Morgunblaðið - 31.12.1998, Blaðsíða 48

•^8 C FIMMTUDAGUR 31. DESEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
Sameiginlegir hagsmunir
Á undanförnum árum hefur sam-
vinna fyrirtækja í ferðaþjónustu,
hagsmunaaðila þeirra og stjóm-
valda stóraukist, sérstaklega í
markaðsmálum og við vinnu að
.stefnumótun til framtíðar.
Þessi samvinna hefur skilað öll-
um aðilum árangri sem staðfestir
mikilvægi hennar. Það er að mínu
mati bæði eðlilegt og nauðsynlegt
að auka samvinnuna enn frekar,
bæði í núverandi verkefnum svo og
í nýjum.
Stærri hagsmunasamtök fyrir-
tækjanna og stæi-ri einingar þeirra
eiga að gera þessa samvinnu auð-
veldari, skilvirkari og arðbærari.
Hagsmunir ferðaþjónustunnar
og stjómvalda fara að verulegu
leyti saman og markmiðið það
sama: að atvinnugreinin vaxi og
dafni, íyrirtækin skili góðri afkomu,
sem um leið skilar ríkissjóði þeim
tekjum, sem eðlilegt er.
Stærsta samvinnuverkefni okkar
á næstu árum er að tryggja sam-
keppnishæfni íslenskrar ferðaþjón-
ustu í víðasta skilningi þess orðs.
Verði markaðssetning, rekstur
og þjónusta ekki samkeppnishæf
við það sem best gerist í heiminum
eigum við ekki möguleika til að
standa undir þeim væntingum sem
nú era gerðar til atvinnugreinar-
innar.
Stöðugleiki og sambærilegt
rekstraramhverfi og hjá sam-
keppnisþjóðunum er forsenda þess
' að við getum verið samkeppnishæf
og keppt á þessum alheimsmarkaði.
Það er von þeirra sem starfa við
ferðaþjónustu að sá stöðugleiki,
sem hér hefur verið undanfarin ár
og atvinnugreinin hefur notið, verði
tryggður til frambúðar.
Islensk ferðaþjónusta hefur með
vinnu sinni og stefnumótun tekið
þeirri áskorun að verða ein af und-
irstöðuatvinnugreinum næstu ald-
ar.
Samkvæmt þeim spám sem gerð-
ar hafa verið um aukningu í grein-
inni í heiminum og okkar hlut af
heildinni á atvinnugreinin að geta
skilað þjóðarbúinu 65 milljörðum í
gjaldeyristekjur árið 2020 og þá
hafí atvinnutækifæram í ferðaþjón-
ustu fjölgað um 60% írá því nú.
Við höfum allar grannforsendur
til að ná þessu marki og það er
verkefni okkar með auknu sam-
starfí á öllum sviðum að tryggja
það og það verði gert í sátt við
landið.
Gleðilegt og gæfuríkt ár.
Arnar Sigur-
, mundsson, for-
maður Samtaka
fískvinnslustöðva
Vaxandi
þorskafli
hefur létt
mörgum
róðurinn
ÁRIÐ 1998 hefur að mörgu leyti
1 verið gott ár fyrir íslenskan sjávar-
útveg. Eins og oftast áður er af-
koman nokkuð misjöfn og ljóst að
fjölbreytni í starfsemi fyrirtækj-
anna skilar eins og oft áður bestum
árangri. Heildarafli á íslandsmið-
um og utan lögsögunnar á þessu ári
er nú áætlaður tæplega 1,7 milljón-
ir tonna. Er þetta mun minni afli en
á síðasta ári, en þá var heildarafli
íslendinga tæplega 2,2 milljónir
tonna sem var algjört metár. Mun
minni loðnuafli í ár, sem nú stefnir í
750 þúsund tonn sem er rúmlega
550 þúsund tonnum minna en í
fyrra, er helsta skýringin á minni
heildarafla. Á undanfömum áram
hefur heildaraflinn oft verið nálægt
1,5 milljónum tonna og telst þetta
ár því rúmlega í meðallagi í afla-
brögðum. En það hefur einnig
margt jákvætt verið að gerast.
