Morgunblaðið - 31.12.1998, Blaðsíða 50

. »0 C FIMMTUDAGUR 31. DESEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
aukningu kaupmáttai- hafa gengið
eftir og gott betur. En við höfum líka
haft áhyggjur af þeirri þróun sem
orðið hefur eftir að sambönd og félög
innan ASI höfðu lokið sínum samn-
ingum. Það er ljóst að með sumum
samningum sem opinberir aðilar
ihafa gert að undanfómu er verið að
ganga mun lengra en innstæða er
fyrir. ASI óttast að slíkt ábyrgðar-
leysi verði fjármagnað með auknum
álögum á launafólk, útsvarshækkun-
um og þjónustugjöldum.
Undirbúningur að endurnýjun
kjarasamninga er hafínn og þessi
þróun er eitt af því sem skoðað
verður. Eg tel einsýnt að áherslan
verði almennt að fylgja eftir og
tryggja þá aukningu kaupmáttar
sem náðist með síðustu samningum.
Að auki verður lögð áhersla á marg-
vísleg félagsleg réttindamál eins og
ég hef vikið að hér að framan. Þar á
íslenskt launafólk fjölmörg sóknar-
færi og þegar við horfum til þess að
kosið verður til Alþingis í vor er
ljóst að verkalýðshreyfingin þarf að
sameinast um að koma áherslum
sínum og sjónarmiðum á framfæri.
Lifandi fjöldasamtök eru í
stöðugri endurnýjun og í ánægju-
legum heimsóknum til um 50 aðild-
arfélaga ASI víða um land á liðnu
ári hef ég fundið að fólk gerir kröf-
ur til samtaka sinna og vill efla þau.
Samtök launafólks eiga áfram
brýnt erindi á nýrri öld og verða ef
eitthvað ér sífellt mikilvægari í
minnkandi heimi.
5»
Pétur Bjarna-
son, formaður
stjórnar Fiski-
félags Islands
Sjávarút-
vegurinn
1998
ÁRIÐ 1998 var íslenskum sjávar-
útvegi hagstætt á ýmsa lund. Verð á
afurðum hélst að mestu hátt, ástand
þorskstofnsins, sem eins og áður er
okkar mikilvægasti nytjastofn, batn-
ar ár frá ári og almennt góðæri virð-
ist ríkja í hafinu. Talsverðar áhyggj-
ur eru þó bundnar við rækjuveiði,
sem hefur dregist saman, og sfld- og
loðnuveiðar hafa ekki verið í sam-
ræmi við væntingar. Vegna vægis
sfld- og loðnuveiða í
heildarafla dróst hann
saman um nálega 500
þúsund tonn á milli ár-
-^anna 1997 og 1998, en
þess ber að geta að afli
ársins 1997 var sá
mesti frá upphafi Is-
landsbyggðar.
Hér á eftir verður
gerð grein fyrir veiði
helstu nytjastofna.
Þorskur
Kvótaárið 1997/1998
voru aflaheimildir
þorsks 218.000 tonn en
veiðin almanaksárið
1997 var 203.000 tonn.
Ástand þorskstofnsins hefur batnað
í kjölfar mikillar friðunar undanfar-
in ár og á kvótaárinu 1998/1999, sem
hófst 1. september sl., voru þorsk-
veiðiheimildir auknar í 250.000 tonn.
Aflinn fyrstu ellefu mánuði ársins
1998 var 183.000 tonn og má áætla
að hann verði 241.000 tonn á árinu
öllu. Gangi það eftir er það 38.000
tonnum meiri afli en á fyrra ári, eða
Pétur
Bjarnason
tæplega 20% aukning. Horfur með
þorskstofninn eru að flestra áliti
vænlegar.
Karfi
Karfastofnar við Island virðast
vera í sæmilegu jafnvægi. Kvótinn
fyrir karfastofna samanlagt núver-
andi kvótaár er 110.000 tonn,
óbreyttur frá kvótaárinu 1997/1998.
