað með fyrirtæki, því
ekki að flytja hingað?
100 km eru ekki fyrir-
staða með nútíma
samskiptatækni.
Hjarta hjörtum
og hendi hönd
Aðventan er sér-
staklega ánægjulegur
tími í sveitinni, mikið
er um samverustund-
ir fyrir alla fjölskyld-
una þar sem sannkall-
aður jólaandi ríkir.
Samhugur var meðal
Biskupstungnamanna
þegar kveikt var á
ljósum á Iðubrú. Þar
minntust menn lið-
inna tíma þegar ferjað var yfir
Hvítá og síðasti ferjumaðurinn
tendraði ljósin.
Við Laugarvatn myndaðist ein-
stök stemmning þegar Laugdælir
og nágrannar kveiktu á friðarkert-
um og fleyttu á vatninu. Oddvitinn
hafði áður í ræðu sinni hvatt menn
til að hugsa til horfinna ástvina og
bágstaddra við þessa látlausu, en
hátíðlegu athöfn. Þegar menn
stóðu saman við vatnið í myrkrinu
og horfðu á kertaljósin, kom upp í
hugann vísan sem kveðin var um
árið eftir að Trölli hafði stolið jól-
unum og trúlega stækkaði hjartað
í einhverjum þann daginn eins og í
Trölla forðum.
Heilög jól
verða höndum tekin
í hálfu kerti
og einu spreki.
Unað þann
fær oss enginn bannað,
meðan hjörtu vor slá
hvert fyrir annað.
Tengið, jól,
lýði og lönd,
hjarta hjörtum
og hendi hönd.
(Dr. Seuss)
Mín framtíðarsýn er að á kom-
andi áram verði æ eftirsóknarverð-
ara að búa í dreifbýli í þægilegri
fjarlægð frá þéttbýli. Ef ekki í upp-
sveitum Ái-nessýslu, hvar þá?
Höfundur er ferðamálafulltrúi upp-
sveita Árnessýslu.
I sveitinni er
gott mannlíf
Ásborg
Arnþórsdóttir