Morgunblaðið - 31.12.1998, Blaðsíða 44

44 C FIMMTUDAGUR 31. DESEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
HVAÐ SEGJA ÞEIR
UM ÁRAMÓTIN?
Forsvarsmenn ýmissa hagsmuna- og heildarsamtaka í samfélaginu horfa
um öxl og fram á veg hér á síðum blaðsins í tilefni af áramótunum
Haraldur Sumar-
* liðason formaður
Samtaka
iðnaðarins
Þjónar en
ekki herrar
IÐNAÐURINN, eins og aðrar
útflutnings- og samkeppnisgreinar,
er í þeirri einkennilegu stöðu að
uppsveifla eða góðæri getur skaðað
hann ef þenslan fer úr böndum. I
augum margra eru það
auðvitað afskaplega
, leiðinlegir menn sem
óttast afleiðingar góð-
ærisins. Menn vilja
miklu fremur halla sér
út af og njóta blíðunn-
ar og geislanna frá sól-
skinsfjárlögunum. Það
eina sem við höfum
okkur til málsbóta,
sem óttumst góðærið,
er sú staðreynd að
aldrei í sögu lýðveldis-
ins hefur uppsveiflu í
efnahagslífínu lokið
öðru vísi en með of-
þenslu, verðbólgu,
samdrætti í fram-
leiðslu, gjaldþrotum og atvinnu-
leysi.
Okkur íslendingum hefur gengið
allvel að ná tökum á efnahags-
stjóminni í samdrætti og kreppu en
það er í góðærinu sem við missum
tökin. Gallinn er líka sá að góðærið
er í þetta sinn að miklu leyti fengið
að láni erlendis. Spamaður er hér
alltof lítill, sem best sést af því að
viðskiptahalli áranna 1996-1999
verður að líkindum 80 milljarðar
króna. Það sem ríkissjóður greiðir
niður af lánum þessi missirin er
jafnharðan tekið að láni af öðram
opinberam aðilum, einkum sveitar-
félögum. Ef opinberir aðilar geta
ekki greitt niður skuldir í góðær-
inu, hvenær þá? Sama er að segja
um heimilin í landinu. Ætla þau að
greiða niður góðærisskuldimar
þegar fer að kreppa að og atvinnu-
leysið eykst?
Eyða fyrst, afla síðar
Kunnur hagfræðingur hefur sagt
að það geri lítið til þótt viðskipta-
hallinn sé nokkrir tugir milljarða. Ef
fólk vill eyða núna og borga seinna,
því þá ekki að iáta það gott heita og
njóta á meðan á nefinu stendur?
Gallinn við þessa kenningu er bara
• sá að með þessu háttalagi gröfum
við undan atvinnuiyrirtækjunum
með launaskriði, þenslu og verð-
bólgu. Fyrirtækin okkar tapa mark-
aðshlutdeild, afkoma þeirra versnar
og störfin flytjast úr landi. Þetta ótt-
umst við í iðnaðinum og þetta er að
gerast án þess að stjórnvöld virðist
hafa af því nokkrar áhyggjur.
Það þarf græna fíngur
Það er mín skoðun að stjómvöld
sýni atvinnulífinu almennt ekki
nógu mikinn áhuga. Með því er ég
þó alls ekki að kalla eftir auknum
opinberum afskiptum af atvinnu-
rekstri og enn síður aukinni þátt-
töku opinberra aðila í atvinnu-
rekstri. Þvert á móti. Stjórnvöld
eiga að móta starfsskilyrðin en ekki
búa til störfin. En þau þurfa að
vera vakandi yfir því að starfsskil-
yrðin séu þannig að íyrirtækin geti
vaxið og dafnað. Það er lélegur
garðyrkjumaður sem horfir á gróð-
urinn í garðinum visna og skrælna
án þess að hreyfa legg eða lið.
Raunaleg dæmi
Tryggingagjald er skattur sem
fyrirtæki greiða. Sífelldar breyting-
ar á því era gott dæmi um hugsun-
arleysi og hvemig alla heildarsýn
virðist skorta hjá þeim sem búa at-
vinnulífinu starfsskilyrði. Það virð-
ist ósköp lítið á atvinnureksturinn
lagt þegar tryggingagjaldið var
hækkað tfl að mæta tekjutapi
vegna vöragjaldsbreytingar vorið
1996, þegar það hefði átt að lækka
vegna minnkandi atvinnuleysis.