Karfaveiðar fara bæði fram innan
og utan landhelgi og eru vaxandi
vísbendingar um að meira af hinum
eiginlega íslenska stofni veiðist ut-
an landhelgi en áður var talið. Það
er ákveðið áhyggjuefni. Utlit er
fyrir að karfaafli ársins 1998 verði
tæplega 113.000 tonn.
Ýsa
Ástand ýsustofnsins hefur valdið
nokkrum vonbrigðum undanfarin
ár. Þráfaldlega hefur komið fyrir að
ekki hefur tekist að veiða úthlutað-
an kvóta. Kvótinn fyrir núverandi
fiskveiðiár er 35.000 tonn og er það
minnkun um 10.000 tonn eða 22%
frá fyrra ári. Ysuaflinn á árinu 1998
stefnir í um 41.000 tonn.
Ufsi
Ufsaafli hefur sveiflast talsvert
undanfarin ár og hafa aflaheimildir
oft ekki verið fullnýttar. Kvóti á yf-
irstandandi fiskveiðiári er 30.000
tonn, óbreyttur frá fyrra ári.
Grálúða
Ýmis teikn eru á lofti um að grá-
lúðustofninn hafí náð botni og
vænta megi aukningar á næstu ár-
um. Grálúðuveiðar hafa minnkað
mjög mikið undanfarin ár. Islend-
ingar deila þessum stofni með
Grænlendingum og hefur ekki
náðst samkomulag um skynsam-
lega nýtingu hans. Islendingar hafa
engu að síður dregið verulega úr
sókn í grálúðu og virðist sú fisk-
veiðistjómun vera að skila sér.
Kvótinn á grálúðu síðustu tvö fisk-
veiðiár hefur verið 10.000 tonn.
Rækja
Rækjuveiði hefur valdið veruleg-
um vonbrigðum. Rækjuafli jókst ár
frá ári undanfarin ár og var sett
nýtt Islandsmet á hverju ári írá
1990 til 1996. Munar þar mest um
aukningu á úthafsveiði og veiðum á
Flæmska hattinum, en þær veiðar
hófust ekki fyrr en 1994. Afli á
djúpmiðum hefur dregist vemlega
saman og stefnir í aukinn samdrátt
á næstunni. Aflaheimildir djúphafs-
rækju voru minnkaðar á milli
kvótaára um 15 þúsund
tonn eða 20% og stefnir
allt í að um enn frekari
samdrátt verði að ræða
síðar. Afli úthafsrækju
á árinu 1998 er um
54.000 tonn en inn-
fjarðarrækju 7.000
tonn, á móti 83.0000
tonna heildarafla
rækju á fyrra ári.
Sfld
Sfldveiðar við Island
byggjast annars vegar
á íslensku sumargots-
sfldinni og veiðum úr
norsk-íslenska sfldar-
stofninum, sem á árum
áður var meginhluti af sfldarafla Is-
lendinga. Miklar vonir hafa verið
bundnar við vöxt norsk-íslenska
stofnsins og þar með aukinn afla.
Þær vonir hafa ekki gengið að fullu
eftir en fullvíst má þó telja að sá
stofn muni vaxa að mikilvægi í ís-
lenskum sjávarútvegi. Kvóti Islend-
inga á norsk-íslenskri síld var
202.000 tonn þetta almannaksár og
Heildarafli af íslandsmiðum 1989-1998
1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998
B Uppsjávaraflí ■ Botnfiskafli nSkel og krabbaafli
stefnir veiðin í 198.000 tonn. Af ís-
lensku sumargotssíldinni var kvóti
fiskveiðiársins ‘98/’99 70.000 tonn,
30% lækkun frá fyrra ári. Aflinn ár-
ið 1998 er um 78.000 tonn.
Loðna
Veiðistofn loðnu byggist aðallega á
tveimur árgöngum og er því eðlilegt
að reikna með miklum sveiflum á
milli ára. Loðnuafli hefur verið mikill
undanfarin ár og eru miklar vonir
bundnar við góða veiði áfram. Stefii-
ir í að loðnuveiði á árinu 1998 verði
751.000 tonn, sem er minnkun um
550.000 tonn frá fyrra ári, en þá var
aflinn rúmlega 1,3 milljónir tonna.
Hörpudiskur
Hörpudisksveiðar hafa verið í
góðu jafnvægi um langt skeið.