^Veiðar og vinnsla á kolmunna
%skipta nú orðið umtalsverðu máli í
rekstri nokkurra fyrirtækja. Þetta
kallar á viðamikla fjárfestingu til
þess að stunda kolmunnaveiðar og -
vinnslú með góðum árangri í fram-
tíðinni. Síldveiðar hafa gengið frek-
ar erfíðlega nú í haust eins og á síð-
asta ári, en stærsti hluti síldarafl-
ans hefur undanfarin
ár verið úr norsk-ís-
lenska sfldarstofnin-
um. Þorskaflinn heldur
áfram að aukast og
stefnir í 240 þúsund
tonn sem er 40 þúsund
tonnum meira en á síð-
asta ári. Aukinn
þorskafli skiptist niður
á allar vinnslugreinar
og skapar auknar
rekstrartekjur og get-
ur skipt sköpum í af-
komu fjölmargra fyrir-
tækja. Af rækjunni er
ekki sömu sögu að
segja. Samdráttúr í út-
hafsrækju og innfjarð-
arrækju hefur skapað mikla erfið-
leika í rekstri þeirra fyrirtækja
sem hafa byggt afkomu sína á þess-
ari mikilvægu tegund. Verkfoll sjó-
manna á síðustu vetrarvertíð höfðu
umtalsverð áhrif á loðnuvertíð.
Lagasetning um Kvótaþing til
lausnar deilunni kann að óbreyttum
lögum að hefta að nokkru aukna
hagkvæmni í greininni og hafa nei-
kvæð áhrif á starfsemi sjávarút-
vegsins til lengri tíma.
Það era margir þættir sem ráða
mestu um afkomu fískvinnslunnar
og skipta þar mestu aflabrögð, hrá-
efnisverð og verðlag á afurðunum.
Misjöfn þróun afurðaverðs
fískvinnslunnar
Ef horft er til þróunar verðlags
sjávarafurða á þessu ári koma í ljós
umtalsverðar breytingar innan árs-
ins skv. upplýsingum Þjóðhags-
stofnunar. Verð á saltfiski hefur
hækkað frá ársbyrjun um 28% og
hafa hækkanir komið fram með
auknum þunga síðari hluta ársins.
Frystar botnfiskafurðir hafa hækk-
að að meðaltali um tæp 13% frá
ársbyijun og vora hækkanir að
verulegu leyti komnar fram nú í
haust. Meðalverð á pillaðri rækju
er aftur á móti um 3% lægra í árs-
lok en í upphafi árs. Verðlag á mjöl-
og lýsisafurðum, sem hefur verið
mjög hátt undanfarin misseri, fór
lækkandi þegar komið var fram á
haust. Munaði þar mest um lækkun
á lýsisverðinu. í árslok er meðal-
verð á afurðum mjölverksmiðjanna
tæplega 20% lægra en í ársbyrjun.
En þessar tölur segja ekki allt um
afkomuna. Mikil samkeppni um
takmarkað hráefni hefur tekið til
sín of stóran hluta af tekjum vinnsl-
unnar. I þeim verðhækkunum sem
komið hafa fram á þessu ári í afurð-
um í frystingu og söltun hefur stór
hluti þeirra gengið til hækkunar
hráefnisverðs. Aftur á móti má
segja að aflaaukning í þorski og
frekari hagræðing í rekstri, ásamt
lækkandi fjármagnskostnaði, hafí
átt stóran þátt í batnandi afkomu.
Það er áberandi meiri bjartsýni
ríkjandi í frystingu og söltun en oft
áður og hafa fyrirtækin lagt meiri
áherslu á vinnslu botnfisks sam-
hliða auknum þorskafla. Uppgang-
ur hefur verið í rækjuvinnslu á und-
anfömum áram og hafa verksmiðj-
urnar tekið miklum breytingum til
að mæta sívaxandi kröfum kaup-
enda. Samdráttur í rækjuafla á
þessu ári og lækkandi verð á
rækjuafurðum hefur því sett stórt
strik í reikninginn. Fyrirtækin hafa
gert ráðstafnir til þess að mæta
þessum aflasamdrætti og dregið
verulega úr framleiðslu. í mjöl- og
lýsisvinnslu hefur ríkt góðæri und-
anfarin 2-3 ár. Verðlækkanir á af-
urðum nú í haust ásamt mun minni
loðnuveiði hafa sannarlega mikil
áhrif á afkomu verksmiðjanna á
þessu ári. Framundan er vetrarver-
tíð þar sem mikill loðnuafli getur
gjörbreytt stöðunni til hins betra á
skömmum tíma. Ef afkoma ein-
stakra vinnslugreina á þessu ári er
skoðuð liggur fyrir að afkoma í
frystingu og söltun hefur batnað
umtalsvert eftir langvarandi halla-
rekstur. Rækjuvinnslan á við erfíð-
leika að stríða vegna aflasamdrátt-
ar og heldur lækkandi afurðaverðs.
