Pressan - 29.10.1992, Blaðsíða 25

FIMMTUDAGUR PRESSAN 29. OKTÓBER 1992
25
STJÓRNMÁL
Affóbíu ogkrötum
Ekkert hræðist ég meira en
stjórnmálamenn sem telja sig geta
haft vit fyrir almenningi og fyrir-
tækjum. Þessa hræðslu geta menn
kallað fóbíu eða ofsahræðslu.
Guðmundur Einarsson, aðstoðar-
maður viðskiptaráðherra, sem
hefur það hlutverk að verja hend-
ur yfirmannsins, kallar þetta fyrir-
bæri lögreglufóbíu í PRESSUgrein
síðastliðinn fimmtudag. Þar er
Guðmundur að sinna skylduverk-
um aðstoðarmanns og svara
gagnrýni minni á frumvarp við-
skiptaráðherra til samkeppnis-
laga.
Ekki ætla ég að kýta við aðstoð-
armanninn um efnisþætti greinar
minnar sem birtist hér í PRESS-
UNNI fyrir nokkru, enda virðist
hann ekki skilja um hvað hún var.
En ekki verður þó hjá því komist
að benda á nokkur atriði í svari
hans.
Aðstoðarmaðurinn segir: Ekki
veit ég hvar Óli Björn Kárason
hefur alið manninn á síðustu ár-
um, en það virðist algjörlega hafa
farið framhjá honum að þjóðir
Vesturlanda hafa nú hvarvetna
hætt beinum afskiptum af verð-
lagningu vöru og þjónustu þar
sem hægt er að koma við virkri
samkeppni." Það er auðvitað ekki
mér að kenna þótt það fari fram-
hjá aðstoðarmanninum að ég
fagna því sérstaklega að Verðlags-
stofhun og Verðlagsráð skuli loks
lögð niður samkvæmt áður-
nefndu ffumvarpi. (Raunar hef ég
nokkrum sinnum á þessu ári
skrifað um nauðsyn þess að leggja
þessar úreltu stofnanir niður.) En
það er nauðsynlegt að benda á
Ingibjörg Sólrún Gísladóttir
sendi rafstraum gegnum pólitíska
kerfið þegar hún lýsti því yfir að
eftir vandlega umhugsun hefði
hún komist að annarri niðurstöðu
en aðrar Kvennalistakonur í mik-
ilvægasta þingmáli síðari tíma.
Kvennalistinn fór auðvitað
uppí loft. Þar hefur ekki verið til
siðs að hafa aðra skoðun en meiri-
hlutinn, — og mannasiðir því
miður þróast þannig að þótt
stefnuátök séu óhjákvæmileg inn-
an flokksmarka hefur opinber
ágreiningur þótt óþolandi, og
minnihlutinn lotið meirihlutan-
um á ekki ólíkan hátt og í stjórn-
málaflokki nokkrum sem fyrr á
öldinni mótaðist við aðstæður
keisaraeinveldis í Móður Rússíá,
og náði síðar óþarflega miklum
ítökum heima og heiman.
Það verður fróðlegt að fylgjast
með því hvað Kvennalistinn gerir
í þessari nýju stöðu, þegar einn
helsti þingleiðtogi flokksins
ákveður að taka sannfæringu sína
frammyfir meinta flokkslínu og
taktíska hagsmuni. Fyrsta við-
bragðið var krafa um útskúfun, en
síðari yfirlýsingar benda til þess
að ýmsar áhrifakonur ætli sér að
reyna að halda þeim sáttum sem
mögulegar eru. Til þess þurfa þær
örugglega að taka á öllu sínu, því
gegnt Ingibjörgu Sólrúnu við
þingflokksborðið situr Kristín
Einarsdóttir, formaður landssam-
takanna gegn EES, og helsti
bandamaður Hjörleifs Guttorms-
sonar á þinginu fyrr og nú.
