Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.1968, Blaðsíða 31

Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.1968, Blaðsíða 31
H. C. Andersen sat aleinn við hótelgluggann og fannst hann vera svo einmána. EHir Ernst Philipson Hitt jólakvöldið í Róim (1840) var allt annars eðlis. Þá voru engin hátíðahöld, engir sam- fundir félaga og vina frá Norð urlöndum. Allt grátt og eyði- legt. Fyrr um daginn hafði H.C. Andersen farið með málaran- um Carli Löffler um borgina og sýnt honum meðal annars Capitola, Péturskirkjuna og Vatikanið. „Haran sagði um allt", segir Andersen, „að það væri snoturt, jafnvel Colosse- um var snoturt. Þá var þolin- mæði mín næstum þrotin. Við örkuðum í regni og leðju alla leiðina, og komum til Lepri þreyttir og svangir. Ég borð- aði fyrir þrjá heila paoli". Aft- ur víkur s káldið okkar að buddunni. Dagurinn var kaldur og ömurlegur, enginn hafði hUigsað fyrir raeinni jólagtleði, hver sat í sínu horni. Það vildi ekki loga í ofninum hjá Andersen og hugurinn flaug heim, í norður. „Nú er kveikt á hundruðum marglitra kerta á jólatrénu, börnin hrópa í gleði sinni. Nú sitja þau við borðið heima, syngja söng og drekka skál vinanna, sem dveljast að heiman . . . " í Ijósaskiftunum flakkaði hann einmana um strætin, keypti sér þrúguklasa fyrir þrjá bajok, brauð og ost fyrir fimm. „Þetta er fátæklega kvöldmáltíðin mín", segir hann í dagbók sinni. Og „Ævintýri lífs míns" bætir hann við: „Ég var ekki aðeins líkamlega veik ur, það var eitthvað, sem lá á mér, lá í loftinu. Jörðin skalf. Tíber streymdi upp á stræt- in, menn fóru um á bátum. Hitasótt hreif með sér fjölda fóliks. Þamnig missti greifimn Borghese konu sína og þrjá syni á fáum dögum. Það var slubb og næðingur, allt ann- að en notalegt". — Það má víat líka með sanni segja, og sam- anburðurinn við jólin í Róm 1833 lyfti ekki skapirau mik- ið. Klukkan hálf tíu skreið hinn einimana Dani í bólið! Jólin í Berlín 1845 voru fá- brotin og næstum sorgleg fyr ir H.C. Andersen, þar sem hann dvald'ist um þrigigja vikna skeið í þýzka hófuðstaðnum. „Tíminn sýndist líSa hraðar með hverjum deginum, sem leið", segir hann, „en ég ofreyndi mig. Að lokum var ég bæði líkamlega og andlega uppgef- inn. En mitt í öllum þessum fá- dæma straumi vinahóta og til- rauna til þess að létta mér líf- ið var eitt kvöld autt, Eitt kvöld, þegar ég fann skyndi- lega þrúgandi einmanaleikann. Það var jólakvöld! Einmitt kvöldið, sem ég með barnslund sá umvafið dýrðarljóma, þegar ég varð að sjá jólatréð, gleðj- ast vegna gleði barnanna, sjá þá vöxnu verða börn á ný, einmitt þetta kvöld, sem allir héldu, að ég hefði ráðstafað fyrir löngu, einhversstaðar þar sem ég vildi helzt dveljast, — þetta kvöld sat ég aleinn í hót- elherberginu mínu og hugsaði heim til Kaupmannahafnar. Jenny Lind var í Berlín. Mey- erbeer hafði, eins og hann orð- aði það við mig áður, komið því í kring, að hún kom hér fram. Aðdáunin var alveg dæma laus, ekki aðeins á listakon- unni, heldur og einnig á kon- unni sjálfri, og þær tvær í einni vöktu sliika ihrifninigu. og eldmóð, að leikhúsið var í bók- staflegri merkingu umsetið, þeg ar hún söng. í öllum bæjum, alls staðar þar sem ég kom, var rætt um hana, en þó þurfti þess ekki með, hún var mér sterkt í hug, og lengi hafði ég gælt við þá dýrlegu hugsun að eyða jólakvöldinu hjá henni. Ég var sannfærður um, að ef ég yrði í Berlín, myndi ég eyða kvöld- inu í fagnaði hjá henni.