Morgunblaðið - 31.12.1998, Blaðsíða 46

* 46 C FIMMTUDAGUR 31. DESEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
legt sem út af stendur. Þannig eru
eignarskattar nánast séríslenskt
fyrirbæri og stimpilgjöld þekkjast
ekki í sama mæli í
samkeppnislöndunum.
Reglur um frádráttar-
bærni dagpeninga
starfsmanna íslenskra
fyrirtækja með starf-
semi erlendis eru
einnig óvenju strangar
á Islandi. Þá verður að
leggja áherslu á að
móta sanngjarnar og
notendavænar leik-
reglur um rafræn við-
skipti og rafræn sam-
skipti milli fyrirtækja
og stofnana, enda hafa
atburðir liðins árs sýnt
svo um munar þá
miklu möguleika sem í
Kolbeinn
Kristinsson
slíkum viðskiptaháttum felast.
Hér má einnig benda á að fyrir
Alþingi liggur nú frumvarp til laga
um alþjóðleg viðskiptafélög sem
gerir ráð fyrir að hægt verði að
stofna hér á landi félög í hagstæðu
skattaumhverfi til að halda utan um
starfsemi sem eingöngu snýr að við-
skiptum sem fram fara utan ís-
lenskrar lögsögu. Sambærilegar
heimildir er að finna hjá ýmsum
Evrópuríkjum og öðrum þjóðum
heimsins. Ekki leikur vafi á að sam-
þykkt frumvarpsins mun opna ný
tækifæri fyrir jafnt innlenda sem er-
lenda aðila og skapa störf í kringum
alla þjónustu við slík félög.
Mikilvægasta auðlind hverrar
þjóðar er sá auður sem býr í borg-
urunum sjálfum. Mannauðurinn er
forsenda framfara og bættra lífs-
kjara. Hérlendis hafa hugbúnaðar-
og líftæknifyrirtæki sýnt á áber-
andi hátt fram á þau miklu verð-
mæti sem hægt er að skapa með
þekkingu og þekkingarleitinni einni
saman. Það er því afar mikilvægt
að hlúa sem best að menntun í
landinu og vera sífellt vakandi fyrir
hvernig betur má gera í þeim efn-
um. A þetta að sjálfsögðu jafnt við
um hugvísindi og verklega mennt-
un. Mikilvægi símenntunar í formi
skemmri námskeiða og endúrþjálf-
unar starfsmanna er einnig að
koma betur og betur í ljós, enda
lærir svo lengi sem lifir eins og
máltækið segir. Þá má benda á að
fyrir fyrirtæki í alþjóðaviðskiptum
er góð tungumálakunnátta lykilat-
riði ef árangur á að nást. I þessu
sambandi væntir Verslunarráðið
mikils af Viðskiptaháskólanum í
Reykjavík sem hóf starfsemi sína á
árinu.
Evrópumál
Nú eru fimm ár síðan EES-
samningurinn tók gildi. Allar efa-
semdarraddir um mikilvægi hans
fyrir atvinnu- og efnahagslíf í land-
inu eru löngu þagnaðar. Greiður
aðgangur að stærsta markaðinum
fyrir innlenda framleiðslu og þjón-
ustu verður seint ofinetinn. Samn-
ingurinn sjálfur er í stöðugri endur-
skoðun og má t.d. í þvi sambandi
benda á tilskipanir um frelsi í fjar-
skiptum og frelsi í flugi, sem án efa
flýttu fyrir aukinni samkeppni á
þeitn sviðum hér á landi. Segja má
að ísland hafi í dag tekið yfir stór-
an hluta af löggjöf Evrópusam-
bandsins. Því er eðlilegt að spurt sé
hvort full aðild að ESB eigi að
koma til skoðunar, ekki síst nú þeg-
ar horft er fram á mikla fjölgun að-
ildarríkja á næstu árum. I Amster-
damsáttmálanum, sem samið var
um á síðustu ríkjaráðstefnu ESB
1997, er að finna ýmis nýmæli sem
vert er að gefa gaum og hugsanlega
gætu opnað möguleika á að semja
um aðild án þátttöku í einstökum
málaflokkum, eins og sameiginlegu
sjávarútvegsstefnunni. Slíkir
möguleikar verða auðvitað aldrei
leiddir í ljós nema með viðræðum
yið ESB í ljósi hugsanlegrar aðildar
íslands.
