Fréttablaðið - 11.01.2006, Blaðsíða 46

MARKAÐURINN 11. JANÚAR 2006 MIÐVIKUDAGUR22
F Y R S T O G S Í Ð A S T
Hver er hugmyndin á bak við
starfslokasamninga?
Yfirleitt eru starfslokasamning-
ar eingöngu gerðir við fram-
kvæmdastjóra eða forstjóra
fyrirtækja. Þessi aðilar hafa,
stöðu sinnar vegna, gjarnan
þurft að beita sér af ákveðni og
festu innan fyrirtækja sinna og
utan. Þeir eru gjarnan harðir
í horn að taka og verða sér
óhjákvæmilega oft úti um óvini
þótt þeir njóti vissulega álits
og viðurkenningar um leið.
Meginhugsunin
með starfsloka-
samningum, þar
sem kveðið er á
um rausnarleg-
ar greiðslur, er
sennilega sú að
þessir aðilar eiga
oft á tíðum erfitt
með að stökkva
aftur inn í sam-
bærileg störf, eða
starf við hæfi,
eins og það er
gjarnan orðað. Þá
hefur það færst
í vöxt að æðstu
stjórnendur víki
nánast fyrirvara-
laust ef eigenda-
skipti verða á
fyrirtæki. Það er
því sjálfsögð var-
úðarráðstöfun, af
hálfu manna sem
ráðast til fram-
kvæmdastjórnar,
að búa með þess-
um hætti um hnútana. Þetta
kallast gjarnan “gullin fallhlíf” í
daglegu fyrirtækjatali.
Þess ber þó að geta að laun
æðstu stjórnenda eru sjaldnast
skorin við nögl enda er það
með þeim rökum að sú áhætta,
sem nefnd er að ofan, vofi yfir
hverja stund. Að margra mati
er það næg umbun, og þykir
mörgum að æðstu stjórnendur
gangi þessa dagana til starfa
bæði með axlabönd og belti sér
til fulltingis.
Hve lengi hefur tíðkast að gera
starfslokasamninga á Íslandi?
Mér vitanlega hefur ekki verið
gerð nein úttekt á þessu fyr-
irbæri hérlendis. Stjórnendur
hafa í gegnum alla mannkyns-
sögu verið hvattir til að ljúka
störfum hjá fyrirtækjum og
stofnunum af ýmsum ástæðum
og með ýmsum hætti. Það er
þó ekki fyrr en á síðari árum
að samningar sem þessir hafa
komist í hámæli hérlendis,
bæði vegna upplýsingaskyldu
gagvart hluthöfum og þess
að algengara er en áður að
rótgrónir forstjórar flytji sig
um set eða ljúki störfum langt
fyrir aldur fram. Þessi aukni
hreyfanleiki bendir til þess að
það hafi kólnað á toppnum og
því ekki óeðlilegt að þeir sem
ráðast til slíkra starfa geri
ráðstafanir í formi viðbótar við
ráðningarsamninga sína, sem
oft eru nefndir starfslokasamn-
ingar.
Hvaða spil hefur starfsmaðurinn
á hendi þegar gerðir eru starfs-
lokasamningar?
Hann hefur til sölu þá þekkingu
eða aðra vitneskju sem hann
býr yfir og skuldbindur sig um
leið til að aðrir en fyrrverandi
vinnuveitendur muni ekki njóta
hennar um tiltekinn tíma eða
framvegis.
Sumir halda því fram að þegar
starfslokasamningar séu gerðir
sé um einhvers konar samtrygg-
ingu stjórnarmanna og stjórn-
enda að ræða
(ef þú gerir vel
við mig mun ég
gera vel við þig).
Hver er þín skoð-
un á því?
Báðir aðilar búa
yfir þekkingu
um hinn og/eða
athafnir eða
athafnaleysi
eftir atvikum.
Þessa vitneskju
eða þekkingu er
hægt að verð-
leggja eins og
allt annað undir
sólinni og er ekk-
ert óeðlilegt að
aðilar semji um
endurgjald fyrir
það. Það er ekk-
ert óeðlilegt við
slíka samninga,
komi til slita á
samstarfi eða
samvistum eftir
atvikum, og er
raunar alþekkt á öllum sviðum
mannlegra samskipta. Benda
má á að uppsagnarákvæði
kjarasamninga eru samningur
um gagnkvæmt tillit samnings-
aðila vilji annar eða báðir slíta
því. Þeir starflokasamningar
sem hafa verið til umræðu í
atvinnulífinu að undanförnu
eru einfaldlega útvíkkun, með
fullu samþykki samningsaðila,
á því fyrirkomulagi.
Væri ekki eðlilegast ef um háar
fjárhæðir er að ræða að bera
starfslokasamninga undir hlut-
hafafund?
Nú er það svo að forstjór-
ar fyrirtækja eru ráðnir af
stjórnum fyrirtækja (sem
eru kjörnar af hluthöfum) til
að fara með m.a. dagleg fjár-
mál þess. Þeir hafa yfirleitt
líka heimild til þess að binda
félagið í umboði stjórnar.
Þetta umboð getur þó verið
takmarkað við hugtök eins
og “eðlilegt”, “umtalsvert”
og “meiri háttar” allt eftir
því hvað tíðkast í viðkomandi
fyrirtæki eða samkvæmt eðli
máls.
Það er í þessu sambandi
mikilvægt að benda á þá
skyldu stjórna, sem væntan-
lega eru kjörnar af hluthöfum,
að gæta hagsmuna hluthaf-
anna í hvívetna og sjá til þess
að forstjórar geri ekkert sem
skaðað getur hagsmuni þeirra,
fjárhagslega eða siðferðislega.