Kvóti á hörpudiski er nú 9.800 tonn
og var aukinn úr 9.300 tonnum frá
fyrra fiskveiðiári.
Humar
Humarveiðar hafa verið í lægð
undanfarin misseri og er svo enn.
Humarkvóti nú er 1.200 tonn, hefur
farið minnkandi síðustu árin.
Aðrir stofnar
Ýmsir aðrir nytjastofnar eru við
Island og má fullvíst telja að þeim
muni fjölga á næstu árum. Má t.d.
benda á ígulker og beitukóng, sem
tiltölulega nýlega eru komnir í
flokk nytjastofna við Island. Veiðar
á báðum þeim stofnum eru þó í
lægð sem stendur, einkanlega
vegna efnahagskreppu í Asíu, en
þar eru helstu markaðslönd afurða
úr þessum stofnum.
Heildarafli og -verðmæti
Heildarafli Islendinga 1998 stefn-
ir í að verða 1.720.000 tonn og er
það eins og áður segir töluverður
samdráttur frá fyrra ári, eða ríflega
22%. Afli af fjarlægum miðum hefur
dregist nokkuð saman, en minnk-
andi afli skýrist þó fyrst og fremst
af samdrætti í síld- og loðnuveiðum
eins og meðfylgjandi súlurit yfir
afla af Islandsmiðum sýnir.
Heildarverðmæti aflans hefur
hins vegar aukist nokkuð. Saman-
burður á verðmæti afla fyrstu ell-
efu mánaða þessa árs og þess síð-
asta bendir til þess að aukningin
verði um 16% og skýrist mest af
hagstæðri verðþróun botnfisksafla.
Heildarverðmæti útfluttra sjávar-
afurða verður væntanlega 99Í/2
milljarður króna á árinu 1998 og
eykst þar með um 6% á milli ára.
Framtíðin
Flest bendir til að komandi ár
verði íslénskum sjávarútvegi hag-
stætt. Líkur eru á að afurðaverð
mikilvægustu nytjafiska okkar
verði tiltölulega hagstætt. Markaðs-
ástand er af ýmsum ástæðum hag-
stætt, þótt ávallt sé rétt að hafa fyr-
irvara á slíkum spám. Miklu varðar
þó að síld- og loðnuveiðar gangi vel.
Reikna má með að rækjuveiðar
dragist saman, en rækja hefur und-
anfarinn áratug verið næstverð-
mætasti nytjastofn okkar miðað við
útflutningsverðmæti afurða.
Fiskifélag íslands óskar íslensk-
um sjávarútvegi og landsmönnum
öllum gleðilegs og gæfuríks árs.
Bjarni Finnsson,
formaður íslenskr-
ar verslunar
Framfarir
í verslun
VERSLUNIN er mikill áhrifa-
valdur um efnahagslega framþróun.
Fyrir iðnbyltinguna átti hagþróun
einkum rætur í íramförum í verslun,
og vöxtur síðustu 200 árin byggist
að verulegu leyti á samlegðaráhrif-
um framfara í verslun í víðasta
skilningi, og í vöruþróun.
Verslunin eykur hagsæld m.a. á
eftirfarandi hátt:
Verslunin gerir neytendum fært
að kaupa vörur jafnvel þar sem þær
eru ekki framleiddar. Jafnframt
geta fyrii-tæki framleitt vörur úr
hráefnum eða rekstrarvörum sem
ekki eru framleiddar á staðnum.
Verslunin veitir möguleika á að
nýta verkaskiptingu, sérhæfingu og
stórrekstur. Þetta stuðlar að fjöl-
breytni í framleiðslu og
lágu einingaverði.
Verslunin mótast í
samkeppni verslunar-
fyrirtækja. Það lækkar
verð og verslanir fá
hvatningu til að bjóða
sífellt betri og ódýrari
vörur.
Verslunin skapar
markaðssvæði (torg,
verslanir, uppboðsstaði,
vörulista, netsíður
o.s.frv.) þar sem við-
skiptavinir geta skoðað
úrvalið og gert innkaup.
