Þjóðviljinn - 05.01.1990, Blaðsíða 18

Þjóðviljinn - 05.01.1990, Blaðsíða 18
Þetta er bara myrkur Garðar Baldvinsson skrifar um bókmenntir Sigfus Bjartmarsson: Án fjaðra 98 Us Mál og menning 1989 Kápa: Ragna Sigurðardóttir Ljóðabókin Án fjaðra er þriðja bók Sigfúsar Bjartmars- sonar en sú fyrsta, Út um lens- portið, kom út fyrir tíu árum 1979. Önnur bók hans, Hlýja skugganna, kom síðan út árið 1985. Án fjaðra á það sameigin- legt með Hlýju skugganna að í henni eru löng ljóð og umfjöllun- arefnið oft ferðalag um framandi lendur svo að einstaklingurinn, maðurinn birtist okkur sem út- lendingur og skerpir þannig sýn okkar á stöðu hans í heiminum. Án fjaðra er löng og efnismikil ljóðabók, tæplega 100 bls., og skiptist í sjö hluta. í henni eru sex ljóðabálkar en annars eru ljóðin flest full blaðsíða að lengd. Þótt hæpið sé að segja að ljóðin fjalli öll um eitt tiltekið efni með ein- um eða ððrum hætti þá eiga þau flest það sammerkt að vera háð sundnmgunni, þeirri sundrun manns og heims og trúarkerfa sem nútíminn stendur frammi fyrir. Það mætti jafnvel segja að bókin lýsi því hve maðurinn hefur fjarlægst upphaf sitt sem nú sé honum horfið fyrir fullt og allt. í upphafningu ásýndar sinnar hef- ur maðurinn glatað sjálfum sér, en í fremsta ljóði bókarinnar sem stendur fyrir utan og myndar ein- kunnarorð hennar má sjá ávæn- ing slfkra hugrenninga: hann er búinn að týna því þessu merkjanlega fráviki frá þekktri reynslu þessari sjálfstceðu aðkenningu að hreinum svip (5) Sundruhin á sér margar birt- ingarmyndir í þessum ljóðum. Ein varðar tengsl orða og veru- leika, en tengt henni er samband h'fs og sögu. Hvorttveggja er ná- tengt því hlutverki sem ásýndin leikur í menningu okkar sem hef- ur gert ljósið að tákni sannleika og sælu en snýst hjá Sigfúsi gjarnan upp í andstæðu sína: nærri altcek lygi lýsingin hér attt og ekkert sem sýnist. . . (52) Þessi hending er úr bálkinum „Stefnumót" sem lýsir ferð ma'nns um og yfir borg. Á leiðinni er svo margt að sjá og hugleiða að ferðin verður einhvern veginn út- undan í ljóðinu. Hin ýmsu sjón- arhorn verða einsog veggur milli mannsins og heimsins (þess sem fyrir augu ber) á svipaðan hátt og sögur. Mælandi ljóðsins rífjar upp goðsögur um gangvirki heimsins og stöðu mannsins í því en þær hafa öðlast eigið Uf eða sjálfstæðan veruleika og koma í veg fyrir þann skilning sem þær áttu að veita. Sagan er hér jafn- gildi ásýndarinnar, blekkingar- hula sem getur verið uppspretta sköpunar, þ.e. hst. Orðin eru einföld en samhengi þeirra flókið samspil á mörkum venjulegs skilnings, jafnvel ofvaxið honum. Dæmi um slíkt gæti verið 6. ljóð í fyrrnefndum bálki: nokkuð Ijafn dautt I og marmari í myrkri þessi var góður I finnst honum betri í endursðgn I í umlifun I aftur um árin - eyðilegra I en maður undan minni - nei I enga vitleysu hún er afbragð I þessi líka aðför I að afturfórinni og tungl I dorgar gulum lokk I dansmeyjar í lognöldu og dregur höfuð í sarp (58) Borgin leikur stórt hlutverk í þessari ljóðabók sem fyrr segir og er þá ekki síst umgjörð um firr- inguna, eins konar leiktjöld eða hreinlega svið. Lífinu er hér Uka oft líkt við sögu en einnig við kvikmynd eða leikrit þótt „það finnist ekkert handrit/ þegar þráðurinn er flæktur" (29). Borg- in er á vissan hátt markmið aftur- fararinnar, lokapunktur þess syndafaUs sem hófst við tilkomu Cro-Magnon mannsins (fyrir ca 30.000 árum) „þegar neandertha- Us / þótti öllu þvf eytt / sem grandað yrði /... þakti tákn sín / af ástúð / ... og tók stefnu út og vestur fjöll" (17). Enda má vel sjá út úr bókinni vísi að mannkyns- sögu með aðaláherslu á það sem miður hefur farið á vegferð mannsins. Horfin er nú sú tíð þegar maður var manns gaman en „í auðum götum / er ákjósan- legt / athvarf og fylgsni / án marka // umbun / í hverju spori" (78). Athvarfið á ekkert skylt við ná- lægð eða hlýju annarrar mann- eskju, heldur einmitt afhjúpar það einarigrun manns ins, sbr. 16. Ijóð í bálkinum „Fylgjur": - og einn I speglar öðrum I og speglar svo mér -samkenndin I íþyngir öllum (88) Svo sem sjá má er hér á ferð- inni myndríkur skáldskapur í öguðu formi; ljóðin eru ekki auðlesin heldur margræð og stundum torræð. Erindi þeirra er brýnt og þó skyldara varnaðar- orðum en boðun, miðlað á knöppu máh með galdri hljóms Sigfús Bjartmarsson og mynda fremur en rökréttri merkingu, enda efast um að merking sé yfirhöfuð til og gefið í skyn að tjáning sé aðeins „helvitis haugrof / muldur rista / í merking- ardauðann" (61). Sá dauði er vaki listarinnar á þessum síðum: þetta er bara myrkur hjarta þess tifandi og blastrekkist um þök háhýs- anna - fjölþreifið sítt og blautt (47) Byggingameistari Ríkisútvarpið - Leiklistardeild SÓLNESS BYGGINGAMEISTARI eftir Henrik Ibsen Þýðandi: Árni Guðnason Leikstjóri: Jón Viðar Jónsson Leikendur: Erlingur Gíslason, Kristbjðrg Kjeld, Róbert Arnfjnns- son, Steindór Hjörleifsson, Jakob Þór Einarsson, Sigrún Edda Björnsdóttir, Guðrún S. Gisladóttír og fleiri. Hljóðritun: Friðrik Stefánsson og Georg Magnússon Jólaleikrit Gufunnar var flutt rétt fyrir áramótin, síðasta laug- ardag ársins sfðla eftirmiödags, glæsilegur endapunktur á leikár- inu 1989. Yfirmaður lciklistar- deildarinnar sá ástæðu til þess að leikstýra leiknum sjálfur og fórst það Ijómandi vel úr hendi, þótt ekki sé sú skipan mála til fýrir- myndar að forstöðumenn deilda ríkisstofnana úthluti sjálfum sér bestu bitunum, og skiptir þá engu þótt vel hafi til tekist með leik- stjórn Jóns og flutninginn allan á verkinu. Er reyndar full ástæða til að skoða hvernig verkefnun- um hefur verið deilt á leikstjóra í landinu hjá Ríkisútvarpinu á liðnum áruim. Leikurinn um Sólness hefur einu sinni verið fluttur hér á sviði. Þetta drungalega leikrit, um gáf- ur og tækifæri, metnað og Ustræn- ar kröfur, hefur löngum verið tal- ið táknrænt uppgjör skáldsins við CA O X * * <~s UJ —i á. PALL BALDVIN BALDVINSSON líf og list. Sínum augum lítur hver á silfrið. Hafi menn áhuga á sUk- um lestri og kunni svo góð skil á ævi skáldsins, má koma þesshátt- ar lestrarmáta heim og saman. Venjulegum áheyranda er slíkt fjarri. Fyrir honum er dramað fyrst og fremst uppgjör eigingirni og valda, persónugerðin sem tal- aði úr munni Erlings Gfslasonar var slík. Harðstjóri stýrði öllum kringum sig undir þungum aga, braut allt undir sig. Sagan rekur hvernig óbilgirni, sjálfsblinda og takmarkaUtil kröfuharka á þröngri framabraut nærist á fórn- um fjölskyldu, starfsþreki og Ufi annarra, hæfilcikum og sæmd. Verkið er þannig grimmdarleg krufning á hinum kapítalíska framkvæmdamanni, „mikU- menninu" sem slæst við almættið í þeirri undarlegu upplifun að það sjálft sé lítill guð og hafi í fuUu tré við allt og alla. Æskan birtist Sólness veit sem er að líkt og hann ruddi burt gömlum keppi- nautum, þá birtast honum nýir, ungir menn sem hafa hæfileika og ryðja honum frá. Hann sér tor- tímanda sinn f unga teiknaranum á stofu sinni. En þá birtist ung stúlka sem hann hefur gert sér dælt við fyrir löngu, komin til að heimta sitt og knýr hann til upp- gjörs. Mér hefur reyndar alltaf þótt þáttur hennar í uppgjörinu sem hún hrindir af stað óhugnan- lega sjúklegur. Innan þess smá- borgaralega hegðunarramma sem allar persónur akta í, er Hilda brjáluð, draumar hennar og kröfur galnar. Hún hefur Ifka gist eitt af þeim hressingarhælum sem kona Sólness hefur sótt. Slík hæli voru ekki einungis mönnum til lfkamlegrar heilsubótar heldur Uka andlegrar. Þau Sólness og Hilda ná líka aldrei betur saman en í öfgakenndum og bældum órum sínum sem að lokum tor- tíma honum svo hún stendur ein eftir og hrópar honum dýrð þar sem hann liggur rhaskaður á mal- arbing. En þess háttar lestur er minn. Guðrún Snæfriður var aldrei þessu vant afar stillileg f hlutverki af þessu tagi. Búast mátti við sefameiri leik af hennar hálfu. Er það til marks um styrk tök Ieikstjórans eða er Ieikkonan að losna úr viðjum þeirrar taugaspenntu týpu sem