Morgunblaðið - 26.01.2002, Blaðsíða 20

ERLENT
20 LAUGARDAGUR 26. JANÚAR 2002 MORGUNBLAÐIÐ
MARKMIÐ Sovétstjórnarinnar á
Reykjavíkurfundi Ronalds Reagans
Bandaríkjaforseta og Míkhaíls S.
Gorbatsjovs Sovétforseta árið 1986
var að leggja drög að róttækum upp-
skurði á allri umræðu um takmörkun
vígbúnaðar og fækkun kjarnorku-
vopna. Þótt ekki næðist samkomulag
á fundinum um helmings niðurskurð á
langdrægum kjarnavopnum, eins og
Gorbatsjov lagði til, var lagður grunn-
ur að mikilvægum hugarfarsbreyting-
um og jákvæðu áliti Sovétforsetans á
Reagan. „Milli þeirra kviknaði gagn-
kvæmur skilningsvottur, eins og þeir
hefðu kinkað kolli hvor til annars og
sent hvor öðrum skilaboð um framtíð-
ina. Og Gorbatsjov bar framvegis
ákveðið traust til þessa manns,“ segir
í endurminningum Anatólís S. Tsjer-
najevs, eins af helstu ráðgjöfum Gorb-
atsjovs.
Forsetinn minntist þess oft að
Reagan hefði í fyrstu látið eigin dóm-
greind og tilfinningu ráða, hann hefði
sagt já en orðið að draga í land vegna
mótmæla ráðgjafa sinna. „Eftir
Reykjavíkurfundinn talaði hann aldr-
ei á sömu nótum í innsta hring sam-
starfsmanna sinna um Reagan og
hann hafði áður gert.“
Tsjernajev var í fjögurra manna að-
alsendinefnd sem fór hingað til lands
með Sovétforsetanum, hinir þrír voru
Edúard Shevardnadze utanríkisráð-
herra, Anatólí Dobrynín, sem áratug-
um saman var sendiherra Sovétríkj-
anna í Washington, og loks
Aleksander Jakovlev, einn helsti
stjórnmálaráðgjafi Gorbatsjovs.
Tsjernajev gaf bók sína, sem nefnist í
enskri þýðingu My Six Years with
Gorbachev, út haustið 2000.
Hann nefnir sem dæmi um afstöð-
una til Reagans fyrir fundinn að Sov-
étforsetinn hafi ekki mótmælt um-
mælum vestræns leiðtoga sem lýsti
Reagan sem „bjána og trúði“ heldur
svarað að það væri slæmt að slíkur
maður væri í forsvari fyrir risaveldi.
Varð að draga úr
kostnaðinum við hervarnir
Að sögn Tsjernajevs ákvað Gorb-
atsjov er hann tók við völdum að
bregðast við auknum vígbúnaði
stjórnar Reagans með því að knýja á
um að haldnir yrðu fundir til að ræða
afvopnunarmál. Sovéskum fjölmiðlum
var beitt til að húðskamma Banda-
ríkjamenn fyrir að taka ekki undir og
grafa þannig undan friðarviðleitninni.
Segir bókarhöfundur að Gorbatsjov
hafi talið að almenningur í Sovétríkj-
unum myndi ekki skilja eða sætta sig
við miklar tilslakanir ef til samninga
kæmi nema búið væri að undirbúa
jarðveginn með áróðri. „Þannig átti að
þvinga Reagan til að samþykkja leið-
togafund sem var nauðsynlegt ef tak-
ast ætti að ná einu af mikilvægum
markmiðum perestrojka [umbóta-
stefnu Gorbatsjovs], sem var að draga
úr kostnaðinum við hervarnir.“
Eitt af því sem Gorbatsjov keppti
að var að minnka hættuna sem Sov-
étmönnum fannst stafa af meðal-
drægum Pershing II-eldflaugum
Bandaríkjamanna sem settar höfðu
verið upp í Evrópu. „Við viljum losna
algerlega við þær frá Evrópu vegna
þess að Pershing II-flaugarnar eru
eins og skammbyssur sem beint er að
höfði okkar,“ sagði Gorbatsjov.
