Tíminn Sunnudagsblað - 12.07.1964, Blaðsíða 4

Björn Þorsteinsson, sagnfræðingur:
Nokkrir örnefnaþættir
Steinkross á Krosshaugi atí Haugum í Kleppi á Rogalandi. Þaðan kom m. a.
Geirmundur heliarskinn. sem nam Skarðsströnd og Hornstrandjr.
Um allt land er fjöldi örnefna,
sem minnir á fornan og nýjan átrún-
aö. Við upphaf landsbyggðar kenndu
menn staði við Krist og Þór, kirkjur
og hof. Allir kannast við bæi, sem
heita Hof og Hofstaðir, og vita, að
í>ar stóðu heiðin musteri að fornu.
En fnenn tignuðu ekki einungis goð-
in í hofum, heldur einnig í hörgum,
en um hörga er hér fátt vitað. Við
þá helgistaði eru kenndir bæirnir:
Hörgsdalur, Hörgsholt, Hörgsland og
auðvitað Hörgá í Hörgárdal.
Af einstökum goðum var Þór tign-
aður almennast hér á landi, enda
eru allmargir staðir við hann kennd-
ir. Margir hafa gist Þórsmörk á
síðustu árum, Þórshöfn er norður á
Langanesi og önnur á Miðnesi suður,
Þórsnes er á Snæfellsnesi og tangi
úr Viðey við Reykjavík, heitir svo,
og margir fleiri staðir eru kenndir
við þennan ástsæla guð. Njörður átti
víkur við Vogastapa og Borgarfjörð
eystra, Baldii var helgaður Baldurs-
heimur við Mývatn og í Eyjafirði,
Freysnes á Héraði er kennt við Frey-.
Óðins-nafnið er óþekkt i íslenzkum
örnefnum, en Óðinn naut meðal ann-
ars mikillar virðingar í Danmörku
og átti þar borgina Óðinsvé
(Odense). Hér bar guðinn ýmis heiti,
og er hugsanlegt, að einhver þeirra
séu bundin í örnefnum, til dæmis
Grímur og Grímar. Við Mosfellsdal-
inn er Grímarsfell eða Grímans-
fell, en Grímshóll er hæsti hóllinn
á Vogastapa. Gríms-örnefni eru gríð-
armörg hér á landi: Grímseyjar eru
tvær, Grímsár margar, Grímsvötn,
Grímsborg, Grímshóll, Grímsnes,
Grímstunga o.s.frv. Ýmsum þessum
örnefnum eru tengdar sagnir um
menn, sém báru nafnið Grímur, en
önnur eiga sér enga slíka nafnfesti.
Þótt Grímsnafnið væri allalgengt að
fornu, þá var það engu algengara
en ýmis önnur mannanöfn, sem sér
þó lítt staði í örnefnum, Einar, Eirík-
ur og Sigurður voru engu fátíðari
nöfn, en þeirra verður þó lítt vart í
örnefnum nema nokkrir staðir eru
kenifdir við Eirík rauða og Eiríks-
jökull mun ekki ýkjafornt heiti á
jökli þeim, sem Greiðis saga nefnir
Balljökul. Grímsnöfnin hijóta því a
vekja nokkrar grunsemdir. Það er
Amiar þáttur
ótrúlegt, að menn að nafni Grímur,
hafi verið svo umfram þá, sem báru
t.d. nafnið Einar, að af þeim sökum
skarti nafn þeirra margfalt oftar á
landabréfum.
Nafnið Grímur var ekki _ einungis
mannsnafn, heldur einnig Óðinsheiti
„og að auki dverga, orma, hafra, og
þess eru nokkur dæmi í fornsögum
að Grímur er dulnefni. í norskri þjóð
trú er til vættur sem nefnist grim
(með löngu í — i), oftast fossegrim,
en er þó til sem fjalíavættur (Harð-
angur). í Danmörku var til vatna-
vættur, linigrim, og landvættur sem
kallaðist kirkegrim. Þess verður einn
ig vart í íslenzkum þjóðsögum að
vættur heiti Grímur“ (Bjarni Einars-
son: Munnmælasögur 17. aldar, exl-
viii). —
Ein er sú sögn um vættina Grím
í landnámi Ingólfs, að tveir fjár-
menn gengu til sauða sinna. en
heyrðu þá sagt ógnarlegri röddu:
„Þektu Grímur fjallásana í skyndi“.
Jafnskjótt lagðist þoka yfir landið.
Svo segir Þorsteinn galdraprestur á
Setbergi við Hafnarfjörð á 17. öld.
Éljagrímur er heiti á éljagangi, sjó-
hryssingsveðri, og vitnar sennilega
628
T I M I N N - SUNNUDAGSBL.VÐ