Eftir mjög þokkalega afkomu í
mjöl- og lýsisvinnslu undanfarin
misseri hefur komið nokkurt
bakslag í haust með lækkandi af-
urðaverði og minni loðnuafla. Þrátt
fyrir minni heildarafla stefna út-
flutningsverðmæti sjávarafm-ða í
tæpa 99 milljarða á
þessu ári, sem er
metár og 5% aukning
frá síðasta ári.
Rekstrarumhverfíð
kallar á sifellda
hagræðingu
Alþjóðleg samkeppni
íslensks sjávarútvegs
kallar á að fyrirtækin
þurfa ávallt að leita
leiða til frekari hagræð-
ingar til þess að stand-
ast hina hörðu sam-
keppni á mörkuðunum.
Þegar þoi'skafli tók að
dragast saman fyrir
tæpum áratug kreppti
mjög að fjölmörgum íýrirtækjum
sem byggðu afkomu sína að lang-
mestu á þoi'skinum. Nær helmingi
minni þorskafli leiddi til mikilla
breytinga. Mörg þessara fyrirtækja
fóra í þrot og önnur hættu starfsemi
eða sameinuðust öðram. Það er allt
annað landslag nú tíu árum síðar og
þau fyrirtæki sem lifðu af þorsksam-
dráttinn hafa mörg verið að eflast á
ný með vaxandi þorskafla og fjöl-
breyttari rekstri. Þá hefur það
einnig verið að gerast að samhliða
aukinni tæknivæðingu hefur vinnu-
tími breyst. I síðustu kjarasamning-
um var samið um aukið ftjálsræði í
vinnutíma. Hefur þetta orðið til þess
að vinnutími er nú meira sniðinn að
auknum kröfum um samþjappaðri
og betri nýtingu vinnutíma. Hefur
þetta gefið góða raun fyrir starfsfólk
og fyrirtæki. Þá hafa tflfærslur úr
bónus yfir í fastakaup og breytingar
á kauptryggingu og oriofsreglum
stuðlað að meira starfsöryggi og
festu í fískvinnslunni. Stóraukin
tæknivæðing í öllum greinum fisk-
vinnslunnar á undaníomum áram
kallar á færra starfsfólk. Starfsfólk í
fiskvinnslu miðað við fullt starf er
um 6.500 um þessar mundir, þar af
rúmlega 600 útlendingar. Nokkuð
hefur eriendum starfsmönnunm
fjölgað að undanfómu, á sama tíma
og atvinnuleysi hefur minnkað hér á
landi. Þá má ekki gleyma því að
sumstaðar þar sem fjöldi útlendinga
er hvað mestur er ekkert atvinnu-
leysi og vantar einfaldlega fólk til
starfa.
Starfsöryggi í sjávarútvegi og
kvótadómur Hæstaréttar
Atvinnuöryggi fiskvinnslufólks
hefur af eðlilegum ástæðum oft
komið til umræðu á undaníornum
áram. Nú era liðin tæplega 25 ár
síðan fyrst var samið um vísi að
kauptryggingu í fiskvinnslu hér á
landi. Víðast erlendis var og er at-
vinnuöryggi í fiskvinnslu mun
minna. Misjafnt öryggi við hráefn-
isöflun fyrirtækjanna og aðrir
óvissuþættir hafa af eðlilegum
ástæðum gert fyrirtækjum mjög
erfitt að halda uppi samfelldri
vinnslu nær allt árið. Með samein-
ingu fyrirtækja, aukinni starfsemi
fiskmarkaða og auknum innflutn-
ingi á hráefni hefur tekist að auka
rekstraröryggi fyrirtækja og
starfsfólks þeirra. Mörg fyrirtæki,
sem ráða yfir öruggri hráefnisöfl-
un, líkjast nú orðið meira verk-
smiðjum og geta boðið starfsfólki
sínu svipað atvinnuöryggi og í öðr-
um atvinnugreinum. Þessi ánægju-
lega þróun hefur orðið með mai'k-
vissum hætti á undanförnum áram.
Nýfallinn kvótadómur Hæsta-
réttar getur hugsanlega gjörbreytt
þessari þróun og fært rekstur fjöl-
margra fyrirtækja í mikla óvissu. Á
fyrstu árum kvótakerfisins var því
af eðlilegum ástæðum mjög fundið
til foráttu að lögin giltu einungis til
skamms tíma í senn, sem skapaði
óöryggi í atvinnugreininni. Við
þessu var bragðist af Alþingi á sín-
um tíma. Þrátt fyrir að íslenska
kvótakerfið sé á engan hátt fullkom-
ið frekar en önnur mannanna verk
er alveg Ijóst að dómur Hæstarétt-
ar leysir engin mál, heldur skapar
eingöngu óvissu um starfsskilyrði
sjávarútvegsfyrirtækja. Vonandi
ber Alþingi gæfu til þess að bregð-
ast við dómi Hæstaréttar og eyða
þeim óyissu sem dómurinn hefur
skapað. I þeim umræðu um þróun
byggðar á landsbyggðinni sem fram
hefur farið á Alþingi og úti í þjóðfé-
laginu hefur núverandi kvótakerfi
eðlilega komið mjög til umræðu.
