Morgunblaðið - 31.12.1998, Blaðsíða 14

14 C FIMMTUDAGUR 31. DESEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
skipti. Samkvæmt þeim stækka
kjördæmin og þingmönnum þétt-
býlis fjölgar á kostnað fámennari
svæða. Þessar breytingar kalla á
nýja hugsun og í samvinnu og
samstarfi byggðarlaga.
Framsóknarflokkurinn hefur
alla tíð látið byggðamál til sín taka
og ætlar sér að vera í fararbroddi
umræðunnar áfram. Við viljum
halda landinu öllu í byggð og telj-
um nauðsynlegt og skynsamlegt
að verja verulegum fjánnunum í
því skyni.
4.
Framsóknarmenn hafa ævinlega
haldið því fram að samhengi sé á
milli æskilegrar nýtingar auðlinda
pg skynsamlegrar náttúruvemdar.
í þessari umræðu megum við ekki
gleyma því að ein meginforsenda
þess að við höfum getað snúið af
braut vaxandi atvinnuleysis og
kjaraskerðinga inn á braut góðær-
is og vaxandi velferðar er að okkur
hefur tekist að fjárfesta í orku-
frekum iðnaði og nýta náttúraauð-
lindir okkar á hagkvæman hátt.
Þau efnahagslegu umskipti sem
orðið hafa á kjörtímabilinu era þau
mestu frá stofnun lýðveldisins.
Erfitt er að finna slík umskipti og
uppgangsskeið í hagsögu ná-
grannaþjóða okkar.
Græn viðhorf eru framsóknar-
viðhorf. Þennan arf viljum við
vemda og virða. En búseta í land-
inu og batnandi hagur alþýðunnar
byggist á skynsamlegri nýtingu
auðlindanna. Þessi sameiginlegu
sjónarmið og heildarsýn á að ráða
ferðinni í orkumálum og iðnþróun.
Áherslu verður að leggja á þarfir
fólksins fyrir traustar undirstöður
fjölbreytilegs atvinnulífs í öllum
landshlutum, og jafnframt á þarf-
irnar fyrir góða umgengni við
landið sjálft og fegurð þess. Eg
legg áherslu á að hér er ekki um
andstæður að ræða. Atvinnuupp-
bygging, umhverfisvernd, vísindi,
tækni, verslun og fjái-magn era
ekki andstæður heldur óhjá-
kvæmileg heild. Það er hlutverk
okkar og skylda að ítreka sam-
hengið í þessum efnum, eðlilegt og
farsælt jafnvægi. Hagvöxtur og
fjárfesting annars vegar og um-
hverfísvemd hins vegar era ekki
andstæðingar. Abyrgir stjórn-
málamenn verða að sýna fram á að
veraleikinn er ekki svo einfaldur.
Við verðum að ná sátt milli sjónar-
miða, sátt sem tryggir framfaraöld
þar sem þekkingin og vísindin eru
í öndvegi. Sátt verður að nást um
áætlun til langs tíma um nýtingu
vatnsafls og jarðhita þar sem sér-
staklega verði fjallað um vemdar-
gildi einstakra virkjanasvæða. Ég
vil í þessu samhengi nefna að há-
vær krafa hefur að undanfömu
verið um að Fljótsdalsvirkjun fari í
lögfomlegt umhverfismat. Til
þess að koma til móts við þessi
sjónarmið hefur Landsvirkjun
ákveðið að vinna mat á umhverfis-
áhrifum virkjunarinnar og hefur
verið fenginn fjöldi sérfræðinga til
að vinna við það verk. Hér er um
að ræða marga aðila sem ekki hafa
komið að málinu áður og verður
fróðlegt að sjá skýrslu þeirra.
Enginn vafi er á því að ýmsar
gagnlegar ábendingar koma fram í
þessari vinnu. A þeim tímamótum
standa menn frammi fyrir hvort
ástæða þykir til að senda málið til
umfjöllunar hjá skipulagsstofnun
og síðan umhverfísráðuneyti, þótt
engin krafa sé um það samkvæmt
lögum. Við það mat verður að taka
mið af nokkram atriðum. Að mínu
mati er ekki rétt að taka um það
endanlega ákvörðun fyrr en
skýrslan hefur komið fram.
A sínum tíma var ákveðið af rík-
isstjórn að ef álver yrði reist hér á
landi á vegum Norsk Hydro þá
yrði það byggt á Reyðarfírði.