Verslunin þróar fjár-
hagslega þjónustuþætti
(lánskjör, tryggingar
o.fl.) og samningskjör (kaup, leiga,
ábyrgðir, þjónusta, skemmtun
o.s.frv.) sem auðvelda seljendum og
kaupendum að gera samninga sem
eru hagkvæmir fyrir báða aðila.
Þetta þýðir ekki að fijáls verslun
leysi sjálfkrafa öll efhahagsleg
vandamál fyrir fólk. En halda má því
fram, að fijáls verslun innanlands og
á milli landa sé öruggari leið til að
skapa góð störf, árangursrík fyrir-
tæki og mikla velsæld en beiting við-
skiptahamlandi aðgerða. Um þetta
munu líklega fáir efast lengur.
Á árinu 1997 hafa miklar breyt-
ingar orðið í verslun á Islandi, ekki
síst varðandi skipulag, eignarhald
og samstarf verslunarfyrirtækja.
Jafnframt hefur birgðahald og
dreifing til smásala færst í auknum
mæli til stórra vörudreifingarfyrir-
tækja, einkum þó í matvöru.
Birgðahald er fyrst og fremst
kostnaður. Við blasir bæði í heild-
og smásöluverslun, að vaxandi
áherslu þarf að leggja á lágmörkun
birgðahalds m.a. með aukinni upp-
lýsingaöflun og -miðlun um eftir-
spum og vöruflæðið til þess að ís-
lensk verslun geti mætt kröfum
neytenda og samkeppni við erlend-
ar verslanir. Árangursrík vöm-
stjórnun og dreifing kallar auk þess
á vel menntað starfslið og stjórn-
endur, sem nýtir tækni og tækifæri
til að þróa verslunina til hagsbóta
fyrir neytendur. Einnig þurfa
gámaflutningar að verða ódýrari,
svo og landflutningar. Þetta næst
fram með aukinni samkeppni. Flug-
frakt hlýtur einnig að lækka um leið
og hún vex mikið m.a. vegna auk-
innar verslunar á Netinu. Verslun á
Netinu hlýtur einnig að leiða af sér
sérhæfð pakkasendingafyrirtæki
sem annast afgreiðslu netkaupa til
viðskiptavina innanlands. Vaxtar-
broddur í flutningum vegna versl-
unarinnar er verulegur fyi-ir aðila
sem nýta sér nýjustu tækni í stjórn-
kerfum og flutningatækjum.
Verslun hefur átt mikinn þátt í
því að halda niðri verðlagi í landinu
með virkri samkeppni og stöðugri
framleiðniaukningu. Verðbólga hef-
ur aðeins verið um 1,7% að meðal-
tali á árinu og er talin verða um
2,5% á næsta ári þrátt fyrir ýmis
merki um þenslu sem sjá má í ís-
lensku efnahagslífi. Það er fyrst og
fremst virk samkeppni í verslun
sem haldið hefur verðlagi í landinu
niðri. Ársverk í verslun á árinu
1998 eru talin vera tæp 17 þúsund
alls, og hefur fjölgað nokkuð á ár-
inu þó að ljóst sé að mikil fram-
leiðniaukning verslunar byggist að
verulegu leyti á beitingu nýjustu
tækni og betri stjórnun allra
rekstrarþátta. Kaupmáttur raun-
tekna jókst á árinu um 10%, sem er
mun meira en í nágrannalöndum
okkar, og hagvöxtur hefur lengi
ekki verið jafnhár, eða tæp 5%.
Áfram er gert ráð fyrir auloiingu
kaupmáttar á næsta ári en þó um
helmingi minni en í ár.
Bílainnflutningur á þessu ári og í
fyrra hefur verið í meðallagi eftir
lítinn innflutning 1992-1996, og eru
fjölbreyttari og betur búnir bílar nú
algengari en fyrir nokkrum árum.
Þetta er ánægjuleg þróun, sem
jafnframt stuðlar að eðlilegri end-
urnýjun bílaflota landsmanna.
