Dagblaðið Vísir - DV - 17.04.2003, Blaðsíða 19

FIMMTUDAGUR IV. APRfL 2003
HelQarhlað 33V
i9
18
Helgarblað 33‘V’
FIMMTUDAGUR IV. APRÍL 2003
+
Laupur Hrafns
Islond íöðru Ijósi er yfirskrift myndar Hrofns
Gunnlougssonar sem sijnd i/erður íSjónuarp-
inu íki/öld. Þar i/arpar Hrafn tjmsum mjjum
hugmyndum fram, rétt eins og hans er háttur.
Hann fer hvergi troðnar slóðir. Helgarblaðið
fór og heimsótti Hrafninn t Laugarnesið þar
sem menn ræddu um stagbættar þjóðarflík-
urnar, ofsóknir skattsins, bótagreiðslur borg-
arinnar og mgndina sem við sjáum íkvöld.
Engu er líkara en krumminn í klettunum hafi
búið sér hreiöur á Laugarnestanga í Reykjavík.
Hrafninum er tamt að draga í laup sinn hvers kon-
ar skran og skraut þar sem hann á bústað á hæstu
syllum. Sama hefur nafni hans Gunnlaugsson gert
við hús sitt í Laugarnesinu, svo jafnvel góðborgur-
um er ekki skemmt. Sjaldan ríkir friður um þenn-
an sérstæða listamann sem raskar ró svo margra.
En þannig á listin víst að vera; hvetja alþýöuna til
endurmats og umhugsunar um að ríkjandi gildi
séu ekki heilög heldur aðeins fyrirbrigði líðandi
stundar. List sem er ekki lifandi er dauð.
Erró og hengirólan
Bæði garðurinn og húsið í Laugarnesinu eru
listaverki líkust og öllu ægir saman. En útkoman
verður skemmtileg heild.
Er maðurinn ekki heima? hugsa ég með mér þeg-
ar ég drep á dyr. Ég er búinn að berja víða og lengi
þegar Hrafninn birtist loks. „Komdu inn,“ segir
hann með sinni háu og hvellu röddu.
„Það eru þrettán dyr á húsinu og það villast
margir. Komast ekki inn í fyrstu lotu,“ segir Hrafn
og býður mér að ganga til stofu. Hann sest sjálfur
í hægindastól og þar yfir er ljómandi fallegt mál-
verk eftir Erró.
Viö dáumst að þessu verki meistarans af Mið-
dalsætt. Hrafn vísar mér til sætis í myndarlegri
hengirólu sem er fyrir miðri stofu. Ég sveifla mér
til og frá
Salsataktur og Hemmingway
„Þessi bók er ansi fróðleg en nú er ég að spá í að
fara að læra kínversku," segir Hrafn. Hann sýnir
mér hnausþykkan doðrant á kínversku sem liggur
á skammelinu í stofunni. Hann ætlar þannig að
bæta við tungumálakunnáttu sína en síðustu ár
hefur hann tíöum dvalist á Kúbu og numiö
spænsku. Fjarlægar tungur og þjóöir heilla Hrafn-
inn. „Hemmingway sagði að töluð væri fallegasta
spænskan á Kúbu, það væri í henni salsataktur af-
frótrommanna. Ég er búinn að vera í tvígang á
námskeiðum við háskólann í Hawana og er orðinn
vel fær í spænskunni, get haldið uppi samræðum
og lesið blöðin. En þegar textinn verður flóknari
þarf ég að hafa orðabók við höndina," segir Hrafn.
Á Heimsendaeyju
Næst er kínverskan á dagskrá. Hrafn segir að
áhugi sinn á því að læra að lesa táknmál Asíu-
manna hafa kviknað þegar hann sá þá merku
japönsku kvikmynd Sjö Samuraiar eftir Kurosawa.
Þá hafi hann fari að hugleiða að fyrir sig sem kvik-
myndagerðarmann væri fróðlegt að kunna skil á
merkjamáli ekki síður en bókstöfum. Hann hefur á
síðustu árum farið nokkur skipti austur til Kina og
kynnt sér þetta stórbrotna land og menningu þess.
Best hefur hann kunnað við sig á Hainan -
Heimsendaeyju - sem er í hafinu suður af Kína.
„Haina heitir eyjan þessi á máli þarlendra og ég
hef komið þangað þrisvar sinnum. Strax í fyrsta
skipti greip mig þessi undarlega tilfinning að
þarna hefði ég verið áður, sem þó er ekki raunin.