Ef Kvennalistinn heldur rétt á
spilunum þarf þessi atburður
hinsvegar ekki að verða þeim til
hnekkis. Þvert á móti. Með því að
kljást í fyrsta sinn við opinberan
málflutning og málnotkun Guð-
mundar. Hvað þýða orðin „virk
samkeppni"? Þessi orð eru raunar
grunnhugtak í frumvarpinu og
það verður pólitískt skipuð nefnd
sem sker úr um það hvað þau
þýða. Það skiptir engu þótt að-
stoðarmaðurinn geri ráð fyrir að
„ráðherra á hverjum tíma muni
kappkosta að finna bestu fag-
menn til setu í þessum stofnun-
um“. Einu sinni sat Svavar Gests-
son í stóli yfirmanns Guðmundar
Einarssonar. Sér hann ekki hætt-
una og skilur hann ekki hræðsl-
skoðanamun gætu þær færst einu
stóru skrefi nær því að verða að
alvöruflokki, stjórnmálasamtök-
um sem ætla sér ekki aðeins að-
gang að ræðustól heldur raun-
veruleg völd til að koma orðum
sínum í verk. Og takist þeim að
halda höfði og leysa þetta alvar-
lega ágreiningsmál með rökræðu
fyrir opnum tjöldum, þá gætu
samtökin hvenær sem er komist í
góð pólitísk alvörufæri án þess að
glata hugmyndalegri einlægni
sinni og því beina sambandi við
kjósendur sem hefur verið aðai
þeirra í stjórnmálum síðasta ára-
tuginn. Reynist Kvennalistinn
hinsvegar kippa í lenínska kynið
er hætt við að nú sé hafinn ffosta-
veturinn mikli.
En yfirlýsing Ingibjargar Sól-
una, sem hann kýs að gera góðlát-
legt grín að?
Aðstoðarmaðurinn leitar út
fyrir landsteinana til að réttlæta
frumvarp til samkeppnislaga og
segir: „Samkeppnislög og sam-
keppniseftirlit eiga sér upptök í
Bandaríkjunum en hafa í áratugi
einnig verið meðal mikilvægustu
tækja hins opinbera í Vestur-Evr-
ópu til að stuðla að hagkvæmri
nýtingu framleiðsluþátta samfé-
lagsins." Ekki ætla ég að þessu
sinni að ræða um það hvernig til
hefur tekist þegar hið opinbera,
rúnar setti rafstraum á fleira en
flokkssystur hennar. Sjálfstæðisyf-
irlýsing Ingibjargar Sólrúnar kem-
ur afar illa við aðra leiðtoga stjóm-
arandstöðunnar, — og þótt ekki
vanti á yfirborðinu fagnaðarlætin
'hjá helstu stjórnarherrum er
henni líka hugsuð þegjandi þörfin
á þeim bæ.
Þeim leiðtogum stjórnarand-
stöðunnar sem ákafasta afstöðu
hafa tekið gegn EES líður núna
einsog þeir séu ekki í neinum föt-
um. Þessa tilfmningu mátti til
dæmis sjá einkar glöggt á Svavari
Gestssyni þegar hann lenti í sjón-
varpinu í síðustu viku og streittist
við að vera sem gáfulegastur við
að segja ekkert nýtt í fréttum.
En forystumenn stjórnarinnar
eru heldur ekkert sælir með þenn-
„ Vandinn er hins
vegar sá aðfyrirtœki
hafa nœr undan-
tekningarlaust kom-
ist í einokunarað-
stöðu í skjóli ríkis-
valdsins ogfyrir
frumkvæði stjórn-
málamanna.“
þ.e. stjórnmálamenn, reyna að
stýra „nýtingu framleiðsluþátta“,
enda væri það að æra óstöðugan.
Það er hins vegar nauðsynlegt að
benda á hvemig reynslan af sam-
keppnislögum hefur verið í
Bandaríkjunum.
