Dagblaðið Vísir - DV - 17.04.2003, Síða 34

3 4-
/ / IC) a rb /ct c) 1Z>'V' FIMMTUDAGUR 17. APRÍL 2003
Hvaða leiðindi eru þetta?
Þótt páskarnir séu oft nefndir ísömu
andrá og kökuát í ferminqarveislum,
skíðabrun og fjallaferðir þá eru þeir fyrst
og fremst trúarhátíð. Þess i/egna ættu
páskarnir að vera dagar kgrrðar, íhugunar
og bænahalds en það qenqur illa að koma
Islendingum upp á það.
Páskamir eru óumdeilt ein merkasta trúarhátíð krist-
inna manna. Þetta eru dagarnir sem Kristur lét líf sitt á
krossinum fyrir syndir mannanna og þess minnumst við
á hverju ári þótt það sé reyndar aldrei á sama tíma á
hveiju ári. Það gengur hins vegar illa að fá íslendinga til
þess að setjast niður við bænahald, messusöng og kyrrð
í þessu lengsta fríi ársins.
Það má segja að það hafi eiginlega verið hálfgert stríð
milli hins veraldlega og kirkjulega valds á íslandi und-
anfarin ár út af páskunum. Kirkjan vill eðlilega að þegn-
ar landsins umgangist páskana eins og þá trúarhátíð
sem þeir vissulega eru og vilja þess vegna að pöpullinn
hafi hægt um sig og mæti í kirkju og þess háttar.
Þetta gengur ekki vel. Ámm saman var íslenskt sam-
félag svo fylgispakt því sem kirkjan vildi að frá skírdegi
til annars dags páska var nánast allt í Reykjavík lokað
nema kirkjurnar. Það var ekki hægt að fara á skemmti-
staði eða veitingastaði, það voru allar verslanir lokaðar
og kvikmyndasýningar hefðu þótt algert guðlast. Á þess-
um árum var aðeins ein sjónvarpsrás sem líklega sýndi
nokkrar norrænar myndir um líf og ævi Jesú Krists í
bland við æsispennandi þætti um íslenskar fornminjar.
í útvarpinu ómuðu þunglyndislegar fúgur og sálmasöng-
ur alla páskana og það þýddi ekkert að stiUa á aðra rás
því það var engin önnur rás.
Leiðindapáskar
Sá sem þetta ritar minnist mikiUa góðviðrispáska í
Reykjavík skömmu fyrir 1980. Það var ekki hægt að
kaupa sér ís og ekkert hægt að gera sér tU skemmtunar
nema kannski helst að fara í bíltúr en því voru samt tak-
mörk sett því bensínstöðvar voru lokaðar eins og aUt
annað. Fyrir vikiö var mikið af bUum á götum Reykja-
vikur sem voru fuUir af alvörugefnu fólki með inngróinn
leiðindasvip sem ók stefnulaust hingað og þangað um
bæinn og reyndi án árangurs að finna einhverja afþrey-
ingu aðra en kirkjuna. Af þessu leiðir að margir sem
komnir eru um miðjan aldur eiga þær bemskuminning-
ar helstar um páskana að þeir voru svo óbærilega leið-
inlegir að þeim var kviðið á mörgum hehnilum. Sérstak-
lega taldi barnssálin að fóstudagurinn langi væri leiðin-
Það var Iengi þannig að kirkjur voru einu samkomu-
húsin á fslandi sem dirfðust að hafa dyr sínar opnar
uni páskaliátíðina. Nokkuð hefur verið slakað á kröf-
um í þessu efni en það er að margra mati afturför.
Svo er að sjá sem íslendingar taki fagnandi hverju
tækifæri til þess að lyfta glasi og eru afköst okkar á
þessu sviði rómuð um víðan heim. Ekki finnst öllum
við hæfi að bergja bikarinn í botn um páska.
Það var vissulega á páskuuum sem Kristur dó á krossinum fyrir syndir okkar. Sumum finnst samt engin ástæða
til þess að allt samfélagið hangi á krossi dögum saman um hverja páska.
legur og eflaust minnast þeir margir að hafa trúað því að
hann væri í raun og veru lengri en venjulegir dagar.
Frelsið ræðst á páskana
Fyrir fáum árum varð sú breyting á að verslanir fóru
að hafa opið næstum alla páskana, þar með taldar mynd-
bandaleigur. Kvikmyndasýningar ganga ótruflað fyrir
sig og allmörg veitingahús liggja á því lúalagi að opna
jafnvel eftir klukkan tólf á fóstudaginn langa og einnig á
páskadag svo íbúar hafa næg tækifæri til þess að skála
fyrir páskunum og fá sér jafnvel snúning í tilefni dags-
ins.
Þetta vill kirkjan helst ekki leyfa og finnst auðsjáan-
lega heldur mikil lausung yfir þessu framferði. Það ligg-
ur í loftinu að yfirvöld vilji kreppa aftur að þeim sem
taka ekki mark á alvöru páskanna.
Kannanir sýna að þegar flestir íslendingar mæta í
kirkju þá eru jól og það mætir 21% íbúanna. Það er lík-
lega ekki eins mikil kirkjusókn um páskana svo það er
líklega óhætt að gera ráð fyrir að rúmlega 80% þjóðar-
innar hafi ekki hug á að ganga til kirkju um páska. Pásk-
amir eru vandlega auglýstir sem ein helsta skíðahátíð
ársins og ungir og aldnir flykkjast í brekkumar þegar
veður eru góð. Þessu hefur kirkjan bmgðist við með því
að elta kirkjugesti í skíðabrekkurnar og fleiri en einn
prestur á landinu hefur tekið upp þann sið að messa í sól
og snjó innan um fjölda skíðagesta í fullum búnaði.
