Þjóðviljinn - 24.12.1954, Blaðsíða 17

um hefur verið komið fyrir í
miðju fátækrahverfi, í götu
milli snaraðra leiguhjalla.
Ég sezt við borð utarlega i
horni og panta einhverja ó-
veru. Þjónninn kemur með
marga matseðla og vill að ég
panti af þeim, en ég held fast
við óveru mína, og takast loks
sættir um það. En lengi á eft-
ir horfir þjónninn með tor-
tryggni á þennan aðskotagest
sem ekki kann þá hætti sem
við eiga á slíkum stað.
Klukkan er langt gengin ell-
efu, en samt streymir fólk að
i bílum og pantar sér mat. Það
.sefur um miðjan daginn og
vakir því lengi á kvöldin og
borðar seint. Þetta er mikið
hefðarfólk, stúlkurnar í skó-
síðum kjólum með hvers kyiis
hugvitssamlegu sniði og karl-
mennirnir viðhafnarklæddir á
sinn hátt. Maturinn virðist bú-
inn til af þeirri list sem aðeins
fæst með margra alda þjálfun,
réttirnir hrannast á borðin,
margvíslegir og skrautlegir, en
með hverjum rétti er borin ný
tegund víns. Þjónarnir dansa
milli gestanna, sjá óskir þeirra
orðalaust og uppfylla þær. Fiðl-
ararnir reika á milli þeirra og
knýja strengi sína af innileik
og suðrænum funa.
En í báðum endum götunn-
ar og í hverjum glugga hjall-
anna í kring standa íbúar
hverfisins og horfa. Þeir horfa
á þetta glæsilega fyrirfólk,
þeir horfa á þessa ótrúlegu
rétti og vínin, og þeir hlusta á
hljómlistina. Stundum skjótast
tötrabörn á milli borðanna með
tómar flöskur og fylla þær úr
vatnshana í götunni; það er
■ekki rennandi vatn í húsunum
i kring. Og íbúarnir halda
áfram að horfa, og
þeir sem horfa nógu
lengi geta séð eina
rnáltíð greidda með
fé sem svarar mán-
aðarkaupi verka-
manns. En gestim-
ir horfa ekki á í-
búana, og þó virð-
ast þeir sækjast
eftir að borða mat
sinn á þessum stað,
andspænis skorti
og niðurlægingu.
Ef til vill eykur
það matarlystina,
og nautnina af víni
og músík og giöð-
cim félagsskan.
skortinn fara ekki fram hjá
neinum. Kapitalistar geta ekki
einu sinni skrifað ferðasögu án
þess að minnast á eymdina. En
þeir hafa á henni sína eigin
ir hinna þriggja miUjóna betl-
ara, þar sáust engar aldraðar
konur hirða ellilaun sín í
vindlingastúfum, engar ungar
stúlkur biðja vegfarendur um
,Tvö eldri börnin fœra henni kornbarnið tvisvar á dag'
skýringu sem þeir hampa við
hvert tækifæri, og ég hef einn-
ig fengið hana framan í mig
hér heima. Þeir segja sem svo:
Suðurlandabúar eru öðruvísi
en við sem norðar lifum. Þetta
gerir loftslag og hiti og annað
eðlisupplag. Þeir eru hóglífari
og rólegri og gera minni kröfur
til lífsins. Þá skortir framtak
og elju og hugkvæmni. Þess
vegna láta þeir sér vel lynda
að búa við svo kröpp kjör að
okkur ægir, af þessu stafar at-
vinnuleysið, húsnæðisskortur-
inn og neyðin. Allt tal ykkar
sósíalista um Þjóðfélagslegar
Þá birtist mí, öldmð kona“
Þetta eru nokkrar minning-
ar frá einum degi í Róm. En
þetta eru ekki allar minning-
amar, því dýrð þessarar eilífu
borgar verður hugstæð hverj-
um manni sem hana gistir. Én
þeSsar minningar eru einnig
sönn mynd af Róm og Ítalíu.
Þau örlög sem við mér blöstu
þennan dag er hægt að marg-
falda með milljónum. Og þó
átti ég eftir að sjá enn sárari
og víðtækari fátækt. Ég átti
eftir að sjá sveitaalþýðuna
baslast méð frumstæðustu
amboð, ég átti eftir að kynn-
ast hinum geigvænlegu fátækra-
hverfum í Neapel, þar sem
fimmtungur íbúanna er stöð-
ugt atvinnulaus, ég átti eftir
að kynnast niðurlægingunni
þar sem stórir hlutar fólksins
eru hvorki læsir né skrifandi.
ftalía er mikið ferðamanna-
land, og staðreyndirnar um
skýringar er vitleysa, — skýr-
inganna er að leita í eðli fólks-
ins.
En það vill svo til að ég hef
komið i annað suðlægt land
þar sem fólki voru eignaðir
sömu eiginleikar og þar sem
kjörin voru hliðstæð og þau
sem tíðkast nú á Ítalíu sunn-
anverðri, eða jafnvel enn' lak-
ari. Þetta land er Ungverja-
land. Allt fram til styrjaldar-
loka voru fátæktin og systkini
hennar þeir eiginleikar sem
mótuðu ungversku þjóðina
mest, milljónir manna lifðu á
yztu þröm mannlegrar tilveru.
