Dagblaðið Vísir - DV - 31.10.1985, Síða 14

14
DV. FIMMTUDAGUR 31. OKTOBER1985.
Menning
Menning
Menning
Menning
Lífshlaup Albjarts
Siklingsburs
Um ævisögu Jóhannesar S. Kjarval eftir
Indriða G. Þorsteinsson
Fyrir níu árum, þegar tilkynnt var
aö Reykjavikurborg hefði ráöið Ind-
riöa G. Þorsteinsson rithöfund til að
skrifa ævisögu Jóhannesar S. Kjar-
vals, urðu ýmsir, þ.á m. undirritað-
ur, til að hreyfa mótbárum.
Þótti mönnum sem því fé, sem
Reykjavíkurborg virtist allt í einu
hafa aflögu til þessa verkefnis, væri
betur varið til skráningar verka
Kjarvals og heimilda um þau, enda
voru þá margir góðvinir listamanns-
ins og heimildarmenn um list hans
komnir til ára sin'na. Hugmyndin um
heildarskráningu var svo sem ekki
ný af nálinni þar eð Menntamálaráð
hafði samþykkt tillögu þar að lútandi
árið 1959, en aldrei hrint henni í
framkvæmd. Ekki bættu úr skák
ítrekaðar yfirlýsingar Indriða þess
efnis að hann hygðist skrifa ævisögu
„mannsins, ekki listamannsins”, en
þeim fylgdu einatt lítt dulbúin skeyti
til „fræðinga”. Sömu fræðingar töldu
hins vegar að lif og list Kjarvals væri
ein og órofa heild sem óráðlegt væri
að hluta í sundur og kviðu þeirri
skurðaðgerð sem rithöfundurinn
hugöist gera á myndlistarmannin-
um.
Stoppað í götin
Eins og alþjóð er kunnugt er rit-
verk Indriða nú komiö á markað, 600
bls. í tveimur bindum, og höfundur
er því „stórbrotnu viðfangsefni fá-
tækari”, eins og segir í eftirmála.
En hvað ber lesandinn úr býtum?
Onóg og brotakennd heimildarsöfn-
un höfundar, svo og of mikil og
ógagnrýnin notkun hans á sömu
heimildum, hlýtur að draga úr gildi
bókarinnar sem „sögu manns” en
vanþekking Indriða á myndlistum
kemur óneitanlega niður á „sögu
myndlistarmannsins” — þótt hann
reyni að stoppa í götin með tilvitnun-
umíBjöm Th.
I stað þess að draga nauðsynlegar
áiyktanir af þeim heimildum sem
hann notar lætur höfundurinn sér oft-
ast nægja að birta þær næstum
óstyttar og ítreka efni þeirra síðan
með nokkrum oröum frá eigin
brjósti. Að því loknu vindur hann sér
yfir í næstu blaðagrein, bréf eða
vísu. Viröist þá einu gilda hvort um
er að ræða þessar venjulegu lofrollur
aödáenda Kjarvals, munnmæli, rugl
úr Speglinum eða skynsamlega um-
fjöllun kunnáttumanna á borð við Jó-
hann Briem í Helgafelli 1942 — öllu
er þessu efni gert jafnhátt undir
höfði.
Goðsögnin
Hér er því fyrst og fremst um aö
ræða „ævisögu goðsagnar”: Kjarval
í augum samtímamanna sinna. En
slíkar ævisögur þurfa einnig á áreið-
anlegum og víðtækum heimildum að
halda. Þótt gjaldgenga heimildaskrá
sé ekki að finna í bókinni verður þess
ekki vart að höfundur hafi rætt viö
böm og barnaböm Kjarvals. Ekki
virðist hann heldur hafa notað sér
gífurlegt magn heimilda sem legið
hafa í kössum að Kjarvalsstööum í
meira en áratug, þ.á m. fjölda bréfa
til Kjarvals og frá honum. I þessi níu
ár, sem hann hefur haft til ráðstöfun-
ar, virðist höfundur ekki hafa haft
samband við heimildarmenn á borð
við Ragnar í Smára, Kristján Jóns-
son í Kiddabúð, Guðmund Sveinsson,
sem sat fyrir er stórmyndin „Krítík”
var máluö, Þorvald Guðmundsson,
sem fylgdist náið með Kjarval í hart-
nær 40 ár, Gunnar Hjaltason listmál-
ara sem er hafsjór af fróðleik um
málunartækni meistarans, svo ekki
sé minnst á fjölda yngri myndlistar-
manna sem áttu margháttuð sam-
skiptiviðhann.
Kjarval á eintali við mosann.
lýsingar úr þeirri átt eru lítils virði.
Þó má sennilega reiða sig á þaö að
Kjarval hafi þótt sveskjugrautur
með rjómablandi „algjört æði” (bls.
278,II).
Ekki eru öll ártöl og myndatextar
heldur í himnalagi. Vinnustofumynd-
ir sínar sýndi Kjarval fyrst 1933, ekki
1934. Mynd af Kjarval, sem sögð er
vera tekin við gamla Kennaraskól-
ann (bls. 164—165, I), er samkvæmt
mínum heimildum tekin að Laugar-
vatni. Onnur ljósmynd í sömu syrpu
er sögð tekin af Kjarval á yngri ár-
um, en er í raun frá 1934, er listamað-
urinn var 49 ára. Glöggir menn segja
mér einnig að mynd, sem sögð er af
Ragnari Ásgeirssyni ásamt Kjarval
(bls. 24—25, n), sé af Ásgeir bróður
hans.
