Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.1968, Blaðsíða 29

Lesbók Morgunblaðsins - 23.12.1968, Blaðsíða 29
 Páll postuli með tvö algeng tákn: sverðið, sem arfsögnin segir að hafi gert hann höfðinu styttri, og bréfabókina. Þetta málverk gerði Fra Bartolomeo 1514. trúboðsakri Páls með það góð- ur árangri að hann bafði mikl- ar áhyggjur af. En þó undar- legt megi heitta nefnir Fáll þá aldrei með nafni og . dregur heldur aldrei í efa rétt þeirra til að boða fagraaðarerindið. En hann gefur þó eigi að síð- ur vísbendingu um hverjir þess ir menn séu í siðari tilvitnun- inni, sem tilfærð var, er hann bætir við þessum mikilvægu orðum, eftir að hafa vikið að kenningu andmælendanna: „Ég álít mig þó ekki í neinu standa hinum stórmiklu postulum að baki". í ljósi þeirra staðreynda, sem nú hafa verið dregnar fram, og með hliðsjón af því hve mikla áherzlu Páll leggur á það, að hann sé óháður postulunum í Jerúsalem, getur það varlaver ið efamál, að þessir andmælend- ur, sem kenndu „annan Jesúm" voru annaðhvort leiðtogar safn- aðarins í Jerúsalem eða útsend- anar þeirra. Þegar Páll lýsir heimsókn tiZ Jerúsalem síðar í Galatabréfinu gefur hannnán- ari lýsingu á leiðtogum safn- aðarins þar. Þrír postulanna voru leiðtogar, Jakob, Pétur og Jóhannes og Páll segir, að þeir séu álitnir vera máttar- stólpar. Athyglisverð er röðin, sem nöfn þeirra eru nefnd í. Jakob hefur verið fremstur leiðtoganna, hann er nefndur á uridan Pétri, sem virðist hafa verið fyrir postulunum meðan Jasúis liifði. Sú staðreynd að Jak- ob var bróðir Jesú Gal.' 1:19 — hefur ef til vill að einhverju leyti leitt til þess að hann var settur hærra. Annars er margt á huldu um Jakob. Samkvæmt guðspjöllunum var hann ekki í upprunalega lærisveinahópn- um — meira að segja hafði hann raunverulega verið and- snúinn Jesú. Postulasagan þegir vandlega um undangengraa at- burði í ævi Jaikobs; hann kem- ur skyndilega fram sem leið- togi safnaðarins í Jerúsalem. Hvernig hann bolaði Pétri frá sem leiðtoga þessarar nýju hreyfinigar verður framtvagis sem hingað til hulið skeið í sögu kristninnar. Skyldleikinn við Jesúm hefur áreiðanlega ver ið honum til framdráttar, en augljóst er einnig að hann hef- ur verið gæddur ágætum hæfi- leiikum og haifit milkla persórau til að bera. f Galatabréf inu seg- ir Páll frá deilu, sem reis í Antiokkíu um það hvort kristn- ir Gyðingar mættu samneyba trúbræðrum, sem höfðu verið heiðnir; Pétur hafði fyrst sam- sinnt Páli um þetta, en síðar dregið sig í hlé, ér sendimenn Jakobs komu, sem sýnir áþreif- anlega undirgefni Péturs við hann. Það hefur því verið kenning kirkjunnar í Jerúsalem undir forustu Jakobs, sem var frá- brugðin boðun Páls og hann beinir þöglum dylgjum að, er hann talar um „ainnað fagn- arerindi", sem boðar „annan Jesúm". En að hvaða leyti var þetta fiagnaðarerindi í Jerúsal- em svo frábrugðið boðskap Páls? f stuttu máli má nefna, að þar sem kristni söfnuður- inn í Jerúsalem hafði helgiat- hafnir sínar í musterinu þar og hélt venjum og siðum Gyð- inga, er augljóst að meðlimir þessa safnaðar hafa ekki álit- ið Jesú og kenningu hans ó- samrýmanlega gyðinglegri bók staistrú eða að kristna trúin skildi