Morgunblaðið - 31.12.1998, Síða 18

18 C FIMMTUDAGUR 31. DESEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
Kristín Halldórsdóttir, formaður þingflokks
Samtaka um kvennalista
Silfurfatið stjórnvalda
fær ekki lengur staðist
maí 1999. Vera má, að okkur takist
ekki þá að ná öllu því fylgi, sem sam-
einað afl jafnaðarmanna, félags-
hyggjufólks og kvenfrelsissinna
gæti mest fengið á Islandi. En við
erum með vinnu okkar nú að leggja
gnmdvöll að framtíðinni. Skapa
möguleika á því að gerbreyta póli-
tísku landslagi á íslandi á nýrri öld.
Það er meira en einnar messu virði.
3.
Fyrir mörgum árum sagði Bene-
dikt Gröndal, fyrrverandi formaður
Alþýðuflokksins, að forsenda þess, að
þjóð héldi fullu forræði yfir eigin
landi væri, að hún byggði það. Ekki
svo að skilja, að krafan sé, að sérhver
vík meðfram ströndum landsins og
sérhvert heiðarbýli, þar sem ein-
hvem tíma hefur verið mannabygð,
haldist áfram í búsetu heldur, að
þjóðin byggi land sitt, þar sem
byggðin á að geta verið lífvænleg
miðað við kröfur iivers tíma. Astæða
er til þess að óttast um, að búsetu-
þróun á Islandi uppfylli ekki mikið
lengur þessi skilyrði. Fyrir því eru
margvíslegar ástæður.
Það lýsir e.t.v. vinnubrögðum
okkar Islendinga, að áratugum sam-
an höfum við barist gegn búferla-
flutningum með ýmsum ráðum án
þess nokkurn tíma að kanna, hvaða
ástæður liggja að baki þeim. I því
skyni höfum við m.a. beitt þvingun-
um, sem enn eimir eftir af t.d. í jarða-
lögum hverra markmið er að halda
enn í hefðbundnum búskap öllum
þeim bújörðum þar sem hefðbundinn
landbúnaður var stundaður fyrir 30
árum. I því augnamiði eru bændum
lagðar á herðar ýmiss konar kvaðir
til þess að takmarka ráðstöfunarrétt
þeirra á jarðeignum til barna og erf-
ingja eða til annarra nota en hefð-
bundins búskapar. Óskyldum aðilum
er jafnvel heimilað að ónýta ákvarð-
anir þeirra um ráðstafanir á eignum
sínum, sem hvergi annars staðar yrði
þolað.
Þá eru ótaldir þeir miklu fjármun-
ir, sem varið hefur verið úr opinber-
um sjóðum til framkvæmdar á svo-
nefndri byggðastefnu án þess að skil-
að hafi tilætluðum árangri - jafnvel
án þess að áður hafi verið lagt mat á,
hvort árangur væri líklegur.
Nú loksins, seint og um síðir, hafa
menn tekið við sér og leitað or-
sakanna. Hvers vegna flytur fólk - af
landsbyggð til höfuðborgar og frá
höfuðborg til landsbyggðar? Rann-
sóknir og greinaskrif Stefáns Ólafs-
sonar, prófessors, hafa varpað nýju
ljósi á margt af því, sem betur hefði
áður mátt vita.
Mín skoðun er sú, að ýmsar tillög-
ur í þingsályktunartillögu forsætis-
ráðherra um byggðamál, sem reistar
eru á athugunum Stefáns Ólafssonar
og hans manna, séu af hinu góða. En
að fleiru þarf að huga. Framkvæmd
aflamarkskerfisins, sem nú hefur
verið dæmt stjómarskrárbrot af
Hæstarétti, hefur stórskaðað margar
sjávarbyggðir. Sá skaði verður ekki
bættur nema með breyttri fram-
kvæmd. Á það hefúr Stefán sjálfur
raunar bent í greinum í Mbl. Þá er
nauðsynlegt að bæta afkomumögu-
leika fólks og fyrirtækja á viðkvæm-
um stöðum á landsbyggðinni t.d. með
skattaívilnunum og með aðgerðum til
þess að jafna lífskjaramun, svo sem
með jöfnun húshitunarkostnaðar,
með auknu jafnrétti til öflunar
menntunar og til þess að geta notið
sambærilegrar heilbrigðisþjónustu.