Hellti sér yfir breska
sendiherrann
Ráðgjafar Reagans og aðrir vest-
rænir valdamenn, ekki síst Margaret
Thatcher, komu í veg fyrir að Reagan
léti upphaflega hrifningu sína verða til
þess að samþykktar yrðu tillögur
Gorbatsjovs um að draga á skömmum
tíma mikið úr viðbúnaði risaveldanna
og stefna að útrýmingu kjarnavopna
árið 2000. Voru jákvæð viðbrögð
Bandaríkjaforseta sögð stafa af
reynsluleysi og skorti á raunsæi og
hann hefði látið slungna Sovétmenn
leiða sig í gildru.
Tsjernajev lýsir því er Gorbatsjov
átti fund með sendiherra Bretlands í
Moskvu í desember, skömmu eftir
Reykjavíkurfundinn, en sendiherrann
hafði meðferðis bréf frá Thatcher.
Forsetinn las bréfið og svaraði með
því að hella sér yfir Breta. Sagði hann
að Thatcher hefði svo sannarlega tek-
ist „að tæta mig og Reagan í sig“ en
svokölluð raunsæisstefna sem hún
vildi að höfð væri að leiðarljósi hefði
hafnað í blindgötu.
Gorbatsjov taldi Reykjavíkurfund-
inn hafa borið meiri árangur en búist
hefði verið við en var oft reiður yfir
viðbrögðum Bandaríkjamanna og
túlkunum þeirra á því sem gerðist.
Tsjernajev rekur ýmis ummæli for-
setans næstu mánuði. „Hvað vilja
Bandaríkjamenn? Þeir snúa út úr því
sem gerðist á Reykjavíkurfundinum,
breyta því sem ákveðið var, draga það
til baka. Þeir eru aftur byrjaðir að
nota ögranir, skemma andrúmsloftið í
samskiptunum ... Niðurstöðurnar í
Reykjavík fóru fram úr væntingum,
enda þótt ekki væru beinlínis gerðir
samningar um afmörkuð mál. Og nú
eru Bandaríkjamenn byrjaðir að
draga í land. Fundurinn var sigur í
friðarviðleitninni. Það varð til þess að
Bandaríkjamenn urðu smeykir og
þess vegna taka þeir aftur upp harð-
línustefnu. Þeir láta svona vegna þess
að þeir geta ekki stöðvað ferlið sem
við komum af stað.“
Reykjavíkurfundurinn skipti samt
sköpum að mati Tsjernajevs. „Vin-
samleg samskipti leiðtoganna á næstu
fundum í Washington og Moskvu áttu
sér rætur í þessu andartaki í Reykja-
vík,“ segir höfundurinn en þess má
geta að þeir Reagan og Gorbatsjov
náðu síðar svonefndu INF-samkomu-
lagi um upprætingu meðaldrægra
kjarnorkuflauga.
London eða Reykjavík
Hann segir meðal annars frá því er
Sovétforsetinn minntist fyrst á að
Reykjavík gæti orðið fundarstaðurinn
og gefur Tsjernajev í skyn að forset-
inn hafi sjálfur átt hugmyndina.
Gorbatsjov fór í sumarleyfi til
Krímskaga í ágúst 1986 og Tsjernaj-
ev, sem varð aðalráðgjafi forsetans í
utanríkismálum sama ár, fór með.
Þeir hittust daglega á veröndinni við
hús Gorbatsjovs eða á skrifstofu hans,
fóru yfir póstinn og skilaboð á dulmáli
frá sendimönnum erlendis og fleira
sem leiðtogar þurfa að sinna.
Á einum fundinum var verkefnið að
undirbúa næsta fund Sovétforsetans
með Reagan en þeir hittust þegar í
Genf 1985, árið sem Gorbatsjov tók
við völdum. Forsetinn las drög sem
samin höfðu verið í utanríkisráðu-
neytinu um málið og voru þeir Tsjer-
najev báðir mjög óánægðir með þær
hugmyndir sem settar voru fram í
skjalinu. Gorbatsjov kvartaði að sögn
Tsjernajevs yfir því að jafnvel þótt
hann hefði átt góðan fund með emb-
ættismönnum utanríkisráðuneytisins
þar sem þeir ræddu við hann með op-
inskáum hætti og sýndu að þeir væru
færir í sínu starfi og áhugasamir
hefðu þeir enn ekki lært að hugsa í
stórum línum. Þeim hætti til að festa
sig í smáatriðum, væru enn hræddir
við að vera sakaðir um að vera ekki
nógu harðir, hræddir við að „missa
andlitið“.