Kannski af því ég er eyjarskeggi sjálfur. Mér
i oöru
fannst eins og ég hefði komið þarna áður - kannski
var það í draumi eða á hugarflugi - en ég þekkti
lyktina strax á flugvellinum eins og úr húsi sem ég
dvaldi í sem krakki á Breiðafjarðareyjum - undar-
leg þessi eyjalykt. Þarna ætla ég að læra kínversk-
una. Fer út væntanlega nú í haust. Ég vil eiga
sumrin á íslandi," segir Hrafn.
„Þetta er eini staðurinn í Kína þar sem maður
þarf ekki kínverskt ökuleyfi til að geta tekið bíla-
leigubíl á leigu og því sæki ég þangað," segir
Hrafn. „Annar staðar í Kina var útilokað að fá
bílaleigubíl af því maður hafði ekki kínverskt öku-
skírteini- og það er ekki einfalt mál að fá kínverskt
ökuskírteini. En á Hainan gilda sérstök lög,
kannski af því að þetta er eyja og þar er ekki hægt
að gera annað en keyra hringinn í kring um eyj-
una.“
Mannvirki eru náttúruperlur
í kvöld, skírdagskvöld, mun Sjónvarpið strax að
loknum fréttum sýna nýja mynd Hrafns, ísland í
öðru ljósi. Þar mun Hrafn velta upp ýmsum hug-
myndum og spurningum um sambúð lands og þjóð-
ar og nýtingu þeirra auðæfa sem landið býr yfir.
Meðal annars út frá skipulags- og náttúrusjónar-
miðum.
Hrafn segir grunnhugmyndina að þessari mynd
hafa orðið til á feröum sínum um landið á síöustu
áratugum. Oft hafi leitað á hug sinn hvernig land-
ið hafi verið þegar fyrstu landnámsmennirnir
komu hingað fyrir rúmum ellefu hundruð árum.
„Mannvirki geta verið náttúruperlur," segir
Hrafn. Hann hallar sér aftur í hægindastólnum
góða. Talar af innlifun, bæði mikið, hratt og í sam-
fellu.
Spurningar blaðamanns eru mikið til óþarfar.
Enda alltaf best að viömælandinn fái að njóta sín.
„Einar Benediktsson skáld hafði stórbrotnar
hugmyndir um nýtingu náttúruauðlinda landsins
og að baki þeim bjó skáldleg sýn. Á fyrstu árum
aldarinnar, þegar aldamótamennirnir reistu virkj-
ljósi
anir við Elliðaár og Sog, voru þær byggðar eins og
stórbýli í sveit, hvítar með rauðu þaki. Áberandi í
umhverfinu og eitt það besta í sögu íslenskrar
byggingalistar. Fallegur arkitektúr, listaverk á
sinn hátt. í dag eru byggingar virkjananna gráar
og guggnar, hús sem eru eins og reynt sé að fela í
umhverfinu. En ef byggja á á annað borð, hvers
vegna ekki að gera þessi hús um leið að góðum
arkitektúr, hér ættu að vera tækifæri fyrir inn-
blásna arkitekta að sýna hvað sköpunargáfan getur
leyst úr læðingi. Við dáumst að því sem dýrin
byggja, fuglshreiðrum. Menn gleyma því að falleg
hús geta líka veriö perlur í náttúrunni."
Heyskapur og Hrafna-Flóki
Fornar bækur segja frá því að þegar Hrafna-
Flóki kom hingað til lands og settist að fyrstur
manna hafi hann heillast af sumarfegurðinni í
Vatnsfirði og látið undir höfuð leggjast að heyja
fyrir búpening sinn. En dvöl hans lauk með hrein-
um ósköpum því um veturinn féll allur búpening-
urinn úr hor enda ekkert hey til að fóðra skepnurn-
ar með. Harðbýlt landið hrakti Flóka á braut.