Með slíkum aðgerðum er hægt að
snúa öfugþróun í byggðamálum við
þannig, að þjóðin geti sjálf byggt sitt
land. Verði slíkt ekki gert er hætta á
að áframhaldandi byggðaröskun eigi
sér stað.
4.
Sáttin hlýtur að felast í því, að ís-
lendingar annars vegar virði alþjóð-
legar samþykktir um umhverfismál,
s.s. með undirritun Kyoto-bókunar-
innar og hins vegar grípi til aðgerða í
umhverfismálum, sem séu til þess
gerðar að auka tækifæri landsmanna
til þess að nýta umhverfisvæna orku
í stað mengandi orkugjafa. Einu
sinni var sagt, að umhverfísmálin
væru mál framtíðarinnar. Sú framtíð,
sem einu sinni var, er nú orðin að
samtíð okkar. Áframhaldandi lofts-
lagsmengun ógnar mest íbúum norð-
lægra slóða, þ. ám. okkur. Þess
vegna er þátttaka okkar Islendinga í
fjölþjóðlegu samstarfi um að draga
úr loftslagsmengun ekki fóm, sem
við erum að færa fyrir einhverja útr
lendinga, heldur greiði við okkur
sjálfa.
Islensk náttúra er sögð vera hrein
og óspillt. Við vitum, að það er ekki
satt. Gróðureyðing á Islandi er með
þeim fádæmum, að hér á sér stað
mesta eyðimerkurmyndun í öllum
heiminum. Sú eyðing er okkar sjálft-a
sök. Uppgræðslan græðir ekki ein
þau sár. Þá gróðureyðingu, sem er af
okkar eigin völdum, verður líka að
stöðva.
Fráveitumál eru mjög víða í megn-
asta ólestri. Mikill kostnaður er sam-
fara úrlausnum. I hann verðum við
samt að ráðast.
Fiskiskipaflotinn okkar er megin-
orsök þeirrar loftslagsmengunar,
sem talin er okkur til gjalda. Átak
þarf að gera til þess að reyna að
draga úr þeirri mengun eins og kost-
ur er m.a. með þeirri tækni, sem
meun hafa nú þegar yfir að ráða.
Umhverfisvænt eldsneyti til dæm-
is vetni, og aðiir orkugjafar svo sem
rafmagn, ættu að geta nýst okkur í
stað olíu og bensíns á umtalsverðan
hluta bílaflotans. Að því ber okkur að
vinna.
ÖIl nýting á hinni grænu íslensku
orku - þ.e. orku vatnsfalla og jarð-
hita - mun krefjast einhverra fóma í
umhverfismálum. Uppistöðulón,
mannvirki, háspennulínur og annað
jarðrask hefur umhverfisáhrif. Eg er
ekki þeirrar skoðunar, að ekki eigi að
nýta þessar orkulindir en finna verð-
ur leiðir til þess að gera það í sem
mestri sátt og í anda þeirra alþjóð-
legu skuldbindinga, sem Islendingar
eiga að gerast aðilar að. Með það að
markmiði verður að skoða öll okkar
orkunýtingaráform frá grunni og
tryggja við þá endurskoðun að valdar
verði þær leiðir, sem eru landsmönn-
um hagstæðastar ekki bara í bráð
heldur einnig í lengd og samræmast
þeim umhverfisvemdarsjónarmiðum,
sem Islendingar sem meðborgarar í
samfélagi þjóða heims verða að upp-
fylla.