„Hann byrjaði að hugsa upphátt og
sagði síðan: „Festu þetta á blað. Und-
irbúið þegar í stað drög að bréfi mínu
til forseta Bandaríkjanna þar sem lagt
er til að við eigum fund seint í sept-
ember eða snemma í október, annað-
hvort í London eða...“ hann hikaði
andartak, „...í Reykjavík.“ Ég starði
undrandi á hann. „Af hverju Reykja-
vík?“ Hann svaraði: „Þetta er góð
hugmynd. Mitt á milli okkar og þeirra
og ekkert stórveldi getur móðgast!“
Skoðanir Mitterrands höfðu
mikil áhrif á Gorbatsjov
Francois Mitterrand, þáverandi
Frakklandsforseti, og Richard Nixon,
fyrrverandi forseti Bandaríkjanna,
heimsóttu Gorbatsjov um sumarið og
höfðu skoðanir þeirra að sögn Tsjer-
najevs mikil áhrif á viðhorf Sovétfor-
setans til Bandaríkjanna. Hann segir
að Mitterrand hafi verið nýbúinn að
ræða við bandaríska leiðtoga og hafi
spurt þá hvort þeir hygðust reyna að
sjá til þess að Sovétmenn gætu dregið
úr útgjöldum til varnarmála eða
stefnt væri að því að knýja þá til ósig-
urs í vígbúnaðarkapphlaupi. Síðari
kosturinn myndi leiða til stríðs.
Franski forsetinn tjáði Gorbatsjov að
rangt væri að telja markmið hags-
munaaðila í her og hergagnafyrir-
tækjum fara algerlega saman við
stefnu Reagans og stjórnar hans.
„Mér sýnist, hvað sem líður póli-
tískri fortíð hans, að Reagan sé einn af
þeim stjórnmálaleiðtogum sem reyna
innst inni að finna lausn á þessum
vanda,“ sagði Mitterrand. „Það getur
verið að þér finnist þessi niðurstaða
mótsagnakennd en hún er samt rétt.
Reagan er, ólíkt mörgum bandarísk-
um stjórnmálamönnum, ekkert vél-
menni. Hann er mannleg vera.“
„Þetta er afar mikilvægt,“ svaraði
Gorbatsjov, „og ég mun hafa þetta
mjög í huga.“ Tsjernajev sagði að Mit-
terrand hefði með ummælum sínum
átt afdrifaríkan þátt í að koma róti á
staðlaðar hugmyndir sem enn hefðu
verið á kreiki í huga Gorbatsjovs.
Sovétforsetinn sagði Richard Nix-
on að fullyrt hefði verið að Moskvu-
stjórnin væri svo ósátt við Reagan að
hún ætlaði einfaldlega að bíða hann af
sér í von um að arftakinn yrði skárri
viðureignar. „Ég verð að segja að
þetta er ekki rétt og bið þig að segja
Reagan forseta það. Þótt ekki væri
önnur ástæða er þetta rangt vegna
þess að okkur er fullkunnugt um þann
myndugleika sem forsetinn hefur í
Bandaríkjunum,“ sagði Gorbatsjov og
bætti við að ekki væri hægt að drepa
málum þannig á dreif, svo brýnt væri
að finna lausn á vígbúnaðarvandan-
um.
„Eins og þeir hefðu kink-
að kolli hvor til annars
Einn af nánustu ráðgjöfum Gorbatsjovs
segir hann hafa fengið mikið álit á Reagan á
Reykjavíkurfundinum 1986. Umskiptin sem
hafi orðið þar hafi síðan borið ávöxt á næstu
árum í afvopnunarsamningum.
Ronald Reagan Bandaríkjaforseti og Míkhaíl Gorbatsjov, leiðtogi Sov-
étríkjanna, við Höfða í október 1986. Að sögn aðalráðgjafa Gorbatsjovs í
utanríkismálum, Anatólís Tsjernajevs, skipti Reykjavíkurfundurinn sköp-
um vegna þess að þar myndaðist trúnaðartraust milli leiðtoganna tveggja.