þá frá trú þjóðarinnar. f þeirra augum var Jesú sá Messías, sem ísrael hafði ver- ið lofiað. Krossdauði hans var vandamál, þar sem þess hafði ekki verið vænzt, að Messías ætti að deyja — hann átti öllu fremur að vera hin mikla hetja, sem frelsaði ísrael frá undirok- un heiðins valdhafa. En það var hægt að skýra dauða Jesú sem píslarvættisdauða fyrir hendi Rómverja í þágu ísrael. Og því var trúað, að Guð hefði reist hann frá dauðum, svo að hann gæti senn komið með yf- irnáttúrulegu valdi til að „end- urreisa konungdæmi ísrael". Þannig var þá „fagnaðarer- indi" kristna safnaðarins í Jer- úsalem; það var að öllu leyti sett fram með táknum gyðing- legrar hugsunar og byggt þanníg upp að það undirstrik- aði og efldi sérkenni andlegs lífs og örlaga Gyðingdómsms. Samkvæmt Postulasögunni hafði allmargt presta og Farí- sea játazt nýju trúnni, sem hlaut að verða söfnuðinum mjög mikilvægt. Ef „fagnaðarerindið frá Jer- úsalem" var þannig, hvernig var þá túlkun Páls á nýju trúnni? Áður en Páll snerist til kristinnar trúar virðist hann hafa hneykslazt á nýju hreyfingunni vegna þess að hún kenndi „krossfesban Mess- ías". Við afturhvarfið hefur Páll orðið sannfærður um að hinn krossfesti Kristur væri lifandi og af guðlegum upp- runa og skiptir ekki máli í þessu sambandi hvert álit menn annars hafa á eðli og dul trú- arskiptanma. En hann varð að skýra fyrir sjálfum sér það hneyksli, sem krossfestingin virtist vera. Það var í þessu ¦efni, að því er virðist, sem í grundvallaratriðum skyldi á milli Páls og safnaðarins í Jer- úsalem og það er vegna þessa, sem Páll leggur áherzlu á að hann sé óháður Jerúsalemsöfn- uðinum. í augum Páls gait dauði Jesú ekki verið pishtrvættis- dauði fyrir íisrael eingöngu; hann hlaut að hafa dýpri og algildari merkingu. Þegar Páll gerir tilraun til að túlka þessa merkingu leitar hann til hell- ensikrar menningar, ómeðvitað þó. Þessi hellenski bakgrunnur var krökur af guðsdýrkiunar- siðum og dularfullri heimspeki, sem lofaði frelsun með ýmsu móti. Að sjálfsögðu hlaut Páll að hafna átrúnaði hellensba heimsins kröftuglega sern fals guðum eða „heimspeki og hé- gómavillu". En hann gat ekki hafa komizt hjá áhrifum frá þeim, því að þessi heimur gegn sýrði grísk-rómverskt samfélag og þangað sóttu trúai-hreyfing- ar samtímans sitt tungutak. Tvær mikilvægar huigmyndir, sem þessi trú og beknspeki hafði að geyma og hélt fram voru hugmyndin um guðinn sem frels ar og fiall mannsins. Sígild fyr- irmynd þessa frelsunarguðs var fornegypzki guðinn Ósíris. Þeir sem vígðir voru til laun- helga hans, trúðu því, að hann hefði dáið og risið upp aftur til lífs og með því að samein- ast honum í helgiathöfninni myndu þeir einniig öðlast ei- líf t h'f .