Ekki þótti heldur muna
um smávegis hækkun
til þess að mæta nýjum
reglum um fæðingaror-
lof. Síðasta breytingin,
sem tekur gildi nú um
áramótin, er hækkun
vegna breytinga á fjár-
mögnun starfsemi Ut-
flutningsráðs, sem ég
er í sjálfu sér ekki mót-
fallinn. En viti menn.
Nota stjómvöld þá
ekki tækifærið og
lauma um leið inn smá
hækkun til þess að
fjármagna kynningu á
Islandi sem fjárfest-
ingarkosti. Hvert og
eitt þessara atriða virðist ekki
þungbært en það er svo auðvelt að
gleyma sér og bæta stöðugt enn
einum pinkli á jálkinn þangað til
hann, öllum að óvörum, getur ekki
lengur staðið í lappimar.
Annað gott dæmi birtist í frétta-
bréfi Samtaka iðnaðarins, Islensk-
um iðnaði, í nóvember. Það er lítil
frásögn af raunum framleiðanda
sem var að þreifa fyrir sér með út-
flutning en lenti í útistöðum við toll-
yfirvöld vegna þess að ýmislegt
vantaði á viðamikla skýrslugerðina
til ríkistollstjóra. Þar virðist smá-
smyglin hafa byrgt mönnum alger-
lega sýn og skýrslugerðin orðin mik-
ilvægari en útflutningurinn, t.d. var
kvartað yfir því að ekki væri tekið
fram hvert væri þjóðemi skipsins
sem flytti vöruna. Til að kóróna allt
saman var framleiðandanum hótað
því að allar tollafgreiðslur til hans
yrðu stöðvaðar ef ekki yrði bætt úr.
Sárast er þó að engar slíkar skýrsl-
ur þarf að fylla út þegar flutt er inn
sams konar vara.
Reglubyrðin vex og vex
Stjómvöld era satt að segja ótrú-
lega ófeimin við að hlaða á atvinnu-
reksturinn nýjum byrðum, ekki að-
eins með sköttum og gjöldum held-
ur ekki síður með alls konar reglum
og lögum. Það er til dæmis ekkert
verið að velta vöngum yfir því hvað
það kosti að breyta merldngum á
umbúðum, breyta reikningaútskiift
eða launabókhaldi fyrirtækjanna.
Með einu pennastriki var til dæmis
fyrirtælqum sem innheimta vöru-
gjald gert, nánast fyrirvaralaust, að
sundurliða gjaldið á reikningi.
Þessi krafa var síðan felld brott,
enda talin óþörf. Viku fyrir þessi jól
samþykkti Alþingi lög sem skylda
launagreiðendur til að sjá um að
koma til skila uppbót frá ríkissjóði
til þeirra einstaklinga sem velja að
nýta sér heimild til viðbótarlífeyris-
spamaðar og draga hana síðan frá
því tryggingargjaldi sem þessir
sömu launagreiðendur eiga að skila
til ríkissjóðs. Til þess að gera þessa
breytingu á öllum launakerfum í
landinu fá fyrirtækin 10 daga nú
Haraldur
Sumarliðason
um jólin. Þessi óþarfa verkefni og
fjölmörg sambærileg kosta fyrir-
tækin í landinu hundrað milljóna á
ári hveiju. Enginn virðist hafa
áhvggjur af því á meðan klárinn
stendur í lappimar.
Velferðin og fyrirtækin
Það er afar brýnt að áður en ný
öld gengur í garð verði gert átak til
þess að uppfræða stjórnmálamenn
um að það era fyrirtækin og fólkið
sem þar vinnur sem standa undir
verðmætasköpuninni og þar með
velferð okkar allra. Stjórnmála-
menn og embættismenn eiga að
hafa áhyggjur af starfsskilyrðum
fyrirtækjanna og forðast eins og
heitan eldinn að valda þeim óþarfa
umstangi og kostnaði. En umfram
allt þurfa þeir að læra að þeir era
þjónar fólksins og fyrirtækjanna en
ekki herrar.
Ari Teitsson,
formaðnr Bænda-
samtakanna
Gæði ís-
lenskra bú-
vara viður-
kennd
VIÐHORF til fæðunnar hafa
breyst hratt á undanfórnum ára-
tugum. Haft er eftir fyrirlesara á
matvælaráðstefnu að áður hafi fólk
borðað til að lifa en nú
mætti af umræðunni
ætla að fólkið dæi af
því að borða.