Tilgátur og nöfn
En mest rennur manni til rifja
Kjarval, ásamt fjölskyldu sinni eftir 1960.
Kjarval um það leyti sem hann
kynntist Tove.
þeirri skoðun er enginn fótur. Seinna
segir hann: „Áhrifin frá Turner vör-
uðu enn hvað snerti allt að því sárs-
aukafullt samband við náttúruna..”
(bls. 147, I), en þá hafa þessi áhrif
ekki verið skilgreind með sannfær-
andi hætti.
Skemmri skírn
Annað mikilvægt tímabil, Frakk-
landsdvölin árið 1928, fær sömuleiöis
skemmri skírn í þessari bók, nema
hvað impressjónismi er nefndur.
Annars staöar eru myndir kallaðar
„táknrænar” (bls. 196, I), en getum
er ekki leitt að því hvað þær kunni að
tákna.
Við þennan lestur fær lesandinn á
tilfinninguna að öll myndlist Kjar-
vals hafi veriö sjálfvakin eða þá að
hún hafi orðið til fyrir einhvern dul-
arfullan samruna lands og lista-
manns, symbíósis.
Þótt höfundur segi margt skyn-
samlegt um andlegan skyldleika
Kjarvals og Einars Benediktssonar
þá sakna ég nánari útlistana á sam-
bandi hans við aðra listamenn, mál-
ara, myndhöggvara og rithöfunda.
Hann getur t.d. ekki um fund þeirra
Kjarvals og Gísla Jónssonar frá Búr-
fellskoti árið 1903 (?), er þeir flens-
uðu báðir hval á Mjóafirði, en Gísli
var sennilega fyrsti „alvörumálari”
sem Kjaryal hitti.
Reglulegt gilligogg
Tengsl þeirra Kjarvais og Einars
Jónssonar, tveggja mestu symból-
ista okkar, eru ekki rakin að neinu,
gagni. Hvernig var svo háttað sam-
bandi þeirra Jóhanns Sigurjónssonar,
Gunnars Gunnarssonar og Kjarvals í
Danmörku árið 1912? Um þaö er höf-
undur fámáll. Raunar er Gunnar
ekki nefndur fyrr en löngu seinna í
bókinni og þá í framhjáhlaupi. Þó
hafði hann ýmis afskipti af Kjarval í
Kaupmannahöfn og orti ljóð árið
1912, sem „gæti sem bezt verið end-
urvarp af málverkum hins unga vin-
ar hans”, svo notuð séu orð Bjöms
Th. Bjömssonar í nýju litskyggnu-
hefti frá Listasafni alþýðu.
Hér hefur margt verið tíundað um
vankanta á þessari ævisögu Kjar-
vals og er þá ekki allt upp talið. En
svo er frásagnargáfu höfundar fyrir
að þakka að hún er sjaldan beinlinis
leiðinleg. Þar sem fjallað er um æsku
Kjarvals og uppvöxt, áður en mynd-
listin kemur til sögunnar, verður úr
fallega ljóðrænn texti sem er reglu-
legt gilligogg. Enn er samt óskrifuð
sú ævisaga sem þessi stórbrotni og
mikilvirki listamaður á skilið.
AI.
Aðalsteinn Ingólfsson
Varasamur vitnisburöur f
I staðinn leggur höfundur talsvert
upp úr vitnisburði ýmissa aukaper-
sóna og viðhlæjenda í lífi Kjarvals,
ónafngreindra bréfritara (sjá bls.
115—116, I), stúlkunnar sem seldi
honum skótau eða tímabundinna
ferðafélaga. Þessi vitnisburður er
oftsinnis varasamur og sums staðar
beinlínis rangur. Alfreð Guðmunds-
son sat t.d. ekki einn með Kjarval og
hélt í höndina á honum er hann gaf
upp andann, heldur var fjöldi fólks
við dánarbeö meistarans. Aðrar upp-
flaustursleg umf jöllun um listsköpun
Kjarvals. Oftast lætur höfundur sér
nægja að birta ummæli misjafnlega
vel upplýstra manna um einstakar
myndir eða sýningar. Ef mikið ligg-
ur við er vitnað í Bjöm Th. Bjömsson
sem er víst eini listfræðingur lands-
ins sem höfundur gjörir svo lítið aö
taka nótís af („Listfræðingar voru
engir komnir til starfa í landinu og
em það varla enn...”, bls. 80, n).
Sjálfur þykist höfundur ekki vilja
hafa uppi miklar skoðanir á þróun í
myndlist Kjarvals en er þó öðru
hvoru að leggja fram tilgátur og
nefna nöfn og stefnur án þess að
fylgja þeim eftir. Turner er nefndur
til sögunnar á réttum stöðum en
svona frekar eins og til málamynda.
Höfundur telur Ásgrím Jónsson hafa
kynnt hinn enska meistara fyrir hin-
um unga starfsbróöur sínum en fyrir
Myndlist