Þetta frjósama land gekk und-
ir nafninu land þriggja milljóna
betlara í ferðabókum. Og skýr-
ingin var sem sagt þessi: þetta
glaðværa, létta, myndarlega
fólk skorti dug og djörfung,
aðstæðumar voru bein afleið-
ing af eðli þess.
En þetta var allt saman
breytt þegar ég kom til Ung-
verjalands 1951. Þar sáust eng-
mæðralaun sín, engir húsnæðis-
leysingjar hreiðra um sig í
bælum merkurdýranna. Fólkið
var eins og því hafði alltaf ver-
ið lýst, glaðvært, létt og mynd-
arlegt, en fjötrar rangsnúins
skipulags höfðu verið leystir af
þvi, og starfsgleðin, þrótturinn
og bjartsýnin blöstu hvarvetna
við. Það var öruggt og víst að
eðli fólksins stóð ekki í vegi
nýsköpunarinnar.
★ '
★ *
Ég kom í ungverskt sam-
yrkjubú, og sú heimsókn er
einhver dýrmætasta minning
sem ég á. Það fólk sem þar
bjó hafði mátt heita ánauðugt
fyrir sjö árum. Það sýndi mér
fyrri híbýli sín, lágkúruleg*
leirhreysi, eins og þau gerast
verst á Suðurítaliu. Það hafði
ekki átt neina innanstokksmuni,
engin föt sem nafn’ var gefandi;
um uppskerutímann stritaði
það myrkranna á milli fyrir
gósseigendur, en langtímum
saman átti það engan kost arð-
bærrar vinnu. „Það var farið
verr með okkur en dýr“, sagði
gömul kona við mig, og augu
hennar ljómuðu þegar hún lýsti
fyrir mér umskiptunum af
barnslegri hrifningu, því furðu-
lega kraftaverki sem orðið
hafði í lífi þeirra. Lengi dags
gekk ég þarna um milli hús-
anna, og allir þurftu að segja
sína sögu, hversu gerólík öll
tilveran væri orðin, og andlitin
ljómuðu af þvílíkri gleði að hún
yljar mér enn. Sveitakonurnar
leiddu mig inn að kistlunum^
sínum, luku þeim upp eins og
börn og sýndu mér kjóla og
kápur sem þær höfðu nú eign-
azt fyrir vinnu sína: „ég hef
aldrei átt nein föt áður“, sagði
ein, „þetta voru tötrar áður,
en nú er ég eins vel til fara og
hver annar“. Bústjórinn hljóp
á undan mér um akrana, tíndi
aldin og blóm og fyllti á mér
fangið, og hann þreyttist aldrei
á að segja: „\dð eigum þetta,
við eigum þetta“, eins og hann
tryði því ekkl enn að lífið var
orðið nýtt. — Sósíalisminn var
vissulega ekki í andstöðu við
eðli þessa fólks, þvert á móti
hafði það nú fyrst öðlazt það
skipulag sem hæfði.
A
Þessi heimsókn kom mér oft
N
SELMATSELJAN
Ur óprentuðu þjóðsagnasafni
Jóns Árnasonar
ITi
Ólöf er nefnd ein bónda-
dóttir; hún var heima með for-
eldrum sínum; hún \-ar fríð
sýnum og vel að sér gjör; hún
var gjafvaxta mær, er þessi
saga gjörðist, og þótti hinn
bezti kvenkostur. — Þess er
getið, að eitthvert sumar var
Ólöf ráðskona í seli föður síns,
og var hún þá alloft ein heima
í selinu um daga. Þá var það
til tíðinda einn dag, að það
kemur maður ókenndur til henn-
ar í selið og biður hana að
gefa sér mjólk í hvlki nokkuð,
er hann var með. Hún gerði
þegar sem hann bað. Fór svo
fram um sumarið, að þessi hinn
ókunni maður kom einatt til
Ólafar í selið og fékk hjá henni
mjólk. Einn tíma undir sel-
verulok kemur hann enn og
fær mjólkina að vanda, Ólöf
hefur þá orð um, að mjólkin sé
lítil er hann fái hjá sér að
þessu sioni. Hann mælti: „Safn-
ast þegar saman kemur sopar
þínir, Ólöf mín.“ Eftir það
kvöddust þau, og er þess ei
getið, að hann vitjaði oftar í
selið það sumar. Sumarið eftir
var Ólöf enn í seli, hún var þá
með barni. Kemur nú að þeirri
stundu, að hún tekur jóðsótt,
og var hún þá ein manna heima
í selinu. Hún hafði sótt erfiða,
og var lengi, að hún gat eigi
fætt; og nú er hún var þar
stödd í þessum nauðum, þá
kemur kunningi hennar til henn-
ar, sá er hún hafði mjólkina gef-
ið sumarið áður. En er hann kom
til og fór höndum um hana varð
hún brátt léttari og ól svein-
barn. Hinn ókunni maður laug-
aði sveininn og veitti honum
allan umbúnað. Ólöf var svo
máttfarin eftir sóttina, að henni
hélt við bana. Dreypti maðurinn
þá á hana lyfi úr bauk nokkr-
um eður glasi, og hresstist hún
þegar, svo að um skammt
kenndi hún sér einskis meins.