5.
Áhugaverðast af erlendum vett-
vangi er ekki endilega það, sem um-
ræðuverðast hefur þótt. Umfjöllun
fjölmiðla og stjómmálamanna í
Bandaríkjunum um einkamál Banda-
ríkjaforseta hefur mér t.d. ekki þótt
áhugaverð heldur sorgleg og fyrirlit-
leg. Loftárásir Breta og Bandaríkja-
manna á írak hafa vissulega verið
bæði áhugaverð og umræðuverð en
e.t.v. ekki síst vegna þess að það var
ákvörðun Bush forseta á sínum tíma
að fylgja ekki hemaðarsigrinum í
Persaflóastríðinu eftir heldur að
leyfa Saddam Hussein að endur-
heimta Lýðveldisherinn, einkaher
sinn, svo tO óskaddaðan og nota hann
svo til þess að ganga milli bols og
höfuðs á andstæðingum sínum heima
fyrir og treysta sig í sessi. Áhuga- og
umræðuvert er líka hvemig forsætis-
ráðherra ísraels hefur liðist að eyði-
leggja friðarsamningana við Palest-
ínumenn í fullri andstöðu við heims-
byggðina, jafnvel Clinton forseta, og
hve bandarísk stjómvöld virðast eiga
í miklum erfiðleikum með að halda
ísraelum við efnið jaftivel þótt ísra-
elsríki væri vart til ef atfylgis Banda-
ríkjamanna hefði ekki ávallt notið
við.
Ánægjulegustu atburðimir þurfa
hins vegar ekki endilega að vera þeir
athyglisverðustu. Ánægjulegur at-
burður er frammistaða íslenskra
sundmanna og ftjálsíþróttafólks á er-
lendri grand. Sá ánægjulegasti er þó
úthlutun Umhverfisvemdarverð-
launa Norðurlandaráðs til íslands í
tilefni af umfangsmiklum rannsókn-
um á jarðvegseyðingu á Islandi. Sá
ánægjulegasti atburður ársins verð-
ur þó hinn ömurlegasti ef íslending-
ar hafa ekki manndáð í sér tíl þess að
bregðast við niðurstöðunum og koma
í veg fyrir að landið haldi áfram að
fjúka í sjó fram. Umhverfisverðlaun
Norðurlandaráðs era áskoran til ís-
lendinga. Það er þjóðarskömm ef við
veitum verðlaununum viðtöku gleiðir
og brosandi en látum hinar skelfilegu
niðurstöður eins og vind um eyra
þjóta. Verði svo ættu samstarfsráð-
herrar Norðurlanda, Halldór Ás-
grímsson og umhverfisráðherra -
hver svo sem hann verður - að ganga
svipugöngin á næsta Norðurlanda-
ráðsþing og skila heiðrinum aftur.
Að svo mæltu óska ég lesendum
öllum árs og friðar.
1
DÓMAR Hæstaréttar
hafa í seinni tíð vakið at-
hygli vegna þess að þeir
sýna meira sjálfstæði
gagnvart ríkjandi
stjómarstefnu en oft
hefur verið talið til
þessa. Enginn mun þó
væntanlega reynast
áhrifameiri en kvóta-
dómurinn svokallaði.
Hann skekur sjálfan
grandvöll fiskveiði-
stjómunar til margra
ára og neyðir stjómvöld
til viðbragða. Frum-
vörpin sem nú liggja
fyrir Alþingi era engan
veginn nægilega skýrt
svar við þessum dómi Hæstaréttar.
Stjómvöld komast aldrei til lengdar
upp með þá mismunun sem nú gildir
við úthlutun veiðiheimilda og ekki er
tekið á þar. Líklegast er þó að reynt
verði að komast af með minnstu
mögulegar breytingar á kerfinu með
tilliti til komandi kosninga, en Ijóst er
að stjómun fiskveiða verður eitt af
meginmálum kosningabaráttunnar að
vori.