Margvíslegar ástæður vora fyiir
þessari ákvörðun, bæði kostnaðar-
legar og umhverfislegar og ekki
síst byggðalegar. Háspennulínur
yfir hálendið vaída sjónmengun og
það er því nauðsynlegt að draga
sem mest úr byggingu slíkra
mannvirkja og virkja eins nálægt
uppsprettu orkunnar og mögulegt
er. Það er mikil þörf á því að skapa
meira jafnvægi í byggð landsins og
það er enginn vafi á að álver á
Reyðarfirði hefur mikil áhrif í
byggðamálum.
Þar með era skapaðar nýjar for-
sendur til að byggja upp sterkan
þéttbýliskjarna á Miðausturlandi
sem getur valdið straumhvörfum í
byggðamálum. Það er einnig ljóst
að bygging álvers kallar á marg-
háttaða þjónustu og rannsóknir
hafa leitt það í ljós að það hefur
áhrif í mörgum nærliggjandi
byggðarlögum. Það er enginn vafi
á því að það verður einnig til að
styrkja Norðurland og auka sam-
skipti milli landshlutanna.
Ég geri mér fulla grein fyrir að
Eyjabakkasvæðið hefur mikið gildi
frá náttúraverndarsjónarmiðum.
Sama á við mörg önnur svæði í
okkar fagi’a landi. Við komumst
hins vegar ekki hjá því að fóma
einhverju, sérstaklega ef ávinning-
urinn er mikill. Avinningur af stór-
iðju á Austurlandi með tilheyrandi
virkjunum skiptir miklu máli fyrir
framtíð landsins alls.
5.
Það ár sem nú er að líða hefur um
margt verið viðburðaríkt og má
t.d. nefna hinar gríðarlegu nátt-
úrahamfarir sem urðu í Mið-Am-
eríku og þær hörmungar sem í
kjölfarið fylgdu. Einnig hafa erfið-
leikar Bills Clintons, forseta
Bandaríkjanna, sem leiddu til
ákæra í fulltrúadeild Bandaríkja-
þings á hendur honum nú nýverið,
verið áberandi í umfjöllun fjöl-
miðla.
Merkilegastar finnst mér þó
þær breytingar sem orðið hafa í
stjómmálum í Evrópu og þær
áherslubreytingar sem orðið hafa
hjá flokkum á vinstri kantinum,
t.d. í Þýskalandi og Bretlandi. Það
hafa átt sér stað ákveðin kynslóða-
skipti í Evrópu með kjöri Tonys
Blairs og Gerhards Schröder, sem
að sumu leyti svipar til þeirra kyn-
slóðaskipta sem urðu með kjöri
Bills Clintons í Bandaríkjunum á
sínum tíma. I kosningabaráttu
sinni lagði Schröder áherslu á hina
„nýju miðju“ en Blair hefur hins
vegar talað um „þriðju leiðina" þar
sem öfgum til hægri og vinstri er
hafnað. Það er athyglisvert að í
ræðu Blairs á flokksþingi verka-
mannaflokksins nú í haust er
hvergi minnst á sósíalisma. Þetta
virðist vera hin almenna fram-
vinda í stjórnmálum vestrænna
þjóða þar sem miðjuviðhorf og
miðjuílokkar era hvarvetna í öfl-
ugri sókn.
Auðvitað fylgist miðjuflokkur
eins og Framsóknarflokkurinn
með þessari framvindu í stjórn-
málum vestrænna lýðræðisþjóða
af miklum áhuga og athygli. Ég tel
að þessi þróun sé hvatning til kjós-
enda að fylkja sér um frjálslynda
og mannúðlega umbótastefnu
Framsóknarflokksins. Á nýju öld-
inni stöndum við frammi fýrir nýj-
um viðfangsefnum og nýrri þróun.
Þjóðimar færast saman og sam-
starf þeirra dýpkar og vex. Með
lokum kalda stríðsins og gjaldþroti
sósíalískrar hugmyndafræði hefur
ný staða skapast á taflborði stjórn-
málanna. Flokkar, sem starfað
hafa til hægri og vinstri, leita nú
inn að miðju stjómmálanna. í því
felst að sjálfsögðu mikilvæg viður-
kenning á grandvallarsjónarmið-
um framsóknarmanna.