Allar umbyltingar í kvótakerfinu
verða óhjákvæmilega á kostnað
landsbyggðarinnar hvort sem það
verður vegna dóms Hæstaréttar
eða aukinnar gjaldtöku á sjávarút-
veginn.
Að endingu óska ég þeim sem
starfa við sjávarútveg og lands-
mönnum öllum velfarnaðar og frið-
ar á nýju ári.
Ólafur B. Ólafsson,
formaður VSI
Stöðugleiki
í járnum
Á ÁRINU sem nú er að líða hef-
ur rikt friður í samskiptum verka-
lýðsfélaga og vinnuveitenda á al-
mennum vinnumarkaði, ef undan er
skilin sjómannadeilan í upphafi árs-
ins. Hið langa samningstímabil sem
samkomulag náðist um
á fyrri hluta síðasta árs
hefur skilað báðum að-
ilum því sem eftir var
sóst, þ.e. bættum kjör-
um, aukinni atvinnu og
starfsöryggi fyrir
launamenn og stöðugu
og fyrirsjáanlegu
rekstraramhverfi fyrir
fyrirtækin. Reynslan
ætti því að verða
mönnum hvatning til
að halda áfram á sömu
braut þegar kemur að
næstu endurnýjun
samninga.
I upphafi árs kom til
harðra verkfallsátaka
við sjómannasamtökin. Undirrót
deilunnar var enn á ný ágreiningur
um aflaskiptakerfið. Engin lausn
náðist í málinu en stjórnvöld bundu
að lokum enda á vinnustöðvunina
með löggjöf sem sett var í fullri
andstöðu við útvegsmenn. Síendur-
tekin verkföll sjómanna hljóta að
vekja menn til umhugsunar um
hvort ekki þurfi að taka upp önnur
launakerfi sem gætu dregið úr
hættu á vinnustöðvunum í þessum
mikilvæga atvinnuvegi.
Það hefur vakið ugg hve mjög
hefur borið í mflli um launaþróun
og viðhorf til þess að halda skuli
samninga á almennum vinnumark-
aði annars vegar og meðal opin-
berra starfsmanna hins vegar. Það
er almennt viðurkennt að almenni
vinnumarkaðurinn eigi að marka
launastefnuna á hverjum tíma og
hafa aðilar vinnumarkaðarins gert
það í trausti þess að opinberir aðil-
ar fylgi henni. Á það hefur sýnilega
skort og ekki síður þá festu sem
nauðsynleg er til að tryggja að
menn virði gerða samninga.
Þróun kaupmáttar ráðstöfunar-
tekna er með ólíkindum um þessar
mundir. Nú er áætlað að kaupmátt-
urinn hafi vaxið um 10% á árinu og
hefur þá vaxið um 28% frá árinu
1984 ef spá fyrir næsta ár er með-
talin og er það ámóta aukning og
átti sér stað í kjölfar útfærslu land-
helginnar á áttunda áratugnum.
Grandvallarmunur er þó á þróun-
inni nú og fyrri vaxtarskeiðum þar
sem þetta gerist án verðbólgu sem
er sterkasta vísbendingin um að
batinn geti orðið varanlegur. Kaup-
máttarþróunin hefur verið afar
sveiflukennd undanfarna áratugi en
sú staðreynd blasir við að kaup-
máttur ráðstöfunartekna á mann
verður á næsta ári tvöfalt meiri en
fyrir aldarfjórðungi.
Þessum lífskjarabata fylgir mikfl
neysluaukning en því miður einnig
viðskiptahalli og erlend skuldaaukn-
ing sem ekki fær staðist tfl lengdar.
Sú þróun snýst ekki við nema sparn-
aður aukist en því miður virðist þró-
unin stefna í öfuga átt. Þannig hafa
útlán innlánsstofnana aukist um
meira en 30% á undanfomum 12
mánuðum sem er langt umfram
aukningu innlána. Þetta gerist þrátt
fyrir að vaxtastig sé hátt á Islandi
og mun hæna en í öðram löndum.
