Tíminn Sunnudagsblað - 12.07.1964, Blaðsíða 5

ujn, að Grímur hafi ekki verið nein
hollvættur í þjónustu veðurguðsins.
í landi Ketu norður á Skaga eru
tvær klettaborgir, og nefnast báðar
Grímsborg. Þar á að hafa búið huldu-
fólk og hét höfðingi þess Grímur.
„Einu sinni í harðindum kvað bónd-
inn í Ketu um leið og hann gekk
fram hjá (annarri) borginni:
Láttu reka reyður,
ríkur, ef þú getur,
brátt undir björgin ytri,
Borgar-Grímur á morgun.
Þá var svarað úr borginni:
Reki reyður að landi
rétt að Ketusandi,
heljar bundin
til bjargar lýð þurfandi.
Morguninn eftir var rekinn mikill
reyðarhvalur undir Ketubjörgúm'*
Borgar-Grímur virðist hafa verið
af landvættakyni. Sagan um Gríms-
hól á Vogastapa bendir í sömu átt.
í þeirri sögu er stapabóndinn að vísu
ekki nafngreindur, en Grímur bónda-
son ræðst til hans, gengur að eiga
heimasætuna og sezt að í stapanum.
„Grímur bóndi“ heitir stapi í Gríms-
ey og mun þar hafa búið landvættur
eyjarskeggja. Þannig munu fleiri
Grímsnöfn -vera til komin. Gríms-
vötn og Grímsár gætu dregið nafn
af vatnavætt, sem flutzt hefði með
landnámsmönnum út hingað. Þannig
er líklegt, að nafnið á Grímarsfelli
sé ekki allt, þar sem það er séð.
Það ér lenzka í Mosfellssveit, að
nefna fellið Grímansfell eða jafnvel
Grimmansfell. í sóknarlýsingum 19.
aldar er _ það ritað Grímansfell, en
þar er Úlfarsfell einnig nefnt Úlf-
mansfell. Hins vegar stendur skýrum
stöfum í Jarðabók Árna Magnússon-
ar frá 1704, að Mosfell eigi selstöðu
„undir Grímarsfelli". Það skiptir
minna máli, að Seltirningar segja í
sömu bók, að Nes á Seltjarnarnesi
eigi selstöðu í Seljadal undir Gríma-
felli. Grímar er fágætt nafn í forn-
sögum. í íslendinga sögum er aðeins
getið um Grímar bónda á Grímars-
stöðum í Andakíl (Egils saga). Held
ur er ótrúlegt, að fjallið sé kennt
við mann, sem bar svo fágætt heiti,
miklu líklegra er, að nafnið eigi upp-
runa sinn í vættatrú eða forfeðra-
dýrkun. Þannig mun eflaust um
mörg önnur örnefni í landnámi Ing-
ólfs.
Grímur og Grímar hafa ekki verið
einu vættirnar, sem fylgdu Ingólfi og
félögum hans til íslands.
Bæjarnafnið Ásgarður gæti verið
kennt við hinn forna bústað ásanna,
en Goðaland, Goðafoss ,Goðastcinn
og Goðhóll eru staðir kenndir við goð
in. Bæjarnafnið Bandagerði mun
merkja goðagerði, því að orðið bönd
er fornt samheiti á goðum.
Ullur hét einn ágætur guð nor-
rænna manna við upphaf víkingaald-
ar. Ekki fara miklar sögur af honum
Víti í Öskju.
hér á landi, en þó hefur hann notið
allmikilla vinsælda. Til skamms tíma
blótuðu fslendingar hann með því að
gefa honum ullinseyrun af hjarta
hvers dýrs, sem þeir slátruðu. —
Undan Kinnarfelli í Þingeyjarsýslu
norður fellur Skjálfandafljót um Ull-
arfoss ofan í Skipapoll. Sunnar í
Bárðardal í Svartá inn af Lundar-
brekku er annar Ullarfoss. Báðir
munu fossar þessir kenndir við hinn
forna höfuðguð Norðurlandamanna,
en þjóðleiðin austur um héraðið ligg-
ur hjá fossi allra goðanna, Goðafoss.