Réttu mér löppina
í bókinni um Sögu daganna rifjar Ámi Bjömsson upp
þann foma sið að viðhafa sérstakan fótaþvott á skírdag
og minnast þannig þess þegar Jesús þvoði fætur læri-
sveina sinna. Á miðöldum var þessi fótþvottur að sér-
stakri kirkjuathöfn sem nú er horfin. Vegna þessa varð
skírdagur einnig sérstakur aflátsdagur iðrandi syndara
og bendir íslenska heitið til þess þar sem sögnin að skíra
merkir einnig að hreinsa og þvo. Nútímamenn gætu
haldið þessum sið í heiðri með því að fara saman í heita
pottinn og nudda fætur hver annars.
íslendingar virðast og hafa tíðkað að borða sérstakan
skírdagsgraut til að fagna endalokumfóstunnar. Skugga-
hlið þess er sögð hafa verið sérlega vond lykt í kirkjunni
á skírdag því grauturinn góði þótti auka vindgang.
Krassandi skírdagspartí
En það voru fleiri siðir sem fylgdu skírdegi í íslenskri
menningu sem virðast nú alveg horfnir. Meðal sjómanna
tíðkuðust sérstakar skirdagsveislur og þá var ekki alltaf
dregið af sér við drykkjuna. í frásögn Ólafs Ketilssonar
af sjómannalífi í Höfnum 1870-1880 er slíkum samkom-
um lýst svo:
„Man ég að aldrei var svo seint komið af sjó á mið-
vikudaginn fyrir skírdag að ekki færu fleiri eða færri af
hverju skipi að sækja á páskapelann til Keflavíkur. Var
mörgum ekki svefnsamt á skírdagsnótt en þó var þaö
sjálfur skírdagur sem setti met annarra hátíðisdaga í
Hafnahreppi í þá daga í algleymisfyllieríi, áflogum,
kjaftshöggum og kinnhestum, glóðaraugum og gaulrifn-
um flíkum. Er mér ennþá minnisstæður skírdagsmorg-
un 1874, er ég ásamt fleiri strákum komum að einni sjó-
búðinni sem var einstætt hús úr timbri og nefnt Guðna-
hús, bjuggu í þeirri sjóbúð hásetar Gunnars Halldórsson-
ar. Löngu áður en við vorum komnir að húsinu heyrð-
um við hávaðann, brakið og brestina, svo þilin, veggim-
ir og gaflar gengu í bylgjum út og inn. Var nú meiri en
minni hugur í okkur strákum að komast sem næst
kösinni en ægilegt var að heyra og sjá allt sem þar fór
fram innan veggja, því þama höfðu safnast saman á
milli 30 og 40 risar sitt frá hverju heimili, allir blindfull-
ir og allir í einni áflogabendu.
Kvað við í húsinu er kjaftshöggin dundu en orðbragð-
inu, öskrinu og óhljóðunum ætla ég ekki að lýsa hér.
Loks barst svo leikurinn út fyrir sjóbúðardymar og var
þá áhrifamikil sjón að sjá þessa blindfullu jötna, suma
með lafandi svarta eða rauða lokkana á löðrandi enninu,
lekandi í blóði og sumir kannski með annað augað ein-
hversstaðar inni í höfðinu en hitt út úr því! - eða að
minnsta kosti sýndist okkur strákunum svo um leið og
við lögðum á flótta með hjartað í hælbeini um leið og
risamir réðust til útgöngu og ennú meiri áfloga."
Það sér hver maður að þetta hefur verið almennilegt
partí og hreinlega synd að þessi siður skuli hafa lagst af.
Ég hýði þig
Það er eitt áhugavert við foma siði sem tengjast fostu-
deginum langa sem var strangur sorgardagur í kaþólsk-
um sið. Þennan dag tíðkaðist að hýða böm og vinnuhjú
til þess að bæta upp fyrir drýgðar syndir. Slíkar yfirbót-
arhýðingar eða uppsafnaðar hýðingar hljóta að hafa ver-
ið býsna öflugar og krassandi. í ljósi þess hve hýðingar
njóta vaxandi vinsælda í einkalífi fólks væri hér ef til
vill færi á að slá tvær flugur í einu höggi ef svo má segja
og endurvekja fornan sið og krydda einkalífið í leiðinni
til að stytta sér stundir á löngum degi.
Hvar er eggið mitt?
Eini siðurinn tengdur páskum sem enn nýtur alþýðu-
hylli og það reyndar svo að mörgum þykir nóg um er át
páskaeggja. Sá siður rekur uppruna sinn aftur til mið-
alda og þróast upp úr skattheimtu þegar ríkisbubbar
tóku að gefa þurfamönnum fimmtung páskaskattsins
sem oft var í eggjaformi.
í Sögu daganna kemur fram að fyrst verður vart við
páskaegg á íslandi í kringum 1920 og líklega hafa íslend-
ingar kynnst þessum sið í Danmörku og um það leyti eru
súkkulaðiegg farin að leysa venjulega hænuegg af hólmi
en þau höfðu aldrei náð neinni fótfestu á íslandi enda
oftast af skomum skammti en um 1919 voru aðeins 12
þúsund hænur á íslandi.
Þaö er sjálfsagt að hvetja til páskaeggjaáts þótt flestir
séu hættir að tengja eggið sem slíkt við foma frjósemis-
dýrkun sem aftur á rætur sínar í páskahátíðinni sem
vorblóti. Hvort rétt sé að borða eins mikið af þeim og
kaupmenn virðast vilja er kannski ekki mjög hollt en
páskar eru ekkert án eggjanna.
-PÁÁ
(Heimildir: Saga daganna eftir Áma Björnsson)