Þessi sannfæring mín varð svo sterk, að ég neitaði öllum heimboðum vina minna í Berlín, og þegar kvöldið kom — var ég ekki boðinn til Jennyar Lind, ensat aleinn á hótelinu, fannst ég vem svo yfirgefinn og ein- mana, opnaði gluggann minn og horfði upp í stjörnubjart- an himininn. Hann var mitt jólatré, svo viðkvæmur var ég. Sumir vilja ef til vill nefna þetta tilfinningasýki. Þið kann- ist við nafnið — ég kannast við tilfinninguna. Morguninn eftir var ég sár, barraalega sár vegna þessa eyðilega jólakvölds og ég sagði Jenny Lind frá ömurlegri reynslu minni. „Ég hélt að þér væruð hjá prins- um og prinsessum", sagði hún. Þá sagði ég henni, að ég hef ði afþakkað öll heimboð til þess að geta verið hjá henni, ég hefði verið búinn að hlakka til þess lengi, lengi, já og kom- ið til Berlínar þess vegna. „Barn", sagði hún brosandi, strauk hendi sinni um enni mér, hló við mér og sagði: „Þetta datt mér aldrei í hug, og þar að auki var ég boðin út, en nú verðum við að endurtaka jólakvöldið, nú skal ég kiveikja á trénu fyrir barnið. Það skuln, „ um við gera á gamlárskvöld hjá mér." Og það stóð heima. Síðasta kvöld ársins stóð þar lítið tré með fallegu skrauti og ljósum, bara handa mér. Jenny Lind, fylgiþernan hennar og ég, við vorum fjölskyldan. Þrjú börn úr norðrinu saman á gaml- árskvöld. Og ÉG var barnið, sem jólaljósin voru kveikt fyr- ir. Mörg næstu jólakvöld dvald- ist H.C. Andersen á dönskum herragörðum, þar sem þetta laghenta skáld var alltaf vel- komið og eftirsótt til þess að klippa út og líma jólatrésskraut og skuggamyndir, sem margar hverjar eru nú á safninu í Óð- insvéum. Það vai sivo 1869 í Nissa, sem skáldið átti eitt af sínum síðustu hátíðlegu jólakvöldum. Um það fórust honum svo orð í bréfi til Dorotheu Melchior: „Við fáum jólatré á jólanóttina Allir borga nokkra franka og stúlkurraar gefa gjafir, sem eru svo dregnar út í happdrætti. Ég hef verið beðinn að gefa eitt eða tvö handrit. Það kalla ég vel sloppið." Seinna í bréf- inu segir Andersen: „Hér á gistihúsinu eru um hwndrað manns af mörgu þjóð- erni. Klukkan átta á jólanótt gengum við inn í stóra salinn, þar sem voldugt grenitré stóð, alsett marglitum kertum og smá- skrauti. Þjóðfánarnir héngu í trénu og ekki haf ði danska f án arium verið gleymt. Hann var svo umkringdur ljósum, að ég sat eins og barn og óttaðist að hann myndi brenna, en hann brann ekki og ljómaði eins og ég vona að hann geri ætíð. — Nú ihófst happdrættið og ég fékk fulla körfu af gotteríi, stúlkunum til mestu ánægju (þessi gjöf hefur ef til vill ekki verið sérlega heppileg, því skáldið þjáðist alltaf af tannpínu). . . Allt í einu stóð upp roskinn maður og sagði: „Hér meðal vor er maður, sem við getum öll þakkað fyrir marga yndislega stund, hverr- ar þjóðar sem við annars er- um. — Við eldra fólkið, stönd- um í þakkarskuld við hann, en þó sérstaklega börnin. Og nú gekk til mín lítil stúlka og