Ýmis heianspekikeríffi sem tilheyrðu gnóstikum, kenndu að hver maður hefði ódauðlega sál.sem væri fangelsuð í lík- amanum. Þetta ófréisi siálarinn- ar væri afleiðing af falli henn- ar úr bústöðum Ijóss og sælu, sem hefði leitt til fjötrunar við að maðurinn sé undir valdi þessana illu afla þar til hann hefur verið frelsaður af holdi klæddum syni Guðs. Páll lítur augljóslega svo á, að krossfest- ing Jesú hafi verið leið að þessu marki, en ekki er ætíð ljóst af orðum hans á hvern hátt þessu var náð. Stundum höfðar hann til fórnarhugmynd ar Gyðinga, og gefur með því í skyn, að dauði Jesú hafi ver- ið fiórn; en hann segir ekki ber- um orðum hver krafðist þeirr- ar fórnar eða hverjum hún var færð. Betra samhengi er í rök- semdafærslu hans, er hann vík ur að þeirri hugsun Galatbréfs ins, er tilfærð var, í Fyrna bréf inu til Korintumanna (2:7—8): „heldur tölum vér speki Guðs í leyndardómi, hina huldu, sem Guð hefur frá eilífð fyrir- hugað oss til dýrðar og eng- inn af höfðingjum þessarar ald iar þekkti, því að hefðu þeir þekkt hana, hefðu þeir ekki krossfest Drottin dýrðarinnar." Páll, til vinstri, er Pétur vefur hann örmum við komuna til Róm árið 55. Það var í fangelsi í Róm sem Páll skrifaði bréf sín til Kólossumanna, Efesusmanna og Pilippíumanna — og í Róm lét Neró að lokum taka hann af lífi. efnið. Með holdtekju í þessum heimi hefði sálin þannig kom- izt undir áhrif hins illa valds, sem stjórnar heiminum. Frá þess ari glötun gat sálin bjangazt með því einu móti að afla sér réttrar þekkingiar (gnosis) um eðli sitt; þegar sálin (hefði ver- ið leyst úr ánauð efnisins, myndi hún stíga upp himnana til sinna uppruraalegu bústaða. Hugmyndir sem þessar voru fjarlægar gyðinglegri bókstafs- trú. Það er því mikilvægt að gena sér grein fyrir því, að Páll túlkar krossfestinguna með hugtökum, sem gera ráð fyrir því að mannkynið sé í fjötrum illra afla, sem það sé leyst úr fyrir dauða og upprisu guð- legs frelsara. Hann skrifiar á þessa leið: „Þannig vorum vér einnig, er vér vorum börn, þrælbundnir uindir heimsvæbt- irnar. En þegar fylling tímans kom, sendi Guð son sinn, fædd- an af konu,, fæddan undir lög- máli, — til þess að hann keypti lausa þá, sem voru undir lög- máli, — svo að vér fengjum sonarréttinn" Orðið vættirnar, sem er útlegging á gríska orð- inu stoicheia, merkir í þessu sambandi hin illu öfl, sem hafa heiminn á valdi sínu. í fram- haldi af þessu lítur Páll svo á, í þessum orðum lýsir Páll því yfir, er hann útskýrir kross- festinguna, að þar sé um að ræða guðlega fyrirhugun frá eilífð, en aftur á móti hafi höfð- ingjar þessarar aldar leiðzt til þess óvitandi að krossfesta yf- irmanniega veru, sem er kölluð „Drottinn dýrðarinnar". Þar sem „höfðingjar þessana aldar" eru í raun og veru hliðstæða við illu öflin, sem kölluð eru vættir í Galatabréfinu, má greina hér nýtt stig í útskýr- ingu Páls á dauða Jesú. Þar er um að ræða, að þau tök, sem illu öflin höfðu á mannkynirau, eru losuð, þegar mennirnir höfðu verið tældir til að kross- festa „Drottin dýrðarinnar". Með því að nota hugtök og orð, sem algeng voru í grísk- rómiverska heiminum, hefur Páll þannig sett fram skýringu á gyðinglegu fyrirbæri, sem kristnir menn af öðrum þjóð- flokkum en Gyðinga gátu vel skilið. En ekki var allt fengið með þessu. Þar sem umskurn- in var tákn inngöngu í gyð- inglega söfnuði, var skírnin gerð að inngöngutákni í kirkju Krists. Skýring Páls á þessu bendLl• einnig til þess, hvernig hann reynir að sameina erfðir grískrómverska heimsins og 23. des. 1968 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 29

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.