Víðar eru Ullarnöfn hér á landi, en
sum þeirra munu eflaust dregin af
orðinu ull. Það eru einkum staðir
við ár, þar sem ull hefur verið breidd
til þerris eftir þvott. Þannig eru
Ullarbrekkur hjá Varmá í Mosfells-
sveit og Ullarhóll hjá Neðra-Hálsi í
Kjós.
Alkunn er frásögn Eyrbyggju um
trú Þórólfs Mostrarskeggs á Helga-
felli. Hann hafði svo mikinn átrún-
að á fellinu, að þangað skyldi eng-
inn maður óþveginn líta og engu
skyldi tortíma í fjallinu, hvorki fé
né mönnum, nema sjálft gengi í
brott. Það fjall kallaði hann Helga-
fell og trúði, að hann myndi þangað
fara, þá er hann dæi, og allir á nes-
inu hans frændur.
Sá átrúnaður, að menn dæju í fjöll
eða hóla hefur verið allalmennur
hér að fornu. Hvammverjar trúðu, að
þeir dæju í Krosshóla hjá Hvammi,
frændur Sel-Þóris í Þórisbjörg og
víðar í rituðum heimildum eru sagn
ir um slíkan átrúnað. Hér á landi eru
að minnsta kosti átta Helgafell.
Kunnust eru Helgafellin á Snæfells-
nesi, við Mosfellsdal, suðaustur af
Hafnarfirði og í Vestmannaeyjum.
(Ljósmynd: Páll Jónsson).
Sennilega eru þau öll tengd hinum
forna átrúnaði, sem um getur í Eyr-
byggju, en í nágrenni þeirra má jafn-
an finna forna helgistaði, Hof eða
Ilofstaði, og örnefni dregin af
mannanöfnum. Að Hofstöðum við
Vífilsstaðaveg liefur sennilega staðið
höfuðhof Ingólfs og ættmenna hans
á fyrsta skeiði byggðarinnar, og er
líklegt, að þeir frændur hafi ætlað
sér bústað í Helgafelli undan Löngu-
hlíðum eftir dauðann.
Örnefni benda eindregið til þess,
að menn hafi verið vel heiðnir að
fornu um Innnesin, eins og vera ber.
Þar eru tvö heilög fell, Þórsnes, Hof
og Hofsstaðir en auk þess Tröllafoss
og undarlega margir staðir kenndir
við menn, eins og Grímarsfell, Úlfars
fell, Vífilsfcll og fjölda bæja og ann-
arra staða. Sagnir herma, að Sel-Þór-
is-niðjar hafi trúað, að þeir settust
að í Þórisbjörgum eftir dauðann.
Það verður að teljast líklegt, að þeir
Úlafar og Vífill hafi haft svipaðan
átrúnað. Fjöll og fell, sem að fornu
hlutu mannsnöfn eða voru kennd
við einstaka menn, munu flest hafa
verið tengd einhverri helgi í heiðn-
um sið: Ásmundarnúpur, Geirólfs-
gnúpur, Jörundarfell, Spákonufell og
svo framvegis.
Búi heitir fellið, sem gengur út úr
Esjunni upp af Esjubergi. Búi er
samstofna við orðið bóndi og búandi.
Mér er ókunnugt um þetta orð sem
örnefni annars staðar nema í sam-
setningum: Búastaðir er bær i
Vopnafirði og Einbúi er algengt
nafn á einstökum hólum. — í Noregi
bera margir bæir nafnið Buen,
en þar er það yfirleitt talið
merkja búð, samanber verbúð og bú-
seta. f miðaldaheimildum er nokkr-
T I M I N N — SUNNUDAGSBLAÐ
629