rétti mér stóran lárviðarsveig með blaktandi borðum í dönsku fánalitunum. Ég fékk einnig kveðjur utan úr bænum. Frá rússneskri stúlku fékk ég fal- lega, kristilega bók og bráð- fallegt, undið pennaskaft með penna. Amerísk kona sendi mér undursamlega fallega stóra rós í stórkostlegum vasa, sem ég kem því miður ekki fyrir í töskum mínum. — Þér sjáið, að jólin urðu gleðilegri en ég bjóst við." Árið 1873 fór H. C. Andersen til Sviss með vini sínum Nik- olaj Bögh sér til hressingar, og er hann kom heim settist hann að hjá Ballin-systrum í Nýhöfn nr. 18, en þar hafði hann áður átt heima. Á jólun- um fékk hann fjölda gjafa eins og venjulega. Einkum mat hann mikils blómstrandi pottaplönt- ur, — ekki eingöngu fegurðarinnar, heldur einnig vegna fjármálahliðarinnar, því þá mátti skera blómin af og gera af þeim blómvendi! Slíkt dytti okkur hinum víst aldrei í hug. — Hin trygglynda Dor- othea Melchior hafði útbúið fallegt jólaborð í fremri stof- unni hjá Andersen. „Um leið og frú Melchior opraaði dyrn- ar að stofunni," stendur í dag- bókinni, „varð ég svo undrandi og hrærður, að ég brast í gæát". — Það var að vísu ekkert eins dæmi að Andersen gréti, það gerði hann oft, og í þessu til- viki stóð það ekki i neinu sam- bandi við hinn áleitna sjúk- dóm hans. Síðasta jólakvöld H.C. And- ersens var árlð 1874. Það leið friðsamlega eins og árið áður. Hann borðaði miðdegisverð hjá Melchiorhjónunum, sem voru stoð og stytta gamla mannsins, allt þar til hann léat á heim- ili þeirra næsta ár. Að loknum snæðingi fór H. C. Andersen heim í Nýhöfn í fylgd Melchiors etatsráðs. í stofum Andersens logaði á lampa og fjórum kert- um. Ballin-systurnar höfðu skreytt jólaborð og á því lágu meðal annarra nokkrar smá- gjafir frá frú Melchior. — Skáldið fékk nokkrar heim- sóknir þennan dag, meðal ann- arra kom krónprinsinn, síðar Friðrik áttundi, og gamli mað- urinn gekk ekki til náða fyrr en klukkan hálf eitt. Hámark þessara jóla var þó án efa bréfið, sem H. C. And- ersen fékk frá Dagmar stór- hertogafrú — síðar keisara- frú — , en hún skrifaði á þessa leið: „Forlátið, að ég nú í til- efni jálahátíðarinnar segi í þessum línum, það sem mér ligg ur á hjarta." Nú koma nokkr- ar setningar um veikindi skálds ins og óskir um bata, en síðan stendur: „Ég er þess fullviss, að jólahátíðin verður yður ham ingjurík, jafnvel þótt þér njót- ið hennar á sjúkrabeði, en þó sendi ég yður kveðjuna gömlu: Gleðileg jól! Við þá kveðju bæti ég mínu innilegasta þakk- læti fyrir allt hið fagra, djúpa og sanna, sem aðeins þér kunn- ið að vefja í lítið ævintýri og þá ekki sízt í síðustu jólagjöf yðar til okkar. Yðar þakkláta Dagmar." Áður en næstu jól runnu upp hafði gamla skáldið fengið hægt andlát á „Rósemd" hjá Mel- chior etatsráði og Dorotheu konu hans, tryggu vinunum tveimur, sem höfðu yljað ævi- kvöld þessa gaimla, sjú'ka manns og hlúð að honum síð- ustu jól hans, sem án efa hefðu verið einmanaleg: en H.C. And ersen var ekki gleymdur. Og hann gleymist aldrei, enda þótt hann gæfi okkur ekki jólaæv- intýrið! 23. des. 1968 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 31

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.