Sameinum kraftana
íslendingar eru og verða lítil
þjóð. Þeim mun mikilvægara er að
vinna skipulega að öllum markaðs-
og kynningarmálum íslenskra fyrir-
tækja erlendis. Stundum vill við
bera að einstök hagsmunasamtök
atvinnulífsins séu að vinna hvert í
sínu homi að svipuðum verkefnum í
þessa veru. Brýnt er að vera vak-
andi fyrir því að sameina kraftana
sem kostur er og koma fram enn
sterkari fyrir vikið.
Verslunarráð telur
raunhæft að stefna að
því að bæta lífskjörin á
Islandi um 20% fram
til ársins 2003. Tfl þess
þarf að auka útflutn-
ing vöru og þjónustu á
þessum tíma um 40%.
Með aukinni útrás og
hagstæðara starfsum-
hverfi á að vera hægt
að ná þessum mark-
miðum. Það er líka for-
senda þess að geta
boðið ungu og vel
menntuðu fólki störf
hérlendis sem eru
samkeppnishæf við
það sem þeim stendur
til boða á erlendum vettvangi.
Verslunamáð Islands óskar
landsmönnum öllum farsæls kom-
andi árs.
Kristján Ragn-
arsson, formaður
Landssam-
bands íslenskra
útvegsmanna
Efla þarf
fræðslu um
íslenskan
sjávarútveg
ÁR hafsins, sem Sameinuðu
þjóðirnar nefndu svo, er senn á
enda. Fyrir okkur Islendinga, sem
byggjum afkomu okkar að stærst-
um hluta á sjávarfangi, ætti sér-
hvert ár að vera ár hafsins. Aukin
sérhæfing í kjölfar tæknivæðingar í
atvinnulífinu leiðir til þess að æ
færri einstaklingar vinna við sjáv-
arútveg. Hver og einn
á nóg með sín verkefni
og áhugamál. Það sem
áður var talin sjálfsögð
þekking um sjávarút-
veg og málefni hans er
ekki lengur til staðar,
hvað þá hjá nýjum
kynslóðum. Þetta er
hættuleg þróun fyrir
þjóð sem á svo mikið
undir þessari atvinnu-
grein og henni þarf að
snúa við.
Nýleg yfirlýsing 105
prófessora við Háskóla
Islands um málefni
sjávarútvegsins bendir
til þess að þessi æðsta
menntastofnun landsins standi enn
mjög fjarri atvinnulífinu.
Það er mikilvægt fyrir sjávarát-
veginn að miðla upplýsingum til al-
mennings varðandi málefni, sem
eru efst á baugi hverju sinni. Sam-
tök útvegsmanna ákváðu í tilefni af
ári hafsins að beita sér fyrir al-
mennu fræðsluátaki um málefni
hans. Ljóst er af jákvæðum viðtök-
um, sem þetta átak fékk, að nauð-
synlegt er að stórefla fræðslu um
íslenskan sjávarútveg í skólum
landsins.
I mínum huga var það einn
ánægjulegasti atburður ársins þeg-
ar tækifæri gafst til þess að vera
dagpart með ungum skólabörnum í
Vestmannaeyjum. Tilefnið var
verðlaunaafhending í spurninga-
keppni, sem efnt var til þegar út-
vegsbændur í Eyjum stóðu fyrir
sérstöku kynningarátaki um útveg-
inn meðal íbúanna. Já, meira að
segja í sjávarbyggðunum þarf að
efla fræðslu um atvinnuveginn.
Erfiðar kjaradeilur settu svip
sinn á fyrstu mánuði ársins. Það
reyndist ekki unnt að ná samkomu-
lagi við forystumenn sjómanna í
þessari deilu og fór svo að Alþingi
setti alls fern lög um kjaradefluna.
Við höfðum varað við því áður en
verkfall sjómanna skall á að það
væri ekki á færi samninganefndar
útvegsmanna að ná samningum
vegna eðlis þeirra krafna sem for-
ystumenn sjómanna settu fram.