„Það er dýrt að vera íslendingur og þaö þarf að
heyja. Nútímamaðurinn getur líka gleymt sér eins
og Flóki og sleppt heyskap nútímans. Ef við ætlum
að búa komandi kynslóðum land sem þær vilja búa
í og er samkeppnishæft við önnur lönd hvað lífs-
gæði snertir verðum við að nýta náttúruauðlindir
landsins. Víða í Evrópu hafa menn neyðst til að
nota kjarnorku, olíu og kolabrennslu til að fram-
leiða raforku og fengið yfir sig súrt regn og eitruð
affallsefni. Það væri fróðlegt að vita hvað orka ís-
lensku vatnsorkuveranna, sem ekkert menga, er
ígildi margra tonna af geislavirkum úrgangi. Við
erum ekki ein í heiminum. Þó nú sé verið að
byggja orkuver við Kárahnjúka er álverið vonandi
aðeins millileikur. Það afskrifast innan fárra ára-
tuga, verksmiðjur koma og fara, en virkjunin mun
standa áfram og þá nýtist orkuverið t.d. við vetnis-
framleiðslu. Virkjunin mun áfram standa og fram-
f-
leiða rafmagn án þess að menga vatn eða loft og
ganga eins og hljóðlát klukka.“
Eigi skjól gegn ofsólínum
Hugmyndir Hrafns um ísland í öðru ljósi felast
ekki bara í skipulagsmálum eða kvikmyndinni
góðu sem sýnd verður í kvöld. Sem listamaður
kveðst Hrafn reyna að tileinka sér þann sjónvinkil
sem kalla megi í öðru ljósi. Að sjá hlutina út frá sí-
fellt nýjum sjónarhornum.
„Það er eins og umræðan núna fyrir kosningarn-
ar snúist öll um götin á flíkunum sem þjóðin geng-
ur í en ekki um það hvaða flíkur eigi að velja.
Hvernig viljum við hafa í framtíðinni bæði þjóð og
land. Hvernig þjóðfélagi viljum við lifa í og hvern-
ig má tryggja rétt þegnanna. Skattaumræðan núna
snýst öll um prósentur. En hver er staða Jóns Jóns-
sonar gagnvart skattheimtumönnum. Oft hefur ver-
ið talað um að á íslandi vanti umboðsmann skatt-
greiðenda þannig að fólk eigi skjól gagnvart geð-
þóttaákvörðunum skattayfirvalda. Ég þekki menn
sem hafa lent í því að vera handpikkaðir út úr kerf-
inu og settir í rannsókn sem kostaði þá ekki bara
ofíjár heldur lagði jafnframt einkalíf þeirra nánast
í rúst. Viðkomandi hafa enga möguleika á að bera
hönd fyrir höfuð sér; gagnvart þessu andlitslausa
bákni. Umræðan um skattkerfið hefur hins vegar
týnst fyrir uppboðinu á skattaprósentum."
Framsólm stendur í stvkkinu
í lýðræðisþjóðfélagi eru ákvarðanir stjórnmála-
‘ manna bornar undir kjósendur á fjögurra ára fresti.
„Því víðtækari sem pólitísk ákvarðanataka er, því
meira lýðræði. í alþingiskosningum eru síðan hinar
pólitísku ákvarðanir lagðar í dóm kjósenda. Þannig er
málunum stöðugt áfrýjað til brjóstvits Jóns Jónsson-
ar. Þróunin virðist hins vegar sú að stjómmálamenn
í dag eru hræddir við að taka ákvarðanir og eru einatt
að fela þær andlitslausum stofnunum og embættis-
mönnum. Við þurfum að losa þjóðfélagið úr valda-
hring forsjárhyggju embættismannakerfisins. Það
vald er hins vegar alltaf að aukast, sem er öfugþróun
og í rauninni í átt til þess sem var mest og verst í
austantjaldinu. Bírókratískt eftirlitskerfi sem enginn
vissi hvar byrjaði og endaði."
Hrafn segir að í þessu sambandi sé athyglisvert
að í skoðanakönnunum sé Framsóknarflokkur að
koma illa út. Hins vegar hafí ráðherrar þess flokks,
Valgerður, Jón og Siv, staðið sig í stykkinu í erfið-
um ráðuneytum. Þorað að taka erfiðar og umdeild-
ar ákvarðanir og Halldór sýnt staðfestu í íraks-mál-
inu.
„Mér finnst því undarlegt að þetta skili flokkn-
um ekki fylgi í könnunum. Þetta segi ég ekki í
flokkspólitísku samhengi heldur öðru og mun víð-
ara. Sjálfur var ég víst ekki hátt skrifaður í Fram-
sókn eftir að ég gerði Óðal feðranna," segir Hrafn.
Guðimir og eiturlyfin
Hrafn segir að með myndinni, ísland í öðru ljósi, sé
hann ekki að boða neinn nýjan sannleika, enda sé
sannleikurinn síbreytilegur. Menn smíði sér sann-
leika úr ákveðnu umhverfi...á ákveðnum tima og
svo breytist umhverfið og þá breytist sannleikurinn,"
segir hann og bætir við:
„Mannskepnan er söm viö sig og því víðar sem
þú ferð og meira sem þú sérð þá skynjar þú að
mannshjartað slær líkt þótt löndin séu ólík og þótt
umbúðirnar séu brúnar, hvítar, rauðar eða svart-
ar. En guðirnir eru misjafnir og það stafar hugsan-
lega af því að eiturlyfjanotkun þjóða er með ólíkum
hætti,“ segir Hrafn.