Lögin um stjómim fískveiða verður
að endurskoða í heild sinni og standa
að því verki á vandaðan hátt. Rétt
væri að fara yfir málin á svipaðan
hátt og gert hefur verið í Bandaríkj-
unum, þar sem hlutlausri nefnd fag-
manna úr ýmsum greinum með ólík
sjónarmið var falin ítarleg úttekt á
reynslunni ai kvótakerfum í sjávarút-
vegi í Bandaríkjunum og öðram lönd-
um, m.a. hér á Islandi. Þar var ekki
aðeins horft til arðsemi og hag-
kvæmni, heldur einnig til áhrifa á
fiskistofna, vistkei-fi, samfélög og
byggðir. Af þeirri úttekt má ýmislegt
læra, en á henni er ætlunin að byggja
nauðsynlegar breytingar á kerfinu í
Bandaríkjunum.
Islenska kvótakerfið hefur farið
illa með margar þeirra byggða sem
eiga allt sitt undir fiskveiðum og
vinnslu. Sumt af því var fyrirsjáan-
legt og Kvennalistinn setti þegar fyr-
ir rúmum ellefu áram fram hug-
myndir um tengingu veiðiheimilda
við byggðarlög til að tryggja lífsaf-
komu þeirra sem þar búa. Meiri sátt
hefði orðið um slíkt fyrirkomulag en
það sem nú gildir.
Lögvarin forréttindi og auðsöfnun
fárra útgerðarmanna og erfingja
þeirra á kostnað almennings eru
óþolandi mismunun og andstæð þjóð-
arhag. Silfurfatíð stjómvalda fær
ekki lengur staðist. Veiðileyfagjald í
einhveni mynd virðist óhjákvæmi-
legt og líklegt að það verði tekið upp
á næstu árum. Dómur Hæstaréttar
flýtir fyrir þróun í þá átt.
2.
Viðræður A-flokka og Kvennalista
um sameiginlegt framboð í næstu
kosningum hafa þegar haft talsverð
áhrif á þróun stjómmálanna hér á
landi. Þau hafa skilað sér í myndun
nýs stjómmálaafls til vinstri, en
einnig í eflingu núverandi stjórnar-
flokka. Hvort tveggja var fyrirsjáan-
legt.
Viðræðumar hafa litast af sundur-
leitum markmiðum þessara þriggja
afla og ekki útséð með niðurstöðu
þegar þetta er skrifað, en harla ólík-
legt er að gengi samfylkingar verði
hátt í næstu kosningum. Takist þeim
hins vegar að samhæfa kraftana gæti
hér með tíð og tíma orðið sæmilega
öílugur krataflokkur að evrópskum
hætti.
Atburðarásin sýnir að uppstokkun-
ar var orðin þörf. Að mínum dómi
mun það skipta sköpum hver hlutur
kvenna verður í þróun næstu ára.
Konur hafa sótt myndarlega fram í
íslenskum stjómmálum síðustu 16
árin og þær hafa augljóslega fullan
hug á að taka virkan þátt í stjómmál-
um morgundagsins. Það
er þeirra réttur og það
er réttur samfélagsins
alls.
Áhrif Kvennalistans á
lýðræðislega þróun í
þessu landi era þannig
orðin miklu rneiri en
margir vilja viðurkenna.
3.
Eg vildi gjama
bregða upp bjartsýnis-
gleraugum og spá
blómgun byggðar um
gjörvallt landið á fyrstu
áratugum nýrrar aldar.
Það væri öllum fyrir
bestu. Landið þarf
sterka höfuðborg, en
höfuðborgin þarf ekki síður á öflugri
landsbyggð að halda.