Meginkrafa þeirra var að allur fisk-
ur skyldi fara á markað. Það var
ekki hægt að verða við þessari
kröfu, þó ekki nema vegna þess að
til þess að skylda að allur fiskur
upp úr sjó sé verðlagður á fisk-
markaði þarf að svipta útvegsmenn
ráðstöfunarrétti afla skipa sinna, en
talið er að það samrýmist ekki
stjómarskránni. Eftir nokkurt þóf í
kjarasamningsviðræðum og frestun
verkfalls í febrúar fram í mars
ákvað ríkisstjórnin að beita sér fyr-
ir að sett yrðu lög um deiluna. Við
lagasetninguna var ekkert tfllit tek-
ið tfl sjónarmiða útvegsmanna og
kunna slík vinnubrögð ekki góðri
lukku að stýra, enda hafa komið á
daginn ýmis vandkvæði vegna
þessa.
Sérstaklega hefur tekist illa með
framkvæmd Kvótaþings. Verð á
kvóta hefur hækkað verulega,
gagnstætt yfirlýstum tilgangi, og
starfsemi þingsins einkennist af
skrifræði. Það er brýnt verkefni að
leggja af núverandi starfsemi
Kvótaþings hið fyrsta.
Astandið í hafinu hefur verið um
margt óvenjulegt í ár. Jákvæðu
fréttirnar era þær að þorskstofninn
skuli vaxa að nýju og síðasta seiða-
talning bendir til vaxandi nýliðunar
í stofninum. Mikil óvissa er hins
vegar um rækjuveiði og hefur veiði
hennar gengið illa í ár. Erfiðlega
hefur gengið að mæla stofnstærð
loðnunnar og veiðar hafa gengið
fremur illa. Allt bendir tfl þess að
göngur síldarinnar hafi breyst og
hún hafi nú flutt sig vestur fyrir
landið í verulegum mæli. Þetta eru
alvarleg tíðindi fyrir þau austfirsku
byggðarlög, sem byggt hafa af-
komu sína á síldveiðum á nálægum
miðum. En með sama hætti er
þetta jákvætt fyrir atvinnulíf á suð-
vesturlandi. Karfaveiðar hafa al-
mennt gengið vel, en mikil óvissa
ríkir um það hvaða karfastofnar
það eru sem nú er veitt úr og flokk-
ast undir úthafskarfa. Vísindin hafa
ekki svarað þeim spurningu hvort
sá djúpkarfi sem veiddur er bæði
innan og utan lögsögunnar sem út-
hafskarfi sé í raun
hluti af íslenska djúp-
karfastofninum. Stór-
áuka þarf karfarann-
sóknir á næstu árum
til þess að auka við
þekkingu okkar. Veiði
á flatfiski hefur gengið
illa í ár. Það gildir
einnig um flatfiskrann-
sóknir að stórauka
þarf rannsóknir á því
sviði. Mikið vantar á
þekkingu okkar á flat-
fiskstofnum.
Almennt hefur verð-
... lag sjávarafurða farið
Knstjan hækkandi á árinu. Það
Ragnarsson vefcrur að nokkru á
móti minni afla í ár. Afkoma út-
vegsfyrirtækja er eins og svo oft
áður mjög misjöfn. Almennt hefur
gengi þeirra fyrirtækja, sem eru
með skráð hlutabréf á Verðbréfa-
þingi, verið gott. I þessum hópi eru
mörg framsækin fyrirtæki í sjávar-
útvegi. Þeim hefur tekist með sam-
einingu við önnur fyrirtæki í grein-
inni að hagræða í rekstrinum og
stuðla að aukinni arðsemi. Þess ber
einnig að geta að mörg öflug sjáv-
arútvegsfyrirtæki eru rekin í einka-
eigu einstaklinga, en eigendum
þeirra hefur með eljusemi tekist að
byggja upp öfluga atvinnustarfsemi
í heimabyggðum sínum. í umróti
upplýsingaþjóðfélagsins vill mikil-
vægt hlutverk einkaframtaksins of
oft gleymast. Því miður er staða
fjölmargra fyrirtækja í atvinnu-
greininni of veikburða og óvissa er
uppi um hvemig þeim reiðir af. í
þeim byggðarlögum, sem eiga af-
komu sína undir rekstri þeirra hvíl-
ir eðlflega mikil óvissa varðandi
framtíðina.
Nýlegur hæstaréttardómur varð-
andi 5. gr. laga um stjórnun fisk-
veiða hefur fengið mikla umfjöllun
síðustu vikur. Ymsir hafa orðið til
að fagna þessum dómi sem sérstök-
um áfellisdómi yfir lögum um
stjórn fiskveiða. Slíkur fógnuður er
þó ástæðulaus. 5. grein laganna
snýr að veitingu veiðileyfa og regl-
um varðandi úreldingu fiskiskipa.