Guðmundur bendir á að verið
sé að koma á fót svokölluðu sam-
keppniseftirliti til að tryggja að
fyrirtæki bindist ekki samtökum
um verðlag og afli sér þannig
ólögmæts hagnaðar á kostnað al-
mennings og fyrirtækja. Með öðr-
um orðum að verið sé að tryggja
„ Yftrlýsingin kemur
afar illa við aðra
leiðtoga stjórnar-
andstöðunnar, — og
þótt ekki vantifagn-
aðarlœtin hjá helstu
stjórnarherrum er
henni líka hugsuð
þegjandi þörfin á
þeim bœ. “
an nýja bandamann. Með afstöðu
sinni hefur Ingibjörg Sólrún
nefnilega að ýmsu leyti rúið Jón
Baldvin og Davíð Oddsson því
forustuhlutverki sem þeir nutu
áður í Evrópumálunum, og sett
alla EES-umræðu í nýtt ljós. Með
hiklausri afstöðu Ingibjargar Sól-
rúnar hafa rofnað þau landamæri
milli stjórnarliða og stjórnarand-
stæðinga sem áður höfðu hlaðist
upp leiðtogum í hvorumtveggju
herbúðunum til þæginda. Yfirlýs-
ing hennar eykur líkur á að fleiri
stjórnarandstæðingar hlýði skyn-
seminni í efnisafstöðu til málsins,
— en hún eykur ekki síður lík-
urnar á að sjálfstæðir þingmenn í
stjórnarliðinu ákveði að styðja
þjóðaratkvæðistillöguna sem á sér
einmitt Ingibjörgu Sólrúnu að
samkeppni. Það er rétt hjá aðstoð-
armanninum að sum einokunar-
fyrirtæki þrýsta upp verði á vöru
og þjónustu til neytenda og/eða
fyrirtækja umfram það sem eðli-
legt gæti talist undir aðhaldi sam-
keppninnar. Vandinn er hins veg-
ar sá að fyrirtæki hafa nær undan-
tekningarlaust komist í einokun-
araðstöðu í skjóli ríkisvaldsins og
fyrir frumkvæði stjórnmála-
manna. Reglugerðir, lög og opin-
ber Ijárstuðningur — frá land-
búnaði til iðnaðar- og samgöngu-
fyrirtækja — hafa gert fyrirtækj-
um kleiff að krefjast hærra verðs
en markaðurinn mundi þola ef
samkeppni væri í heiðri höfð án
afskipta ríkisvaldsins. Og reynslan
frá Bandaríkjunum kennir að
flestar kærur vegna brota á sam-
keppnis- og einokunarlögum hafa
beinst að fyrirtækjum sem hafa
lækkað (ekki hækkað) verð í krafti
þess að þau eru vel og hagkvæmt
rekin. Samkeppnisaðilar sem ekki
hafa getað mætt lægra verði,
vegna þess að rekstur þeirra er
ekki jafnhagkvæmur, hafa lagt
fram kæruna. Og hverjum eru
lögin þá að þjóna?
Allt ber þetta að sama brunni.
Hlutverk stjórnmálamanna er að
búa til einfaldar leikreglur, svo
einfaldar að hlutverk þeirra og
völd verði minni og minni. Eftir
því sem stjórnmálamenn hafa
meiri völd, og það munu þeir hafa
ef fyrrnefnt frumvarp verður sam-
þykkt óbreytt, því styttri er leiðin
til helvítis.
Hötundur er tramkvæmdastjóri Almenna
bókafélagsins
fyrsta flutningsmanni, — þannig
að allur almenningur fái að tjá sig
í stórmáli sem öllum er nú orðið
ljóst að rúmast ekki innan flokks-
marka. En einsog stendur eru
helstu leiðtogar í stjórn og stjórn-
arandstöðu sennilega í hjarta sínu
sammála um það eitt að þjóðin
megi ekki fá að taka af þeim völd-
in í málinu.
Hvað sem líður flokkadráttum
innan Kvennalistans og utan er
það að minnsta kosti víst að vin-
sældir og álit Ingibjargar Sólrúnar
hafa síst minnkað við. Menn —
karlar og konur — virða hugrekki
hennar, en ekki síður þá stað-
reynd að hún hefur sem stjórn-
málamaður komist að niðurstöðu
á óvenjulegan hátt: með því að
leggja málin niður fyrir sér að taka
afstöðu á grunni þekkingar og
vitsmuna, en ekki hagsmunapots,
kjördæmaþrýstings eða pólitískra
veðurspádóma.
Menn hafa stundum gagnrýnt
kosningakerfið fyrir að við Reyk-
víkingar skulum ekki eiga okkur
neina þingmenn, þeir séu alltaf að
sinna einhveiju öðru en reykvísk-
um hagsmunum. En þetta kerfi
getur líka orðið til þess að Reyk-
víkingar á þingi geta ef þeir vilja
einbeitt sér umfram starfsbræð-
urna að almennum þjóðarhags-
munum. Sem eru kannski eftir
alltsaman helstu hagsmunir okkar
á höfuðborgarsvæðinu og af.
Það færi kannski fyrst að rofa
til ef fleiri stjórnmálamenn bæru
gæfu til að vinna einsog Ingibjörg
Sólrún Gísladóttir, þingmaður
Reykvíkinga.