„Austurlensk trúarbrögð lofa alsælu líkt og ó-
píumrúsi. Þegar norrænir menn ætluðu að smíða
himnaríki höfðu þeir ekkert sterkara en mjöðinn.
Hugmyndir indíánanna í Suður-Ameríku um guð-
ina eru sóttar í skynhrif svepps sem virkar líkt og
LSD; og hugmyndir um Hades eru eins og að svífa
um eins og dúnhnoðri í hassvímu. Með öörum orð-
um þá er það maðurinn sem smiðar sér ólíka guði
eftir loftslagi, mataræði og eiturlyfjum sem eru
breytileg frá einum stað og tíma til annars. Ég hef
aldrei trúað á einn sannleika frekar en annan.
Heimurinn er síbreytilegur og sannleikurinn líka.“
Jafnræðisreglan illa brotin
í síðustu viku var frá því greint að borgaryfir-
völd hefðu fallist á að greiða Hrafni bætur upp á 10
millj. kr. fyrir að reisa ekki vinnustofu á lóð sinni
í Laugarnesi. Mál þetta hefur lengi veriö að velkj-
ast í kerfinu.
Sagan er í stuttu máli sú að við gerð deiliskipu-
lags af þessu hverfi var gert ráð fyrir að íbúar á
Laugarnestanga gætu reist vinnustofur við hús sin.
Þetta hafa þeir gert, nema Hrafn, en fyrir um tíu
árum var rétturinn til byggingar vinnustofu af
honum numinn og byggingarhlutfall lóðarinnar
fært langt undir eðlileg viðmiðunarmörk.
„Faðir minn, lögfræðingurinn, taldi að þarna væri
jafnræðisreglan illa á mér brotin, þá voru aðrir tímar
og kalt stríð og pólitíkin notuð til að bregða fæti fyr-
ir menn,“ segir Hrafn.
Hann bætir við að þetta mál hafi í áraraðir velkst í
kerfinu. Áfrýjunarnefnd skipulagsmála hafi afdráttar-
laust dæmt að á sér hafi verið brotið og sá úrskurður
sé dómsígildi.
Gef eftir
„Síðan ég ætlaði í þessa framkvæmd," segir
Hrafn „eru liðin tólf ár og allt aðrar forsendur í
dag. Drjúgur hluti af starfsævinni er liðinn. Hins
vegar var ekki hjá því komist að krefjast bóta og ég
og lögmaður minn, Jón Steinar Gunnlaugsson, sett-
um fram kröfu sem var miklu hærri. Nú hef ég
hins vegar gefið eftir og borgin leysir í rauninni til
sín byggingarréttinn og greiðir mér um leið skaða-
bætur, samtals 10 milljónir kr. Ég er sáttur við að
þessi niðurstaða er fengin - það er komið annað
fólk til forystu í borginni. Kalda stríðinu er lokið.“
Spóinn vellir graut
Það heyrist smellur i segulbandstækinu. Spólan
er búin. En samt höldum við áfram að tala. Horfum
út á sjóinn og fylgjumst með úandi æöarkollunum
sem synda fyrir utan húsið. Senn munu þær hefja
hreiðurgerð sína við húsvegginn hjá Hrafni en á
Laugarnestanganum hefur hann komið upp
skemmtilegu fuglalífi. Stundum við litla skemmtun
nágranna sinna. Þarna er krökkt af gæsum og þeg-
ar lengra verður komið fram á vorið mun Laugar-
nesspóinn fara að vella graut. Lóan er farin að sjást
og syngja dirrindí. Hér vill Hrafn vera. Unir sér vel í
Laugamesinu. Segist þarna á heimavelli...við að
segja sögur, hvort heldur þær eru í myndum eða
máli,“ eins og hann kemst aö orði að síðustu. -sbs
Hrafn
Gunnlaugsson
mun sýna
landsmönnuin nýja
hugsmíð sína í
Sjónvarpinu í
kvöld. Hrafn er
enn í fréttum
vegna sáttar
sinnar við
Reykjavíkurborg
sem greiðir
honuni 10
milljónir fyrir að
byggja ckki hús.