Stjórnmálabarátta morgundags-
ins mótast aðeins að litlu leyti af
stjórnmálum gærdagsins. Við-
fangsefnin framundan verða miklu
alþjóðlegri en verið hefur. Við eig-
um að hafa óskoraðan metnað til
halda áfram að byggja hér upp
samfélag sem veitir öllum þegnum
sínum tækifæri.
Við stöndum á þröskuldi nýiTar
aldar og nýs árþúsunds í kristinni
sögu. Það er mín sannfæring að æ
fleiri skipi sér í sveit frjálslyndra
umbótaafla sem fólk veit í ljósi
reynslunnar að hafna öfgastefnum
hvort sem era til vinstri eða hægri.
I þessu ráðast tækifæri, sókn og
sigrar Framsóknarflokksins.
Margrét Frímannsdóttir, formaður Alþýðubandalagsins
Vandamálið er afstaða
stjórnvalda til virkjun-
armála og vinnubrögð
i.
SPURT er hver verði þróun í
stjórn fiskveiða og kvótamálum í
kjölfar dóms Hæstaréttar. Það er
orðið ljóst að ríkisstjórnin mun
gera allt sem í hennar valdi er til
að viðhalda nær óbreyttu ástandi
og þar með því óréttlæti sem í þvi
felst þrátt fyrir dóm Hæstaréttar.
Ríkisstjórnin ætlar að berjast
áfram fyrir forréttindum fyrir fáa
útvalda þrátt fyrir að Hæstiréttur
hafi komist að þeirri niðurstöðu að
þessi forréttindi standist hvorki
jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar
né reglu hennar um atvinnufrelsi.
Áfram skal haldið á þeirri braut að
færa eignir, fjármagn og réttindi á
fárra manna hendur og mismuna
þegnum eftir eigin geðþótta. I stað
þess að virða dóm Hæstaréttar og
leita leiða til úrbóta er reynt að líti-
lækka réttinn með útúrsnúningum
og orðhengilshætti. Ráðherrum
hefur jafnvel dottið í hug að verja
kerfið með því að breyta stjórnar-
skránni og festa þannig óréttlætið í
sessi. Ef þessi ríkisstjórn situr
áfram verða ekki miklar breyting-
ar á stjórnkerfi fiskveiða og kvóta-
mál verða áfram helsta bitbein
þjóðarinnar, með alvarlegum af-
leiðingum fyrir land og þjóð, ekki
síst fyrir landsbyggðina sem bygg-
ir afkomu sína að mestu leyti á
sjávarútvegi.
Markmiðið með stjórnkerfi fisk-
veiða er að stuðla að verndun og
hagkvæmri nýtingu nytjastofna á
Islandsmiðum og tryggja með því
trausta atvinnu og byggð í landinu.
Stjórnkerfið þarf að vera með þeim
hætti að þessum markmiðum verði
náð og að enginn vafi leiki á því að
fiskurinn í sjónum sé sameiginleg
auðlind þjóðarinnar. Við eigum að
vera óhrædd við að skoða með
gagnrýnum hætti hvort við erum
að ná settum markmiðum eða ekki
og það á sérstaklega við nú þegar
Hæstiréttur hefur bent á það
óréttlæti sem fylgir úthlutun veiði-
og aflaheimilda. Hafa þarf í huga
að það stjórnkerfi fiskveiða sem við
höfum búið við í ýmsum útfærslum
í 15 ár hefur vissulega komið mjög
illa niður á fjölmörgum einstak-
lingum, fyi’irtækjum og byggðar-
lögum. Sjávarútvegur hefur verið
lagður í rúst í plássum sem hafa
byggt á sjósókn og fiskvinnslu í
margar aldir og önnur hafa misst
nauðsynlegt öryggi eins og dæmi
sanna. Og nú er enn boðuð atlaga
gegn byggðarlögum sem hafa lent í
þungum áföllum vegna útfærslunn-
ar á stjórnkerfi fiskveiða þar sem
kippa á grunninum undan smá-
bátaútgerð. Við hljótum að þurfa
að skoða vel hvort við séum í raun
að tryggja trausta atvinnu og
byggð í landinu með kvótakerfínu
svo kallaða og útfærslu þess.