Hötundur er islenskutræöingur.
U N D I R
Ö X I N N I
Hvernig ætlarðu
að fylgjast með
því liver býr
með hverjum,
Sighvatur?
.Við munum nota þaer upplýs-
ingar sem tiltaekar eru hjá opin-
berum aðilum, ríki og sveitarfé-
lögum."
Hvers konar upplýsingar eru
það?
.Það eru upplýsingar sem skatt-
yfirvöld búa yfir, sveitarstjórnir
hafa og Hagstofan býr yfir. Það er
hægt að samkeyra þessar upp-
lýsingar á tölvuöld og styðjast
við þær til að sjá misfellur."
Upplýsingar um búsetu fólks?
Já, til dæmis þá sem gefin er
upp af vinnuveitanda þegar
hann greiðir laun og telur. Is-
lenskt samfélag er yfirleitt vel
gegnumlýst og upplýsingar eru
mjög ítarlegar. Þetta er spuming
um að nýta þær."
En ef fólk er allt af vilja gert til að
plata kerfið, þá er það tiltölulega
einfalt, er það ekki?
.Það verður mjög erfitt og auk
þess verður beitt viðurlögum ef
kemur í Ijós að fólk er að hafa fé
af ríkissjóði á röngum forsend-
um."
En hvemig ætlarðu að fá endan-
lega staðfest að einhverjir búi
saman án þess einfaldlega að
hafa vakt við húsið?
,Það er afskaplega auðvelt að
gera það, ef menn leggja sig
fram um það."
Hvernig þá?
,Við munum eins og ég sagði
nýta þær upplýsingar sem eru til
hjá opinberum aðilum. Nú, til sy-
vende og sidst er alveg Ijóst
hverjir búa á viðkomandi stað.
Það fer ekkert á milli mála ef
hringt er og spurt um pabba og
þá er hrópað .pabbi, pabbi, það
ersíminn!”
Eru það ekki lögregluríkisaðgerð-
ir?
,Nei, það eru ekki lögregluríkisað-
gerðir. Þarna er um að ræða að
fólkerað misnota réttindi sem
því eru ekki ætluð. Það er verið
að taka fé óffjálsri hendi. Þetta
eru fjármunir sem eru ætlaðir
öðrum og það gæti orðið til
þess ef mikil brögð eru að þessu
— án þess að ég vilji dæma um
það — að þeir gjaldi slíkrar mis-
notkunar sem ella fengju betri
fyrirgreiðslu hjá því opinbera. ís-
lendingar verða að gera sér
grein fyrir því að það er ekkert
betra að taka fé á röngum for-
sendum af ríkinu en nágranna
sínum. Ég hef fengið svo margar
hringingar síðan ég tók þessa
ákvörðun að það er ekki vafi á að
fólk hefur áhuga og vilja til þess
að svona misnotkun eigi sér ekki
stað'
Og jafnvel koma upplýsingum á
framfæri um nágrannann?
,Það hefur ekkert skort á það'
Þykir þér það smekklegt?
»Ég læt mér það í léttu rúmi
liggja hvort það er smekklegt
eða ekki. Mérfinnst það náttúr-
lega ósmekklegt að vera að hafa
fé af samborgurum sínum.'
Áttu von á að giftingum eða sam-
búðartilkynningum fjölgi?
„Ég vona að það gerist, því það
eru líka dæmi um skelfilegar af-
leiðingar sem þetta hefur haft, til
dæmis þegar kona, sem hefur
ranglega skráð sig sem einstætt
foreldri, missir sambýlismann
sinn og stendur uppi varnarlaus.
Hún hefur þá engan þann rétt
sem sambýlinu fylgir, fær ekki
erfðarétt, fær ekki makabætur og
fær ekki aðild að lífeyrissjóði sam-
býlismanns síns. Þv( miður koma
svona dæmi upp oft á ári og
sum þeirra mjög nýlega.'
Sighvatur Björgvinsson heil-
brigðis- og tryggingaráðherra
hefur tilkynnt hertar aðgerðir
gagnvart þeim sem gefa rangar
upplýsingar um sambýli í þeim
tilgangi að fá aukabætur frá rík-
inu.
STJÓRNMÁL
Ingibjörg Sólrún, þingmaður Reykvíkinga