Með þessum dómi voru afnumdar
reglur um úreldingu fiskiskipa.
Þessar reglur hafa haft mikinn
kostnað í fór með sér fyrir útgerð-
ina á undanförnum árum. Nú þarf
ekki lengur að borga fyrir stækkun
fiskiskips með því að útvega „rúm-
mál“ þegar um nýsmíði er að ræða
eða skip keypt erlendis.
Það skýtur skökku við að á Is-
landi skuli ekki lengur mega stýra
sókn í fiskistofnana með því að
setja takmörkun við útgáfu veiði-
leyfa. Þetta er sú leið, sem víðast er
farin í heiminum við takmörkun á
veiðum. Þessi dómur hefur girt fyr-
ir að fiskveiðum við ísland verði
stýrt með flota- og sóknarmarks-
stýringu, sem sumir alþingismenn
hafa talið æskilegt við stýringu
veiða úr fiskistofnum. Framvarp
ríkisstjómarinnar um breytingu á
umræddum lögum sýnir eðlileg við-
brögð og er vonandi að réttaróvissu
varðandi lögin verði eytt.
Mér barst nýlega í hendur rit-
smíð nokkur eftir Þorstein Gylfason
prófessor er ber heitið „Fiskur,
eignir og ranglæti". Hér er raðað
saman stóryrðum um fiskveiði-
stjórnun okkar og henni fundið allt
til foráttu, gagnstætt áliti fræði-
manna á þessu sviði. Ritsmíðin ber
með sér ótrúlega vanþekkingu á
málefnum sjávarútvegsins og lýkur
henni með orðunum: „Kvótakerfið
er ranglátt hvernig sem á það er lit-
ið, þess vegna verður að bylta þvf
eða breyta.“ Ekki er þessi fullyrð-
ing rökstudd frekar en annað í þess-
ari grein og enn síður er eitthvað já-
kvætt lagt tfl málanna um það hvað
skuli koma í staðinn fyrir núverandi
stjómkerfi fiskveiða.
Þegar haft er í huga hver höf-
undurinn er kom ekkert á óvart um
afstöðu hans, en sérstaka athygli
mína vakti að hann lætur þess get-
ið, að hann hafi þegið margvísleg
ráð og ábendingar frá tilteknum
einstaklingi, sem er Garðar Gísla-
son hæstaréttardómari. Hann var
einn dómenda í nýgengnum hæsta-
réttardómi.
Eg hef í fáfræði minni um lög-
fræðileg efni talið að það væri ekki
hlutverk hæstaréttardómara að
láta bendla sig opinberlega við rit-
smíð, eins og hér um ræðir, þar
sem gagnrýnd era lög frá Alþingi.
Kemur ekki vanhæfi til álita í máli
sem þessu?
Eg vil að lokum óska öllum
landsmönnum farsældar á nýju ári.
Magnús Oddsson,
ferðamálastjóri
Meiri umsvif
í ferða-
þjónustu
en nokkru
sinni fyrr
HEILDARUMSVIF í ferða-
þjónustu á íslandi árið 1998 verða
verulega meiri en þau hafa verið
nokkru sinni fyrr á einu ári.
Miðað við þær upplýsingar sem
nú liggja fyrir má gera
ráð fyrir að gjaldeyris-
tekjur af erlendum
ferðamönnum verði allt
að 26 mflljarðar á árinu
eða um 3,5 milljöðrum
meiri en árið 1997.
Þessi tekjuaukning
er hlutfallslega meiri en
nemur aukningunni í
gestafjölda svo tekjur
af hverjum gesti aukast.
Fyrir aðeins íírnm ár-
um, árið 1993, voru
gjaldeyristekjur af
ferðaþjónustu 15,7
milljarðar.
Islendingai’ voru
verulega meira á ferð
um eigið land á árinu en nokkru
sinni fyrr. Erlendir gestir voru rúm-
lega 230.000, og er aukningin um
30.000 gestir frá 1997. Þessu til við-
bótar komu hér um 30.000 erlendir
Magnús
Oddsson
gestir með skemmtiferðaskipum og
til dagsdvalai-.