I síðustu skýrslu Hafrannsókna-
stofnunarinnar um nytjastofna
sjávar era margar ófagrar lýsingar
á ástandi þessara stofna. Það er
kominn tími til að bera saman
ástand nytjastofna nú og fyrir 15
árum þegar kerfinu var komið á
laggirnar og meta árangurinn af
því. Kanna með skipulegum hætti
hvort ekki séu til aðrar leiðir sem
vænlegri eru til árangurs. Leiðir
sem tryggi vernd og hagkvæma
nýtingu nytjastofna, stuðli að fjöl-
breytni í útgerð og vinnslu, aukinni
fullvinnslu innan lands, eðlilegri
þróun og nýsköpun í greininni og
viðhaldi öflugri bátaútgerð á
grunnslóð. Leiðir sem tryggi að
eignarréttur myndist ekki á fiski-
stofnum og að veiðiheimildir safn-
ist ekki á fárra hendur.
Það þarf að bregðast við dómi
Hæstaréttar með
ábyrgum hætti og
forðast að rasa um ráð
fram. Ég tel að nú eigi
að setja ákvæði í lögin
um stjórn fískveiða
sem segi skýrt að lög-
in falli úr gildi eftir 4
eða 5 ár. Jafnframt
verði hafist handa við
að endurskoða allt
stjórnkerfi fiskveiða
frá grunni í ljósi settra
markmiða þar sem
hagkvæmni verði
skoðuð í víðu sam-
hengi, en ekki aðeins
frá sjónarhóli útgerð-
ar. Mikilvægt er að
þessari vinnu ljúki á 2 til 4 árum og
að sem flestir komi að henni, m.a.
samtök sjómanna, útvegsmanna,
fiskvinnslu og fiskvinnslufólks auk
sveitarstjórnarmanna og annarra
sem verulegra hagsmuna hafa að
gæta. Þegar niðurstaða fæst þarf
Álþingi að taka ákvörðun um
stjórnkerfi fískveiða og með þeim
hætti að ekki raski mikið veiðum
og vinnslu.
Ég tel einnig brýnt að taka strax
með ákveðnum hætti á meintu
eignarhaldi á aflahlutdeild og
skapa möguleika fyrir nýja aðila að
koma inn í greinina. Til athugunar
kemur að setja nýjar heimildir á
uppboð þar sem öllum útgerðarað-
ilum verði gert kleift að gera tilboð
miðuð við eigin þarfir. Þá mætti
hugsa sér að auk nýrra aflaheim-
ilda kæmi sú viðbót á uppboð sem
útgerðaraðilar hafa fengið úthlutað
á síðustu tveimur árum. Ég tel að
ekki ætti að ganga lengra í skerð-
ingu á þeirri aflaþlutdeild sem út-
gerðin hefur nú. Akvarðanir þar að
lútandi ættu að bíða þar til heildar-
endurskoðun lýkur á stjórnkerfi
fiskveiða og ákveðið hefur verið
hvað taki við. Og að þá yrði um
eðlilegan aðlögunartíma að ræða.
Vel kemur einnig til greina að taka
nú upp tímabundna leigu fyrir afla-
hlutdeild, en áður þarf að skoða
rækilega hvaða gjöld útgerðin ber
nú og hver þeirra gætu lækkað eða
fallið brott í staðinn. Með því að
leigja aflaheimildir út í stað þess að
halda í úthlutun með núverandi
hætti hyrfi svo kallaður eignar- eða
hefðarréttur sem nú gengur kaup-
um og sölum, myndar erfðarétt og
kemur til skipta við hjúskaparslit
eins og hver önnur eign hjóna.
Verði þessi leið valín sem ég hef
rakið hér geri ég mér vonir um að
við berum gæfu til að koma á
stjórnkerfi fiskveiða sem sátt ríki
um og tryggir trausta atvinnu og
byggð í landinu.
2.
Áhrif samfylkingar félags-
hyggjufólks á stjórnmálaþróunina
eiga eftir að verða mikil. Með sam-
fylkingunni er lagður grunnur að
breiðfylkingu vinstrimanna sem
hefur alla burði til að verða eitt öfl-
ugasta stjórnmálaafl landsins. Þar
með væri komið flokkakerfi sem er
í ætt við það sem þekkist á hinum
Norðurlöndunum, þar sem flokkar
félagshyggjufólks og jafnaðar-
manna hafa verið sterkir og ráð-
andi í mótun samfélagsins um
margra áratuga skeið.