Líklegast er að áhersla verði lögð á
styrldngu einstakra byggðakjama á
næstu áram og sértækan stuðning
við afyinnusköpun svo sem verið hef-
ur. Álitamál er hins vegar hverju
slíkar aðgerðir skila. Ef raunveraleg-
ur vilji er til að styrkja byggð um
land allt verður að skoða hvert er það
umhverfi sem fólk vill búa í. Það eru
ekki mörg ár síðan menn töldu að
næg atvinna, góðar samgöngur,
heilsugæsla og grunnskóli í hveiju
byggðarlagi og framhaldsskóli í
fjórðungnum væri það sem þyrfti. En
mannlegar þarfir eru síbreytilegar
og nú er lykilorðið fjölbreytni á öllum
sviðum. Þetta snýst ekki lengur bara
um það að heimilisfaðirinn hafi at-
vinnu og nægilegt til framfærslu
sinnar fjölskyldu, heldur á konan
einnig sjálfsagðan rétt á að geta valið
atvinnu við hæfí sinnar menntunar
og hæfíleika. Kröfur um fjölbreytta
kosti í menntun, menningu og hvers
kyns afþreyingu kalla einnig á
breyttar aðstæður. Allt þetta þai-f að
vera innan seilingar. Þannig vill fólk
hafa sitt umhverfi hvað sem átthaga-
ástinni h'ður.
Ekkert snýr þessari þróun við
nema viðhorfsbreyting og trú á lífs-
gæðin á hveijum stað. Að slíku má
vinna miklu markvissar en gert hefur
verið. Efling fjarmenntunar er mikil-
vægur þáttur og stóraukinn stuðn-
ingur við hvers konar menningarlíf
um allt land er algjör nauðsyn. En
boltinn er fyrst og fremst heima. Það
er trúin á möguleikana og getan til
að vinna úr þeim sem mestu skipta.
4.
Þessar deilm- era miklu víðtækari
og djúpstæðari en svo að að rétt sé
að einskorða þær við virkjanamenn
og náttúravemdarsamtök eins og
gert er í spumingunni. Hér er um að
ræða grundvallarágreining milli
stórra hópa í þjóðfélaginu, ágreining
um það hvers konar framtíð við vilj-
um búa afkomendum okkar, hvers
konar landi við ætlum að skila þeim,
hvort við ætlum að varðveita sér-
stöðu okkar, sem er fólgin í einstakri,
viðkvæmri náttúru og ósnortnum
víðemum lands okkar. Um þetta
snýst ágreiningurinn.
Virkjanamenn hafa áram saman
unnið sín verk á forsendum tækni-
hyggju og mannlegs máttar til að
beisla náttúruna og brjóta hana und-
ir sig í þágu meintra framfara. Þeir
hafa farið sínu fram að mestu óátalið
og dyggilega studdir stjómvöldum
hveiju sinni. Raddir vemdunarsinna
hafa hljómað veikburða gagnvai-t
stórkarlalegum tilþrifum fram-
kvæmdaböðla á hálendi Islands. Nú
hefur vemdunarsinnum vaxið ás-
megin. Þeim fer sífjölgandi sem
skilja hvílíkur fjársjóður býr í
ósnortnum víðemum lands okkar og
hversu stór þáttur þau era í vitund
okkar sem þjóðar.
Stórbrotíð landslag, víðemi og sér-
stæð náttúra er stærsti þátturinn í
þeirri ímynd sem flestir vilja að land-
ið hafí og er í æ ríkari mæli notuð
sem grannur undir uppbyggingu og
eflingu atvinnuvega. Þessir mögu-
leikar eru vannýttir og helsta ástæð-
an er sú að ímyndin er ekki nægilega
afmörkuð og skilgreind. Stórbrotið
landslag, sérstæð náttúra og hrein-
leiki er engan veginn jafn einfalt og
augljóst ímyndarmerki og t.d. Frels-
isstyttan í New York eða Eiffeltum-
inn í París sem allir tengja umsvifa-
laust við sín heimalönd. Öðra máli
gegndi t.d. um „stærsta ósnortna víð-
emi í Evrópu". Þar er fjársjóður
framtíðar.