leik- stjórum hennar hefur þótt svo við hæfi að halda henni í? Bestu kostir Reyndar var sama hvar gripið var niður í leikinn. AlUr voru jafnir, skiluðu vel unnum hlut. Víst verð ég að lýsa þeirri skoðun að sú mædda Alína sem Krist- björg lék gaf persónunni ekki þá vídd sem vonir stóðu til. En líkast til er það leikkonum erfitt að finna Alínu fjölbreyttari tón en einn. Það var hinsvegar nógs að njóta í afburðatúlkun Erlings Gíslasonar í hlutverki HaUvarðs Solness. Hann fór á kostum í hlutverkinu, eins og svo oft er sagt um leikara, rétt eins og þeir séu veltamin hross. Erlingi eru hinsvegar ásköpuð þau örlög að hann er afburða skýr listamaður, með ótrúlegt vald á tjáningu sinni í máU. Þetta hlutverk var loka- punkturinn á góðu ári hjá hon- um. Þótt hann hafi ekki verið nema nokkrum sinnum í framUn- unni, oftar bakvörður, hefur hann skilaö fínum árangri og sannað betur en oft áður að hann er á toppnum. Bara leikhús- stjórar landsins láti ekki slíka hæfileika vannýtta. Jóni Viðari má óska til lukku með ffnan ár- angur með þessu ágæta fólki. pbb Meira um heilsurækt Útbrunninn? Eftir Barbro Bronsberg og Ninu Vest- lund. Þýðandi Ólafur G. Kristjánsson. 170 bls. Mál og menning 1989. Þeir sem hugsa um heilsu sína og vUja reyna að leysa ýmis vand- ræði f Ufi sínu með aðstoð þýddra handbóka eiga nú orðið margra kosta völ. Bókarheitið „Ut- bninninn?" bendir réttílega til þess að hér er komin bók sem einkum er ætlað að hjálpa þeim sem eru að „brenna út", eyða Ufs- orkunni og ógna heilsu sinni með of þungu álagi, vonlausu og ómarkvissu hjakki í sama fari, úrræðaleysi, áhyggjum og fleira f þeim dúr. í tfu köflum er fjallað um það Hörður Bergmann sem höfundarnir telja að ein- kenni þá sem þeir beina máU sfnu tíl - en á undan og eftir koma kaflar um streitu, að læra að segja nei og hollar venjur. Vandamál- unum er lýst með almennum orð- um og þau skýrð nánar með per- sónubundnum dæmisögum úr daglega lífinu að hætti banda- rískra höfunda á þessu sviði. Áhersla er lögð á góð ráð handa þeim sem þarf að glíma við þann vanda sem verið er að fjalla um. Eins og títt er um heilsuráð, sem sjást á prenti um þessar mundir, eru flest þeirra gamal- kunn. Manni finnst satt að segja að á þessu sviði sé aUtaf verið að segja það sama með dálitlum áherslumun en sjaldan greint frá skrifar um bækur nýjum tíðindum eða leiðum. Þessi bók er samin af félagsráð- gjöfum sem vantaði námsefni fyrir námskeið sín. Mér virðist sá uppruni efnisins valda því að e.t.v. reynist ekki svo auðvelt sem skyldi að nýta ráðin einn á báti. Önnur og markvissari fram- setning og meira tilUt til aðstæðna hér á landi hefði orðið gagnlegra fyrir þá sem vilja stunda umbúða- lausa heilsurækt; að gera annað en kaupa sér námskeið og tíma í sérstökum heUsuræktarhöllum. í bók sem þessari er streita vitaskuld mjög til umræðu. Eins og oft áður virðist erfitt að af- marka það fyrirbæri og skýra það skilmerkUega. Eða hvað finnst mönnum um þetta?: „Streita kemur ekki bara fram þegar ein- staklingurinn telur Ufi sínu ógn- að, Hún er alltaf fyrir hendi innra með honum í einhverjum mæU. Annars væri hann dauður. Við svengd eykst streitan. Þá hefur þörfum líkamans ekki verið fuUnægt og eitthvað verður að gera í málinu. Að áti loknu minnkar streitan. En hún eykst einnig þegar fólk er andlega ófullnægt - eins og þegar kröfur samstarfsmanna eða vina eru of strangar..." Mér finnst undarlegt að tengja ófuUnægju við kröfur vina og samstarfsmanna og grunar að eitthvað hafi skolast hér tU í þýð- ingunni. Hún er annars þokkaleg eins og dæmið ber með sér, en verður stirb og skrítin á köflum. Ég bendi á orðasambönd eins og „við svengd" og „að áti loknu". Enn lakara þykir mér þó þegar talað er um „að vinna með stað- hæfingar", „gera staðhæfingar", „gera slökun" og fleira af því tagi. Þýðandinn hugsar ekki alltaf á ís- lensku. 18 SÍÐA - NÝTT HELGARBLAÐ Föstudagur 5. janúar 1990

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.