Töluverð framleiðniaukning hefur
verið í verslun á undanfomum ár-
um, m.a. vegna fjárfestinga í tækj-
um og búnaði, ekki síst í upplýsinga-
tækni, sem hefur veitt möguleika á
árangursríkari rekstri. Jafnframt
hefur skipulagi verið breytt, stjóm-
unarþekking verið aukin og sveigj-
anlegir kjarasamning-
ar á vinnumarkaði
með starfsgreina- og
fyrirtækjasamningum
verið teknir upp.
Vömverð er orðið
mjög samkeppnishæft
og sambærilegt við
það sem tíðkast í öðr-
um löndum, jafnvel að
teknu tffliti til mis-
munandi virðisauka-
skatts landanna.
Ferðamannaversl-
un hefur vaxið og
dafnað í landinu. Hún
jókst um meira en
þriðjung á árinu 1997,
og fjölbreytni inn-
kaupa erlendra ferðamanna er að
aukast um leið og magn inn-
kaupanna vex óðfluga. Þetta stað-
festir árangursríkt markaðsstarf
síðustu ára og aukna samkeppnis-
hæfni íslenskrar verslunar í sam-
keppni við erlenda verslun.
Islensk verslun sækir aðföng til
allra heimshorna og því er mikil-
vægt að viðskiptasamningar ís-
lendinga við önnur lönd hamli ekki
möguleikum verslunar til viðskipta.
Utflytjendur í verslun eiga
einnig stóran þátt í aukinni velsæld
og meiri lífsgæðum því þeir standa
fyrir hærra útflutningsverði sem
m.a. kemur af því að þeir kaupa fisk
nær eingöngu á fiskmörkuðum þar
sem verðið er hæst. Því þurfa þessi
fyrirtæki að selja á hagkvæmustu
markaðina þar sem besta skilaverð-
ið fæst.
Við áramót þarf íslensk verslun
að hyggja að mörgu. Nefna má ár
2000-vandann, sem því miður hefur
ekki verið sinnt nægilega ennþá.
Netverslun og hvers konar rafræn
viðskipti verða viðfangsefni næstu
missera og ára, og þar skiptir máli
að hasla sér völl snemma þótt
ávinningur kunni að vera lítill til að
byrja með. Það verður ekki hag-
kvæmt að vera ekki með á Netinu.
Umhverfismál taka sífellt stærri
hluta af tíma stjórnenda í atvinnu-
lífinu og svo er einnig í versluninni,
sem á síst minna undir því að skyn-
samlega verði tekið á fðrgun og
endurnýtingu sorps en aðrar grein-
ar atvinnulífsins. En umfram allt
horfir íslensk verslun til framtíðar
og nýrrar aldar með sóknarhug og
eftirvæntingu um leið og hún þakk-
ar samstarfið á liðnu ári og árnar
landi og þjóð heilla á komandi ári.
Ögmundur Jónas-
son, formað-
ur BSRB
Góðærið
gefur misvel
HINAR gleðilegu fréttir ársins
eru þær að atvinnuleysi er á niður-
leið á Islandi og samkvæmt spám
má gera ráð fyrir að enn dragi eitt-
hvað úr því á komandi ári og verði
um tvö og hálft prósent. Það er hins
vegar tveimur og hálfu prósentu-
stigi of mikið. Þegar menn tjá sig á
tungumáli prósentureikningsins
vilja manneskjurnar sem búa að
baki tölunum gleymast. Tvö og
hálft prósent vinnandi manna á Is-
landi eru um þijú þúsund einstak-
lingar og þegar fjölskyldur þeirra
sem einnig verða fyrir barðinu á at-
vinnuleysinu eru reiknaðar með er-
um við að tala um umtalsverðan
hluta þjóðarinnar. Frá stríðslokum
fram á þennan dag var atvinnuleysi
um eitt prósent að meðaltali með
tímabundinni undantekningu í lok
sjöunda áratugarins. Fjöldaat-
vinnuleysi er hverju samfélagi dýr-
keypt því það stefnir fólki í félags-
legt skipbrot auk þess sem beinn
tilkostnaður er talinn í háum upp-
hæðum. A þessum áratug hefur
þjóðfélagið verið bútað niður í sí-
fellt smærri einingar og hefur það
orðið til að vílq'a til hliðar hugsun
Bjarni
Finnsson