Frjáls verslun - 01.03.1974, Blaðsíða 37

Hugleiðingar um
byggðamál
Eftir Dr. Guðmund IUagnússon, prófessor
MARKMIÐIN
Það einkennir yíirleitt um-
ræð'ur um byggð'amál, að
markmið byggðastefnu eru illa
skilgreind og ósamræmi er
milli þeirra sem farnar eru
til að' ná markmiðun'um.
Frumskilyrðið er að vita,
eftir hverju á að sækjast. Síð-
an má miða aðgerðir við að
ná markmiðinu með sem ó-
dýrustum hætti.
• Markmiðin cru að sjálfsögðu
huglæg, þannig að hver og
einn getur haft sína skoðun á
þeim og því ekki sagt að eitt
sé réttara en annað' í þeim
efnum.
LEIÐIRNAR
Sú leið, sem algengust er
hér á landi og í nágrannalönd-
unum til eflingar landsbyggð-
arinnar er veiting fjármagns-
styrkja í einni eða annarri
mynd. í Bretlandi hafa fyrir-
tækin fengið stóran hluta
stofnkostnaðar greiddan. í
Noregi hefur stofnkostnaður
fengizt afskrifaður á skömm-
um tíma og fleiri aðgerðir
hafa komið til í því skyni að
örva atvinnulíf í dreifbýli. Hér
á landi er skammt að minnast
stofnunar Atvinnumálanefnda,
og ýmsir sjóðir veita lán til
I andsby ggðarinnar.
ER FTÁRM A GNSFYTfTR-
GRETÐSLA RÉTTA LEIÐIN?
Ef markmiðið er að örva at-
vinnu utan Reykjavíkursvæðis-
ins, er það einkum tvennt sem
dreffur það í efa, að rétta leið-
in til þess sé að greiða niður
fjármagnskostnað. f fyrsta lagi
örvar það notkun fjármagns á
kostnað vinnuafls, þannig að
það vinnur að öðru jöfnu á
móti framleiðsluaðferðum, sem
mannaflafrekar eru á kostnað
fjármagnsfrekra. í öðru lagi
er þeirri stefnu fylgt í launa-
málum að hafa kauntaxta þá
sömu um allt land, óháð eftir-
sourn eftir vinnuafli. Þessar
tvær ástæður benda til þess,
að ódvrara og markvissara
væri að greiða með vinnuafl-
inu en fjármagninu, þ. e. nán-
ast að taka upp „neikvæðan
launaskatt“. Hugmyndin er
sú, að þessar greiðslur gangi
beint til fyrirtækisins (vinnu-
aflsnotandans) en ekki til
launþegans. Því má ekki rugla
þeim saman við atvinnuleysis-
bætur.
VERÐJÖFNUN
Verðjöfnun er á nokkrum
afurðum. Enda þótt sitt sýnist
'hverjum um ágæti þessa, hlýt-
ur að vera hægt að gera þá
'kiröfu, að verðjöfnunin sé með
sem skynsamlegustum hætti
úr garði gerð.
Ég hef ekki kynnt sérstak-
lega verðjöfnun á öðru en raf-
magni. Þar kemur verðjöfnun-
argjald á heildsölustigi. Þetta
þýðir, að gjaldið lendir á allri
eftirspurn, óháð því, hve við-
kvæm hún er fyrir verðbreyt-
ingum. Þannig er hætta á, að
rafmagn verði tiltölulega of
dýrt á vissum sviðum og að
minna sé notað á þeim en tal-
ist getur þjóðhagslega hag-
kvæmt. Virðist miklu heDDÍ-
legra að leggja jöfnunargjaldið
á lokastig eftirspurnar.
Verkfræðingar hafa einnig
frætt mig um, að þeir hanni
flutningsikerfi þannig, að
kostnaður vegna orkutaps á
leiðinni verði sem minnstur.
Ef jöfnunargjald kemur strax
á heildsölustigi, kallar þetta á
meiri fjárfestingu í dreifikerf-
inu en ella. Þannig bætist við
önnur ástæða fyrir því, að
hentugra sé að innheimta jöfn-
unargialdíð á lokastigi fremur
en heildsölustigi.
HAGKVÆMASTA
STAÐARVAL
Þegar velja á verksmiðju-
stað. verður að huga vandleffa
að því, hvort bær verðafstöð-
ur, sem not.aðar eru séu ó-
brenglaðar. Þannig gæti revnst
hagkvæmt við núverandi flutn-.
ingsgjöld skÍDa að hafa birgða-
stöð fvrir olíu á tilteknum
stað úti á landi, enda þótt nið-
urstaðan brevttist við það að
reikna með öðrum flutnings-
giöldum. Þetta á líka við um
ýmsa aðra fjárfestingu. í því
sambandi má minna á þær
umræður, sem urðu um, hvort
leggja skyldi Þrengslaveginn
milli Þorlákshafnar og Reykja-
víkur í því skyni að auðvelda
fiskflutninga til Reykjavíkur.
Hvort það var þjóðhagslega
hagkkvæmt eða ekki — ef það
var nokkurn tíma reiknað út
— fer m. a. eftir því hvort
reiknað er með „réttum“ flutn-
ingsgjöldum á landi og sjó eða
ekki.
STÆRÐ BORGA OG BÆJA
Fram hafa komið kenningar
um, að tiltekin stærð borga sé
hagkvæmust. Þetta felur í sér,
að eftir að tiltekinni stærð er
náð, verður fasti kostnaðurinn
of hár — eða yfirbyggingin of
dýr — og að hagkvæmara er
að beina fólksaukningu til
minni borga og bæja.
Sú skoðun hefur verið látin
í ljós, að hagkvæmara sé að
stækka Akureyri en Reykjavík
og tölur færðar málinu til
stuðnings. Það er mín skoðun,
að ákaflega erfitt sé að sanna,
hver sé heppilegasta stærð
borgar, þannig að niðurstaðan
geti verið á hvorn veginn sem
er, þ. e. hvort borgar sig bet-
ur að stækka Reykjavík eða
Akureyri.
Ástæðan er fyrst og fremst
sú, að kostnaður við ýmsar
mikilvægar fjárfestingar er
stökkbreytilegur. Skýrt dæmi
um þetta eru fiárfestingar
Hitaveitu Reykjavíkur og
Vatnsveitu Reykiavíkur um
þessar mundir. Tími var kom-
inn til að hefja miklar endur-
bætur og hanna kerfi, sem
fullnæeðu stærri borg en
Revkjavík er nú. Þess vegna
hefði það getað verið rétt, að
um tíma hefði borgað sig bet-
ur að beina fólki til þeirra
bæja, þar sem umframgeta var
fyrir hendi. Elf hins vegar
nægilega margir hefðu í stað-
inn verið fluttir til Reykjavík-
ur, hefðu hinar nýju fiárfest-
ingar jafnast fyrr niður á
fleiri íbúa. Þetta ber ekki að
skilia á þann veg, að ég sé að
levgja til, að þetta sé gert,
heldur er einfaldlega verið að
FV 3 1974
37