Samfylking félagshyggjufólks
mun tvímælalaust skerpa línurnar í
íslenskum stjórnmálum. í fyrsta
skipti um langan tíma geta kjós-
endur valið milli frjálshyggju ann-
ars vegar og félagslegra úrlausna
hins vegar. Sameiginlegt framboð
þessara flokka verður eina raun-
verulega mótvægið við þá hægri
stefnu sem ráðið hefur
ferðinni undanfarin ár.
Ég spái því einnig að
með tímanum muni
þróast öflugt samstarf
milli þessa nýja fram-
boðsafls og samtaka
launafólks í landinu.
Við erum einfaldlega
sterkari saman.
3.
Spurt er hvernig ég
sjái fyrir mér byggða-
þróun í landinu á
fyrstu áratugum 21.
aldarinnar. Það hefur
ekki tekist að stöðva
þá þróun að fólk sæki í
ríkara mæli til höfuðborgarsvæðis-
ins en út á land. Frá því Davíð
Oddsson settist í stól forsætisráð-
herra árið 1991 til ársloka 1997
fjölgaði íbúum höfuðborgarsvæðis-
ins um 15 þúsund manns en á sama
tíma fjölgaði landsmönnum öllum
um 12.500 manns. Höfuðborgar-
svæðið hefur því tekið til sín rúm-
lega alla fólksfjölgun í landinu á
þessum sjö árum. Fólksflutning-
arnir á höfuðborgarsvæðið á þessu
tímabili jafngilda þvi að allir íbúar
Akureyi’ar hafi flutt suður. Fólks
flótti hefur verið mikill úr sjávar-
plássum um land allt. Aðstöðumun-
ur ræður þar miklu. Þessari þróun
verður ekki snúið við nema með að-
gerðum sem miða að því að byggja
upp sambærilega aðstöðu á lands-
byggðinni og er á höfuðborgar-
svæðinu, aðallega á sviði atvinnu-,
heilbrigðis- mennta- og menning-
armála. Einnig er brýnt að jafna
kostnað vegna rafmagns og húshit-
unar svo dæmi séu nefnd um þá
mismunun sem taka þarf á með
skipulegum hætti. Fólksflutning-
arnir af þessari stærðargráðu eru
þjóðhagslega mjög óhagkvæmir.
Það hefur verið áætlað að hver ein-
staklingui’ sem flyst af landsbyggð-
inni á höfuðborgai’svæðið kosti um
3-5 milljónir króna fyrir utan þann
förnarkostnað sem hann verður
fyrir sjálfur með því að skilja eftir
verðlitlar eða jafnvel verðlausar
eignir. Þjóðhagslega er því hag-
kvæmt að verja opinberu fé til að
jafna aðstöðumun og draga með
því úr fólksflóttanum af lands-
byggðinni. Fjölbreytilegt mannlíf,
ýmis konar þjónusta og greiður að-
gangur að menningarlífi eru
nokkrar eðlilegar kröfur sem fólk
gerir og ekki eru uppfylltar með
fullnægjandi hætti víða um land.
Sama er að segja um samgöngur,
sem víða eru afleitar, og atvinnulíf
sem er fábrotið á mörgum stöðum.
Fækkun og stækkun sveitarfé-
laga, sem miðar m.a. að því að
byggja upp öflugar einingar sem
eru færar um að veita íbúum þá
þjónustu sem þeir gera kröfu til,
ætti að draga úr fólksflutningun-
um. Það gerist þó ekki nema ríkis-
valdið geri sveitarfélögunum fjár-
hagslega kleift að sinna þeim verk-
efnum sem á þau eru lögð. Og rík-
isvaldið þarf að leggja sitt af mörk-
um til að byggja upp atvinnulíf og
nauðsynlega þjónustu um landið
með skipulegum hætti í stað að-
gerða sem byggja á geðþóttaá-
kvörðunum.
Ég sé fyrir mér nokkra stóra
byggðakjarna dreifða um landið,
sem eru miðstöðvar heilbrigðis- og
menntamála viðkomandi svæðis og
kjarninn í fjölbreyttri þjónustu og
menningarlíf. Þar verði m.a.
sjúkrahús og framhaldsskólar og
miðstöðvar fjarkennslu, félagsleg
þjónusta og þjónusta við atvinnulíf
með tengslum við smærri pláss og
Margrét
Frímannsdóttir