Gegn þessu þyrftu fjármál hins op-
inbera að sporna og gera fjármál
ríkisins það að nokkra leyti þar sem
ríkissjóður gi'eiðir niður skuldii- um
þessar mundir. Staða ríkisfjármála
er vissulega nokkuð góð en árangur-
inn er ekki nægflegur til að slá á eft-
irspurnarþensluna. Þáttur sveitai-fé-
laganna er hins vegai- rýr í hag-
stjóminni og verður að krefjast
meira af þeim samfara auknum hlut
þeirra í opinbera búskapnum.
Þeim sem eru án atvinnu hér á
landi fer ört fækkandi og mun sú
þróun halda áfram. Raunar ætti
enginn að þurfa að vera án atvinnu
þar sem umframeftirspurn eftir
vinnuafli ríkir á vinnumarkaði. Það
er eitt af merkjum þenslunnar í
þjóðarbúskapnum og skapar hættu
á óæskilegu launaskriði og vaxandi
verðbólgu. En það hversu fáir era
atvinnulausir skapar möguleika á
að fækka þeim enn frekar með sér-
tækum aðgerðum og úrræðum fyrir
þá á vegum vinnumiðlana.
Mikill áhugi almennings á þátt-
töku í hlutafjárútboðum ríkisbank-
anna ætti að vera Alþingi og ríkis-
stjórn hvatning til að hraða einka-
væðingu þeirra og selja allt hlutafé
þeirra á næsta ári. Nýleg lántaka
Landsbankans á er-
lendum mörkuðum þar
sem betri kjör fengust
en áður hafa þekkst
ættu endanlega að
grafa rök talsmanna
ríkisrekstrar á fjár-
málasviðinu. Hefja
þarf sölu á hlutafé í
Landssímanum og
markaðs- og einka-
væðingu orkukerfisins.
Það ætti að vera mark-
mið stjórnmálamanna
að minnka ítök þeirra
sjálfra í atvinnulífinu
og virkja aflvélar sam-
félagsins. Þetta á ekk-
ert síður við sveitar-
stjórnaimenn, en þar eru stórir
óplægðir akrar við útboð rekstrar-
verkefna en þá er fjármögnun á
hendi opinberra aðila en reksturinn
á vegum einkaaðila. Þetta svið mun
taka við þegar einkavæðingu opin-
berra fyrirtækja verður að mestu
lokið.
Sjónir manna beinast í auknum
mæli að reglubyrði fyrirtækja og
hafa verið nefndar stórar fjárhæð-
ir, jafnvel tugir milljarða króna, um
kostnað þeirra af því að fylgja sí-
vaxandi fjölda reglna og fyrirmæla
af hálfu opinberra aðila. Sem dæmi
má nefna að áriegur heildarkostn-
aður fyrirtækja við það að fylgja
skattareglum, en þær era aðeins
hluti regluskógarins, nemur mörg-
um mflljörðum króna. Þessi kostn-
aður hefur afgerandi áhrif á sam-
keppnishæfni atvinnulífsins og það
þarf að draga úr honum með fækk-
un og einföldun reglna.
Þótt blikur séu á lofti í alþjóðleg-
um efnahagsmálum og horfur á
minnkandi hagvexti í heiminum þá
virðast áhrif þessa sneiða hjá okk-
ur, a.m.k. um sinn, þar sem við-
skiptakjör þjóðarinnar eru góð og
sala afurða gengur vel. Atvinnulífið
stendur sterkt þrátt fyrir miklar
kostnaðarhækkanir og hátt vaxta-
stig undanfarin misseri sem ber
vitni um aðlögunarhæfni þess og
mikla framleiðniaukningu. Það era
vissulega takmörk fyrir því hversu
miklar byrðar er hægt að leggja á
atvinnulífið án þess að gjaldþrot
fari vaxandi á ný og verðbólga
brjótist út. Þróun síðustu ára getur
ekki haldið áfram lengi enn án þess
að undan láti og því er það brýn-
asta verkefni stjórnvalda við hag-
stjórn að stuðla að betra jafnvægi
en nú ríkir í þjóðarbúskapnum.
Skipulagsmál samtaka atvinnu-
rekenda hafa verið í deiglunni allt
þetta ár og hefur markmiðið verið
að auka skilvirkni þeirra og bæta
árangur starfsins í þágu fyrirtækj-
anna í landinu. Að þeirri umræðu
hafa komið forystumenn allflestra
samtaka atvinnurekenda, bæði inn-
an og utan VSI. Fjölmargir kostir
hafa verið skoðaðir og er ríkur vilji
til breytinga en málið er þó ekki til
lykta leitt. Ljóst er þó að ekki er
Arnar
Sigurmundsson
Ólafur B.
Ólafsson