Víst er að þekking á
áhrifum fæðunnar á
heilsufar fer ört vax-
andi enda viðfangsefni
verulegs hluta af rann-
sóknum á heilbrigðis-
sviði. Staðfestir þetta
að í hugum stjórnvalda
hins vestræna heims
virðist öflun nægrar
fæðu ekki vandamál
heldur miklu fremur
áhrif fæðunnar á
mannslíkamann. Því
miður getur þó aðeins
lítill hluti heimsbyggðarinnar leyft
sér slík viðhorf. í þeim hópi era Is-
lendingar og ánægjulegt til að vita
að íslensk búvöraframleiðsla er við-
urkennd sem einhver sú öraggasta
sem völ er á. Þannig hafa á liðnu ári
engin gæðavandamál spillt sölu og
bæði mjólkur- og kjötvörar hafa á
matvælasýningum erlendis unnið
til margs konar viðurkenninga.
Rannsóknir á aukaefnum í matvæl-
um staðfesta að hreinleiki lofts,
láðs og lagar okkar fámenna
eylands endurspeglast í búvöranum
og strangar reglur okkar um notk-
un aukaefna í framleiðslu og
vinnslu matvæla veita neytandan-
um öryggi. Hitt má öllum vera Ijóst
að gæðin kosta ætíð og búvara
framleidd við okkar landfræðilegu
aðstæður og hérlendar gæðakröfur
getur því aldrei orðið sérlega ódýr.
Góð búvörusala innanlands
Á liðnu ári hefur selst meira af
búvörum á innlendum markaði en
áður. Aukin kaupgeta ræður þar
nokkra sem og fjölgun þjóðarinnar.
Miklu varða einnig viðurkennd
Ari
Teitsson
gæði búvaranna. Aukin sala hefur
bein áhrif á afkomu framleiðend-
anna og jókst þannig greiðslumark
til mjólkurframleiðslu um eina
milljón lítra. Aukning varð einnig í
sölu dilkakjöts milli ára, í fyrsta
sinn í mörg ár, og mikil aukning
varð í sölu kjúklingakjöts í kjölfar
aukins ferskvöruframboðs. Sala
grænmetis hefur einnig vaxið bæði
af sumarræktun og einnig er vera-
leg aukning í framleiðslu og sölu á
grænmeti sem ræktað er í skamm-
deginu með hjálp raflýsingar.
Hrun Rússlandsmarkaða
veldur erfíðleikum
Efnahagsþróun í Rússlandi hefur
veruleg áhrif á landbúnað okkar og
annarra Norðurlandaþjóða enda
þangað flutt mikið og íjölbreytt
magn landbúnaðarvara meðal ann-
ars rússnesku þjóðinni til skjóls í
vetrarhörkum. Verð á loðskinnum
hefur lækkað mjög á árinu og því
afkomubrestur í loðdýrarækt. Verð
til bænda fyrir lambsgærar er nú
aðeins fjórðungur af því sem var
fyrir ári og uliarverð hefur einnig
lækkað veralega. Áætlað er að að-
eins tíundi hluti landbúnaðarfram-
leiðslu heimsins sé seldur á opnum
milliríkjamarkaði og sá markaður
því viðkvæmur fyrir breytingum
jafnt á framboði og eftirspurn og
verðsveiflur of miklar.
Bændur enn láglaunastétt
Á liðnum haustdögum var birt
skýrsla nefndar sem fjallaði um kjör
bænda. Staðfest var að tekjur
bænda era að jafnaði aðeins um
helmingur þess sem aðrar stéttir
með sambærilega menntun og
ábyrgð hafa. Við slíkar aðstæður
þrengist efnahagur og
félagsleg staða stéttar-
innar versnar. Sérstaka
athygli vekur að þrátt
fyrir að kúabúin stækki
og tæknivæðing þeirra
aukist minnka launa-
tekjur búanna. Tekju-
leysi bænda er raunar
ekki séríslenskt fyrir-
brigði. Þannig berast nú
fréttir af miklum erfið-
leikum danskra svína-
bænda, stór hluti
breskra bænda er á
barmi gjaldþrots og
þýskir bændur eigi
einnig í vaxandi erfið-
leikum. Vekur þetta
spumingar um hvort landbúnaðar-
stefna undanfarinna ára sem byggt
hefur á sífellt aukinni samkeppni,
kröfum um tæknivæðmgu og hag-
ræðingu leiði ekki bændur margra
landa í slíkar ógöngur að ekki sjái
þar fyrir enda á. Ljóst má vera að
viðvarandi tekjuleysi og jafnvel
ijöldagjaldþrot hvetur ekki til endur-
nýjunar í bændastétt Vesturlanda.