Virkjanamenn hafa átt leikinn ár-
um saman. Vemdun og virðing fyrir
náttúrunni er krafa morgundagsins.
Sátt milli þessara sjónarmiða getur
ekki falist í neinu öðra en því að
stjómvöld jarði stóriðjuhugmyndir
sínar og virkjanasinnar hörfi af há-
lendinu. Virkjun háhita og vatnsafls í
smærri stfl býður upp á næga mögu-
leika. Víðemin þarfnast friðai’ eftír
aldalangan hemað skammsýnna
manna.
5.
Tvennt af erlendum vettvangi
skiptir okkur mestu hér á landi.
Annað er þróun efnahagsmála í
heiminum. Margt bendir til að sam-
dráttarskeið sé hafið í alþjóðlegum
efnahagsmálum og viðbúið að áhrifa
þess á íslenskt efnahagslíf muni gæta
að einhverju leyti á næstunni. Efha-
hagslífið hér á landi er að veralegu
leyti háð verðlagi útfluttra sjávaraf-
urða, en þróun þess hefur verið afar
hagstæð á undanfömum mánuðum.
Þannig hefur síhækkandi verð sjáv-
arafurða gert mun meira en að vega
upp minna aflamagn á þessu ári en
hinu.síðasta. Þótt ekki hafi enn dreg-
ið úr þessari verðhækkun er ástæða
til að ætla að efnahagsþróunin í Asíu
og Rússlandi muni hafa þau áhrif að
afurðaverð geti farið lækkandi á
næstu misseram. Ekkert lát er sýni-
legt á efnahagskreppunni í Asíu og
Rússlandi og nái hún að breiðast út
gæti það valdið slíkum samdrætti í
neyslu sjávarafurða í fleiri löndum að
verð þeirra lækki. Þess mun óhjá-
kvæmilega gæta í íslensku efnahags-
lífi.
Hitt sem varðar okkur miklu era
tilraunir iðnríkjanna til að sameinast
um aðgerðir til að draga úr losun
gróðurhúsalofttegunda út í andrúms-
loftið. Að mati flestra vísindamanna
er þar sá umhverfisvandi sem ógnar
öllu lífi á jörðinni. Hvað Island varð-
ar er mesta ógnin sú að áhrif lofts-
lagsbreytinga á stefnu Golfstraums-
ins gætu gjörbreytt lífsskilyrðum hér
á landi.
Hér er um slíka hagsmuni að tefla
að Island hefði með réttu átt að vera
meðal fyi’stu ríkja til að skrifa undir
samkomulagið sem gert var í Kyoto
fyrir rúmu ári, enda var umtalsvert
tillit tekið til sérstöðu lands og þjóðar
við mótun þess. Ríkisstjómin hefur
hins vegar lagt allt kapp á að fá enn
frekari undanþágur fyrir Island og
vill fá leyfi til að undanskflja mengun
vegna stóriðju. Hagsmunir Islend-
inga liggja ekki í því að fá að menga
meira eins og ætla má af stefnu
stjómvalda. Þvi er þveröfugt farið.
Island er sældarland í mörgu tilliti
og þjóðin á vannýtta ýmsa möguleika
sem felast ekki síst í ómenguðu um-
hverfi.
ísland er nú eina OECD-ríkið sem
ekki hefur skrifað undir samkomu-
lagið sem gert var í Kyoto. Ef ekki
verður skrifað undir fyrir 15. mars
nk. yrði það okkur veralegur álits-
hnekkir og veikti stöðu okkar í al-
þjóðlegu samstarfi. Við eigum að axla
ábyrgð í samfélagi þjóðanna. Það er
okkur fyrir bestu.
Fyrir hönd Kvennalistans óska ég
landsmönnum öllum gæfu og gengis
árið 1999 og þakka samskiptin á liðnu
ári.
Halldórsdóttir

I