Samningur um
gullnu fallhlífina
Engar samanteknar tölur eru til um starfsloka-
samninga nema þær sem snúa að ríkinu og almenn-
um hlutafélögum. Í svari Davíðs Oddssonar, fyrr-
verandi forsætisráðherra, við spurningum Jóhönnu
Sigurðardóttur kemur fram að á árunum 1995-2002
voru gerðir 285 starfslokasamningar við starfs-
menn stofnana og fyrirtækja í eigu ríkisins.
Þeim samningum sem gerðir eru við stjórnendur
má skipta í tvennt. Annars vegar er um að ræða
þá sem gerðir eru ef viðkomandi segir upp eða er
sagt upp. Hins vegar eru þeir sem gerðir eru við
stjórnendur sem hafa átt langan feril hjá stofnun-
um eða fyrirtækjum. Út frá þessu er hægt að túlka
hluta þess eftirlaunafrumvarps sem
starfslokasamninga og þá kæmi í ljós
að ríkið ætti stóran hluta af þeim samn-
ingum sem hafa verið gerðir, hvort sem
miðað er við fjölda samninga eða þá
fjárhæð sem borguð er vegna slíkra
samninga. Einfaldir núvirðisreikning-
ar á eftirlaunakjörum ráðherra og annarra æðstu
embættismanna ríkisins sýna að þeir eru allt að 90
milljón króna virði. Forsendur í því samræmi eru
að eftirlaunin hækka til jafns við sitjandi ráðherr-
ra og embættismenn og vaxa því umfram verð-
bólgu og að um kaupmáttaraukningu er að ræða.
Meðalævilíkur samkvæmt hagstofunni eru 78,8 ár
sem gera þá 0,7 X 990 (laun forsætisráðherra) X
18,8. Þessi upphæð er svo afvöxtuð með raunávöxt-
un ríksisskuldabréfa.
Starfslokasamningar hafa verið töluvert í
um ræðunni upp á síðkastið og sitt sýnist hverj-
um í þeim málefnum. Stjórnmálamenn reyna að
ná öldu óánægju almennings og koma með alls
kyns tillögur að lögum til að koma í veg fyrir að
stjórnarmenn og stjórnendur geti ákvarðað laun
starfsmanna sinna. En eru lagasetningar lausnin?
Fyrirtækjastjórnendur benda á skaðsemi þess að
að setja lög á fyrirtæki. Lögin gætu orðið til þess að
skaða samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja vegna
þess að starfslokasamningar ganga fyrst og fremst
út á það að laða að og halda í færa stjórnendur.
Vel er hægt að færa rök fyrir því að eftir-
launasamningur sem gerður var fyrir ráðherra og
þingmenn sé starfslokasamningur og tiltölulega
auðvelt að núvirða þær greiðslur sem þessir fyrr-
verandi stjórnmálamenn muni fá og hlaupa þær á
nokkrum tugum milljóna á mann.
Þegar horft er á starfslokasamninga skiptir máli
hvers konar fyrirtæki það er sem á í hlut sem gerir
samninginn. Ef um einkahlutafélag er að ræða er
fráleitt að ríkið hafi afskipti af því hvernig það
semur við starfsmenn sína. Slíkt myndi vera á
skjön við eitt af meginmarkmiðum laga og reglna,
það er að segja að vernda eignarétt einstaklinga.
Þegar um almenn hlutafélög er að
ræða sem skráð eru á markaði horfir
málið aðeins öðruvísi við. Margir hafa
bent á að réttast væri að leggja starfs-
lokasamninga og aðra launasamninga
við yfirmenn fyrir hluthafafund.
Rökin á móti því eru að það er ekki
auðvelt að kalla saman hluthafafund. Einnig er
bent á að sú stjórn og þeir stjórnendur sem settir
eru yfir fyrirtæki séu þeir aðilar sem treyst er til
að stjórna og taka þær ákvarðanir sem best tryggja
hag fyrirtækisins.
Það hefur lengi tíðkast að gera starfslokasamn-
inga við embættismenn á Íslandi og sumir þessara
samninga eru þannig upp byggðir að eftirlauna-
þeginn fær ákveðið hlutfall af þeim launum sem
eftirmaður hans í starfi fær. Þegar netbólan stóð
sem hæst í byrjun nýs ársþúsunds höfðu hluthafar
nokkurt umburðarlyndi fyrir ofurlaunasamningum
sem gerðir voru við stjórnendur. Margir trúðu
því að efnahagur heimsins væri að ganga inn í
nýtt tímabil þar sem verð á fyrirtækjum væri
ekki á stöðugu flökti heldur væri nánast alltaf á
uppleið. Annað hefur komið á daginn og fyrirtæki
huga meira að lækkun kostnaðar með tilheyrandi
hagræðingu og uppsögnum. Þær ákvarðanir sem
stjórnendum er treyst til að taka eru oft miklu
stærri og mikilvægari en þær sem snúa að launa-
málum yfirmanna.
Samningar um starfslok
í brennidepli umræðunnar
Umræður um starfslokasamninga gjósa reglulega upp hér á landi og núna
síðast í sambandi við FL Group. Ísland er ekkert sérstakt að því leyti segir
Ágúst Agnarsson. Kjör æðstu yfirmanna er heitt málefni í öllum löndum
sem við berum okkur helst saman við.
LAUNAKJÖR STJÓRNENDA FL GROUP ERU NÚ Í BRENNIDEPLI.
M Á L I Ð E R
Starfsloka-
samningar
Margir hafa bent á að réttast væri að leggja starfslokasamninga og aðra launa-
samninga við yfirmenn fyrir hluthafafund. Rökin á móti því eru að það er ekki
auðvelt að kalla saman hluthafafund.

T Ö L V U P Ó S T U R I N N
Til Sverris
Arngrímssonar
dósents við Háskólann
í Reykjavík