’ „Þetta er góð hug-mynd. Mitt á milli
okkar og þeirra og
ekkert stórveldi get-
ur móðgast!“ ‘
„ÞESSAR bölvuðu evrur,“ sagði
gamli maðurinn um leið og hann
rótaði í peningunum í lófa sér.
„Svona nú, vertu bara rólegur,“
sagði þá blindi lottósalinn, þreifaði
á peningunum og tíndi til réttu
upphæðina.
Eins og við var að búast, eiga
margir erfitt með að venjast evr-
unni, nýja gjaldmiðlinum í 12 Evr-
ópulöndum, en einn hópur sker sig
úr fyrir það hve umskiptin voru
honum auðveld. Það er blinda fólk-
ið.
Blindrasamtökin á Spáni og í
öðrum evrulöndum hófu harðan
áróður fyrir því snemma á síðasta
áratug, að evran yrði þannig úr
garði gerð, að blindir ættu auðvelt
með að átta sig á henni. Var því
tekið mjög ljúfmannlega og voru
fulltrúar blindrasamtakanna hafðir
með í ráðum frá upphafi.
„Þrátt fyrir það vorum við eins
og á nálum þegar stóra stundin
rann upp og fyrstu dagana á eftir,“
segir Miguel Carballeda, fram-
kvæmdastjóri spænsku blindra-
samtakanna. „Óttinn reyndist þó
ástæðulaus en aðeins vegna þess,
að við fylgdumst með og lögðum
okkar til málanna frá byrjun.“
Tryggja næstum
öllum atvinnu
Blindrasamtökin á Spáni útvega
næstum öllu blindu fólki í landinu,
um 70.000 manns, vinnu við að selja
lottómiða og margir óttuðust, að
óprúttnir menn reyndu að nota
gjaldmiðilsbreytinguna til að
prútta inn á það fölsuðum seðlum
og mynt eða einhverjum öðrum og
verðminni gjaldeyri.
„Það hefur ekki gerst ennþá en
að því mun koma, svo mikið er víst.
Mér er sagt, að búlgarskir seðlar
séu ekki óáþekkir evruseðlunum en
ég hef ekki tekið við þeim enn, ekki
svo ég viti að minnsta kosti,“ segir
blindi lottósalinn Barbero.
Blindrasamtökin fengu því fram-
gengt, að félagsmenn þeirra fengu
evrumyntina í hendur fyrr en aðrir
og á Spáni var síðan efnt til sex
tíma námskeiðs þar sem líkt var
eftir venjulegum vinnudegi lottó-
salans og almennum viðskiptum í
verslunum, bönkum og almenn-
ingsfarartækjum. Í tæknideild
samtakanna var líka hannað tæki,
sem hjálpar blindum til að átta sig
á lengd seðlanna, og talandi reikni-
vél vegna yfirfærslunnar frá peset-
um yfir í evrur.
„Fyrstu dagarnir voru mér erf-
iðir en nú er það ég, sem hjálpa
fólki að finna réttu seðlana og
myntina,“ segir Mari Carmen
Asensio, kona á sextugsaldri, en
hún missti sjónina fyrir tveimur ár-
um vegna sjúkdóms.
Vel rekið fyrirtæki
í þágu blindra
Evrópsku blindrasamtökin
komu því til leiðar, að myntin er
með sérstökum brúnum, sem blind-
ir eiga auðvelt með að átta sig á, og
seðlarnir mislangir en upphaflega
stóð til, að þeir yrðu allir jafnlang-
ir.
Spænsku blindrasamtökin voru
stofnuð á tímum borgarastyrjald-
arinnar 1936 til 1939 og eiga nú
sem fyrirtæki miklu gengi að
fagna. Er þeim fyrst og fremst
þakkað það, að blint fólk á Spáni
getur almennt séð fyrir sér sjálft.
Blindir fremri sjáend-
um í evruaðlögun
Næstum allt blint fólk á Spáni,
um 70.000 manns, hefur atvinnu
af því að selja lottómiða
AP
Blindur lottósali í Madrid tínir
til miða fyrir viðskiptavin.
Madrid. AP.