Aframhald varð á þeirri þróun
undanfarinna ára að ferðamönnum
fjölgaði hlutfallslega meira utan
hins hefðbundna háannatíma en yf-
ir sumarið. Þannig komu nú um
116.000 erlendir gestir eða meira
en helmingur heildarinnar hingað á
öðrum tíma en í júní, júlí og ágúst.
Undirstaða sóknar ferðaþjónust-
unnar utan háannatímans er, eins
og margoft hefur verið minnt á ,
leiðakerfi Flugleiða með tengiflugi
yfir Norður-Atlantshaf þar sem nú
er svo komið að heita má að félagið
fljúgi jafnmikið milli Islands og
annarra landa sumar og vetur.
A næsta ári verður enn frekari
áhersla lögð á að jafna framboð
sæta til og frá landinu árið um
kring og auka þannig enn frekar
möguleika til aukinna tekna og nýt-
ingar. A þessum grunni, sem við
höfum umfram fjölmarga keppi-
nauta okkar, þ.e. að hafa nær sömu
samgöngumöguleika til landsins
allt árið, hafa fyrirtæki og einstak-
lingar getað byggt fjölbreytt þjón-
ustunet sem styrkist með hverju
árinu sem líður. Vaxandi áhersla
hefur verið lögð á vöruþróun og
markaðssetningu í þeim tilgangi að
auka nýtingu fjárfestinga og skapa
fleiri atvinnutækifæri allt árið.
Uppbygging undanfarinna ára-
tuga hefur borið þann árangur að
ferðaþjónustan er nú orðin ein af
þeim atvinnugreinum hér á landi
sem litið er til sem undirstöðuat-
vinnugreina næstu aldar.
Sá árangur hefur ekki orðið af
engu eða „af því bara“. Að baki
liggur áræði, kjai'kur og gífurleg
vinna frumherjanna og þeirra sem
fylgt hafa í kjölfarið.
Ahersla á menningu og sögu
Þeirri skoðun hefur stundum ver-
ið haldið fram að með auknum
ferðalögum, aukinni margmiðlun og
auknu samstarfi þjóða væra landa-
mæri í reynd smám saman að
þurakast út, ekki síst menningarleg
landamæri; íbúar jai'ðar væru að
skapa einslita menningu, sem mynd-
uð væri á hnattrænum fjölmiðlum.
Það er mín skoðun að aukin
ferðalög fólks um heiminn og aðrir
ofangreindir þættir hafi virkað
þveröfugt og sýnt þjóðum heims
fram á nauðsyn þess að mála enn
skýrari litum en fyrr á hvern hátt
þær greina sig frá öðrum í menn-
ingarlegu og sögulegu tilliti. Sér-
kenni menningar og sögu einstakra
þjóða og héraða í heimi þar sem
skil milli landa verða æ óljósari er
þannig vaxandi þáttur í því að
koma sér á framfæri sem vænlegur
áfangastaður fyrir ferðamenn.
Menning og saga verða ekki síst til
þess að vekja áhuga á landi og þjóð.
Árið 2000 verður mesta ferðaár
sögunnar og ljóst að margar þjóðir
munu á þessum tímamótum gera
sér dagamun og leitast við að
brydda á nýjungum af ýmsu tagi,
m.a. til að höfða til áhuga fólks á
ferðalögum með áherslu á yfirlit
sögu og menningar þess árþúsunds
sem kvatt er. Margir munu vilja
verða vitni að upphafi sögu og
menningar nýs árþúsunds.
Þetta endurspeglast líka í þeim
ákvörðunum hér á landi að verja yf-
ir einum milljarði króna til verk-
efna á árinu 2000 með vísan til sér-
stakra atburða í sögu
okkar og menningu;
verkefna tengdra
landafundum í Vestur-
heimi, verkefna
kristnihátíðarnefndar
svo og verkefnisins
Reykjavík menningar-
borg Evrópu svo nokk-
ur séu nefnd.
Islensk ferðaþjón-
usta hlýtur í Ijósi um-
fangs og sérstöðu
verkefnanna að binda
vonir við - og reyna að
stuðla að - að með
þeim skapist enn meiri
vitund og áhugi á
menningu okkar og
sögu, sem hægt er að nýta til lengri
tíma og renna þannig enn fleiri
stoðum undir þróun atvinnugrein-
arinnar. I samræmi við þessar
auknu áherslur og þá sérstöðu sem