Nýr WTO-samningur
Nú er að hefjast ný samninga-
lota um viðskipti með búvörur á
vegum Alþjóðaviðskiptástofnunar-
innar WTO, áður GATT. Þar
takast á þjóðir sem vilja fullt frelsi
í viðskiptum með landbúnaðaraör-
ur annars vegar og hins vegar
þjóðir sem líta á búvöraframleiðsl-
una sem hluta af matvælföryggi
og heilsugæslu þjóða sinna og
órjúfanlegan hluta af byggða-
stefnu sinni og búsetumynstri.
Rétt er að meta þessar ólíku stefn-
ur í Ijósi þeirrar stöðu landbúnað-
ar Vesturlanda sem lýst hefur ver-
ið hér að framan. Spyrja má hvort
réttur hverrar þjóðar til að styðja
eigin landbúnað og búsetumynstur
sé ekki forsenda þess að hægt sé
að sjá framtíð í landbúnaði margra
Evrópulanda.
Staða landsbyggðarinnar
Búferlaflutningar til höfuðborgar-
svæðisins hafa aukist ár frá ári allt
frá 1992 og vora raunar miklir fyrir.
Er nú svo komið að flestir viður-
kenna að þessi þróun sé hvorki
æskileg fyrir þau svæði sem við
fólkinu taka né þjóðfélagið í heild.
Því virðist aukinn vilji til að reynt
verði að treysta búsetu á lands-
byggðinni og stefna að því að fólks-
fjölgun þar verði ekki undir lands-
meðaltali. Meginorsök búferlaflutn-
inganna er mikliil munur launa og
afkomu á landsbyggðinni og höfuð-
borgarsvæðinu, en sá munur hefur
vaxið hratt á undanfömum áram og
sífellt hallað á landsbyggðina. Þessi
munur stafar ekki síst af ýmsum
stjórnvaldsákvörðunum síðustu ára.
Má þar nefna að ekki er langt síðan
ákveðin var jöfnun tryggingargjalds
sem þýddi verulega auknar álögur á
helstu atvinnuvegi landsbyggðarinn-
ar, sjávarútveg og landbúnað. Þá
ákváðu svokallaðir eigendur Lands-
virkjunar nýlega að reikna sér arð
af eign sinni sem þá lenti á lands-
byggðinni að greiða með hækkuðu
raforkuverði m.a. til búrekstrar.
Færsla grunnskólans til sveitarfé-
laga lagði þungar byrðar á mörg
sveitarfélög meðal annars vegna
stórra skólabygginga sem era þung-
ar í rekstri þegar fólkinu fækkar.
Breytingar á lögum um brunabóta-
mat og endurmat fasteigna á lands-
byggðinni hefur á síðustu áram
þyngt álögur á dreifbýlið um tugi ef
ekki hundrað milljóna króna árlega
umfram það sem verið hefði með
óbreyttu mati. Um næstu áramót er
áformað að þyngja veralega álögur
á flestar þær díselbifreiðir sem not-
aðar era við landbúnað. Síðast en
ekki síst hafa árleg framlög ríkisins
til landbúnaðar lækkað um rúma 6
milljarða króna á síðustu tíu áram.
Versnandi afkoma í landbúnaði og
þjónustugreinum hans og í kjölfarið
fólksflótti af landsbyggðinni ætti því
ekki að koma á óvart. Sé raunvera-
legur vilji til að rétta hlut lands-
byggðarinnar verður að færa henni
tU baka stærstan hluta þeirra fjár-
muna sem hún hefur misst við þá
gjöminga sem lýst var hér að fram-
an. Verði það gert mun koma í Ijós
að þjóðin á enn dugmikið fólk, sem
sér víða möguleika og vill byggja og
nýta landið okkar.
Megi nýtt ár verða íslendingum
farsælt.
Kolbeinn Krist-
insson formaður
Verslunarráðs
Islands
Alþjóðavæð-
ing atvinnu-
lífsins
ÁRIÐ 1998 var gott ár fyrir at-
vinnu- og efnahagslíf í landinu.
Stöðugt efnahagslíf með lítilli verð-
bólgu gerði fyrirtækjunum kleift að
auka framleiðni sína enn frekar.
Þetta tókst þrátt fyrir að launa-
hækkanir í kjölfar kjarasamninga
hefðu verið meiri en gert var ráð