Tíminn Sunnudagsblað - 12.07.1964, Blaðsíða 11

Horft yfir neðan verSan Norðurárdal. Þetta er sveit Péturs í Desey, sem hé!t
búning. Einn þeirra átti heima í
Norðurárdal í Borgarfirði, Pétur Auð
unsson að nafni.
Pétur var talsvert eldri en Grímur
í Skjaldabjarnarvík, fæddur í Skorra-
dal seint á níunda tug átjándu aldar.
Foreldrar hans voru Auðun Nikulás-
son, „óheimskur“ maður og ráðvand-
ur, allvel að sér og jafnvel „nokkuð
fróður“, og Guðrún, kona lians, Odds
dóttir, fremur vanstillt. Pétur var
enn barn að aldri, er foreldrar hans
fluttust upp yfir Hvítá og bjuggu um
hríð í Jafnaskarði.
Um svipað leyti voru í Grísatungu
Andrés Þorbjamarson og Katrín Ein
arsdóttir, „fínlega að sér“, og áttu
dóttur þá, er Sigríður hét, mjög á
líku reki og Pétur Auðunsson. Þeg-
ar þau Pétur og Sigríður eltust, lágu
leiðir þeirra mjög saman, þó að aldr-
ei gengu þau í hjónaband. Fóru
þau til búskapar að Galtarhöfða, koti
einu í Norðurárdal, og var Pétur
fyrst kallaður bóndinn, en Sigríður
bústýra hans. En þegar fram í sótti,
snerist þetta við. Sigríður var titluð
búandi, en Pétur fyrirvinna hennar.
Hokruðu þau alllengi á Galtarhöfða,
en fluttust síðan á annað kot, Desey,
er stóð á sléttlendi því, er verður
milli kvísla í Norðurárdal fyrir neðr
an Hraunsnef. Munu þau jafnan hafa
haft lítið umleikis, en bjargazt við
smátt, án þess að sultur yrði í kot-
inu.
Pétri er svo lýst, að hann hafi
verið maður glaður og og reifur og
ekki látið það á sig bíta, þó að lágt
væri risið á búskapnum. En þá naut
hann sín bezt, er talið barst að liðn-
um tíma, því að hann var sögufróður
í bezta lagi á forna bænda vísu. Á
hinu lék orð, að hann værí sérvitur
nokkuð og einkennilegur í háttum.
Slíkir menn voru ekki sérlega fá-
tíðir í sveitum landsins, enda var það
annað, sem gerði Pétur Auðuns-
son fróbrugðnastan öðrum, er
á öldum leið: Hann gekk
ævinlega á mussu og kom
aldrei öðru vísi búinn til sóknar-
kirkju sinnar í Hvammi. Þar sá Þor-
kell Bjarnason, síðar prestur á Reyni
völlum, hann í kirkju á námsárum
sínum kringum 1860. Varð honum
starsýnt á gamla manninn, þar sem
hann rölti um meðal manna á níð-
þröngum buxum, sem gengu niður
yfir sokkana að hnésbótum og utan
fótar hneppt klauf og munu hnapp-
amir hafa veríð úr silf. i.
Þessi sérkennilegi mussuklæddi
öldungur hefur á síðustu árum kom-
izt inn í bókmenntirnar. í ævisögu
þeirri, sem Guðmundar G. Hagalín
skrifaði eftir Kristínu Kristjánsson,
getur Guðmundar Sturlaugssonar,
sem kallaður var húðskökull og bjó á
Hraunsnefi um svipað leyti og Pétur
og Sigríður voru í Desey. Bar svo til
á, efstu árum Péturs, aö dóttir Guð-
mundar, sem Kristín hét, varð van-
öðrum lengur tryggð við mussuna.
fær af völdum vinnumanns á Hrauns
nefi. Guðmundur bóndi, sem nafn-
kunnur varð af því, hve miklir fjár-
munir, lifandi peningur, gjaldvara og
slegin mynt, söfnuðust högna hans,
Spésíu-Grána, var mjög samhaldssam
ur maður, aðsjáll og ýtinn um sinn
hag. Var um hann sagt, að liann
hefði ævilangt gengið með stein-
völu upp í sér og japlað á henni i
stað munntóbaks, er hann hafði af
ógætni vanizt að tyggja við sjó í
æsku. Honum þótli það bág tíðindi,
er hann vissi Kristínu vanfæra :
völdum vinnumannsins, því að hann
þóttist sjá það af hyggjuviti sínu,
honum myndi stórum lakar lagin
auðsöfnun en gráa högnanum. Virt-
ist honum hann lingerður og kunna
lítt með fé að fara og hafði þar með-
al annars til marks, að hann hafði
keypt sér greiðu í kaupstað og ekki
faríð betur með hana en svo, að
hann braút hana í lubbanum á sér.
Afréð hann þess vegna að stía þeim
í sundur, dóttur sinni og vinnumann-
inum. Á því var þó hængur. Grunaði
Guðmund, að segjast kynni á því, ef
hann ræki brott vistráðið hjú, og auk
þess blæddi honum í augum að missa
vinnu piltsins, sem iðinn og auðsveip
ur og hafði enga manndáð haft í sér
til þess að fara fram á hærra kaup
en honum var í té látið. Varð ofan
á að koma Kristínu fyrir í Desey hjá
Pétri og Sigríði og fela þeim að gæta
þess, að pilturinn næði ekki fundum
hennar, þó að skainmt væri á milli.
Snaraði karl gömlum þorskhausa-
bagga út úr skemmu sinni. er hann
bjó dóttur sína að heiman, og skyldi
það vera meðgjöf sú, er henni fylgdi,
og þóknun til handa Desevjarfólki.
Hjá þeim Pétri og Sigríði var stúlk-
an síðan, þar til Guðmundur hafði
losað sig við vinnumanninn.
Hér er í rauninni flest það sagt,
sem kunnugt er um Pétur Auðuns-
i son. IJann var aldrei með höfðingj-
um talinn, og það, sem á daga hans
dreif, hefur fallið í fyrnsku. Búskap
þeirra Sigríðar Andrésdóttur i Desey
lauk vorið 1864. Og með því að efnin
voru smá, lenti Pétur á sveit. Hann
andaðist á Hreimsstöðum sumarið
1869, háaldraður maður.
Mussan hans og buxurnar þröngu
með silfurhnöppunum þættu nú girni
legir safngripir. En enginn áttaði sig
á því fyrir hundrað árum að klæði
hans væru nokkurs virði.
(Helztu héimildir: Ferðabók Þor-
valds Thoroddsens, Þjóðhættir
um miðbik nítjándu aldar eftir
séra Þorkel Bjarnason, Þjóðhættir
eftir Ólafs Sigurðsson í Ási, íslenzk
ir þjóðhættir eftir séra Jónas Jóns-
son frá Hrafnagili, Það er ekki
þörf að kvarta eftir Guðmund G.
Hagalín, Öldin átjánda, Stranda-
menn eftir séra_ Jón Guðnason,
sóknarmannatal Árness, Stafholts
og Hvamms í Norðurárdal, prests-
þjónustubók Hvamms).
T 1 M 1 N N — SUNNUDAGSBLAfl
635