Hinn ókunni maður hvarf nú á
brott og hafði með sér bamið.
Er nú ekki frá tíðindum sagt,
fyrri en maður nokkur, vænn
og vel metinn, gerðist til þess
að biðja Ólafar. Hún tók því
seinlega og lézt ei hafa hug á
að giftast að svo komnu. Þó
kom þar um síðir, að hún ját-
aðist manninum með þeim skil-
daga, að hann lofaði aldrei ó-
—------------------------------<S>
í hug meðan ég dvaldist í
ftalíu. Mér þóttu þessar suð-
rænu þjóðir eiga býsna margt
sameiginlegt, fólkið mjmdar-
legt, hjálpsamt og glaðvært,
landið frjósamt og gjöfult. Og
ég veit að alþýðufólkið sem ég
sá búa við hin kröppustu kjör
í Ítalíu, verkafólkið, bændurn-
ir, fiskimennirnir, á eftir að
brjóta af sér sjálfhelduna, og
skapa sér nýtt líf Það hefur
þegar myndað sér sterkustu
sósíalistísk samtök sem eru í
nokkru kapítalistísku landi, og
ég veit að ég á eftir að gleðj-
ast með því yfir nýjum lífshátt-
um og öðlast aðrar minningar
um kjör alþýðunnar í þessu
fagra landi en þær sem raktar
voru í upphafi.
kunnum manni að vera urrt
nótt án ráði hennar. Hann hét
því; var síðan haldið brúðkaup
þeirra, og fór hún til bús með
honum. Ei er annars getið en
samfarir þeirra væri góðar.
Liðu svo nokkrir vetur, að ei
varð til tíðinda. Þá varð það
eitt laugardagskvöld, að barið
var að dyrum á bæ þeirra.
Bóndi gengur til dyra og sér
ókunnan mann standa úti og
er með honum sveinn einn
stálpaður. Þeir heilsa bónda
og biður hinn eldri maðurinn
þeim gistingar. Bóndi hefur eigi
aftök um það, en kveðst þó
verða að ganga inn fyrst og
munu skjótt koma út aftur.
Gesturinn spyr hvort hann
hafi konuríki svo mikið, að
hann sé ei einráður um að hýsa
mann um nótt. Bóndi segir það
eigi vera. Skiptu þeir nokkrum
orðum um þetta, en svo lauk,
að bóndi stóðst eigi frýjuorð
hins ókunna manns og ámæli
við konu hans, og bað gesti
þegar ganga inn með sér. Þeir
gjörðu svo. Húsfreyja sat á palli
og heilsuðu komumenn henni.
Hana setti dreyrrauða en mælti
ekki. Bóndi spyr húsfreyju,
hvort hún vilji ei vísa gestum
til sætis. Hún svaraði og kvað
hann geta það sjálfan, eins og
hann hefði við sitt einræði
leitt þá innar. Bóndi vísar þá
gestum til sætis á rúm eitt„
Hinn eldri maðurinn horfir
mjög á húsfreyju, svo að varla
hefur hann af henni augun.
Hún mælti þá og heldur stygg-
lega: „Á hvað horfirðu, glapi?“
Gesturinn mælti: „Una augii
meðan á sjá, kona góð.“ Ekki er
þess getið, að þau mæltust
fleira við um kvöldið. Um
morguninn ætluðu þau hjón
með fólki sínu að fara til kirkju
og vera til altaris. En það var
þá siður í þann tíma, að hver
heimamanna beiddi annan fyr-
irgefningar á öllu því, er hver
kynni að hafa gert öðrum á
móti, áður til kirkju var farið
þennan dag; og svo gerðu þau
hjón og allt heimafólk þeirra.
En er þau voru komin út fyrir
dyr og mjög svo albúin til
kirkjuferðar kemur bóndi að
máli við konu sína og fréttir
hana eftir, hvort hún hafi beð-
ið gestinn fyrirgefningar á því,
er hún hafi mælt til hans ó-
sæmilega í gærkvöldi; húa
kveður nei við því. Bóndi bið-
ur hana þá ganga inn aftur og
friðmælast við gestinn. Þeir
sátu enn inni gestirnir og sýndu
ekkert ferðásnið á sér. Hús-
freyja er lengi treg til inn að
fara en lætur þó tilleiðast um
síðir, er bóndi segir annars
kostar munu bregða kirkjuferð
óg altarisgöngu þann dag.
Gengur hún nú inn og að hinum
ókunna manni, og leggur báðar
hendur um háls honum, og bið-
ur hann ei misvirða það, er hún
hafi harðlega til hans mælt i
gærkvöldi; kveður þá hafa ver-
ið tímana, að hún hafi fegnarl
orðið fundi hans, en svo sem núi
sé komið. Þau lágu nú bæði í
Framhald á 35. síðu*
-